▶ 00:00 Inleiding: Zeven Historische Feiten van Onze Eenheid met Christus ↑ hoofdstukken

Zo, dan geven we nu de aftrap van dit weekend wat de inhoud van de studies betreft. De eerste samenkomst rond dit thema: Samen met Christus. Een vijftal bijeenkomsten zullen we zo beleven deze dagen hier in Maarn rondom dit onderwerp. Ze hangen allemaal met elkaar samen. Waar het het hele weekend om zal gaan, om het even in zijn algemeenheid toe te lichten, zijn zeven historische feiten die voor een groot gedeelte inmiddels al enige millennia achter ons liggen, voor een deel ook nog in de tegenwoordige tijd geplaatst moeten worden en wat één feit betreft zelfs nog in de toekomst zal plaatsvinden. Maar ik noem ze toch voor het gemak allemaal historisch, want het hoort allemaal bij His story, bij Zijn verhaal. Het is met recht ook geschiedkundig, ook al moet het nog geschieden.

Zeven historische feiten, jawel, maar als ik het alleen zo zeg, is het incompleet. Het zijn zeven historische feiten waarin wij één zijn met Christus. En dat "wij", dat is wat lastig om in het algemeen te definiëren. In het algemeen kan ik zeggen dat "wij" in eerste instantie gewoon heel het mensdom is. Ik ga dat later nog toelichten. In een ander opzicht — en dat zal vooral aankomende zondag aan de orde komen — is dat "wij" vooral en eigenlijk uitsluitend degenen die Hem vandaag mogen kennen. Dat heeft ook een hele logische reden, dat zal vanzelf allemaal nog wel aan de orde komen. Dus dat "wij", dat moet je nog eventjes goed scherp zien te krijgen.

Maar goed, zeven historische feiten, waarover hebben we het dan? Waarin wij één zijn met Christus. Met Hem gekruisigd — ik heb de schriftplaatsen er maar even bij vermeld, althans alleen de hoofdstukken waarin dat zo genoemd wordt: Romeinen 6 en Galaten 2 en 6. Met Hem gestorven, in diezelfde hoofdstukken maar ook in 2 Korinthe 5 en Kolossensen 2 en 3. Met Hem begraven, met Hem opgewekt en levend gemaakt, die ik voor het gemak maar eventjes als synoniemen neem. Het vijfde feit is dat wij met Hem ook gezeten zijn, en wel daar in de hemel. Ik zeg "daar" en ik wijs even naar boven; dat zeg ik even voor degenen die later de mp3 beluisteren — nee, bandjes liggen al heel ver achter ons. Met Hem gezeten zijn naar boven en ook met Hem verborgen zijn. En ten slotte, het zijn zeven historische feiten — hoe had het ook anders gekund, dat is het getal van de volheid en dat klopt in deze ook weer perfect — met Hem ook, en dat is toekomstig, geopenbaard worden in heerlijkheid.

Met andere woorden: al deze dingen die hier benoemd worden — gekruisigd, gestorven, begraven, opgewekt, gezeten, verborgen, geopenbaard — zijn feiten die allemaal gelden voor één iemand, namelijk Jezus Christus. Jawel, maar het bijzondere is, en vandaar ook het thema, dat wij daarin met Hem verbonden zijn. Vandaar dus: Samen met Christus. En wat opvalt als je al deze schriftplaatsen de revue laat passeren — en je kijkt het maar na in Romeinen, Galaten, Korinthe, Efeze en Kolossensen — is dat het allemaal Paulinisch is wat de klok slaat. Dat is niet geselecteerd; nee, dat is eigen aan het onderwerp. Er is er maar één die dat op deze wijze belicht: dat wij met Hem gekruisigd en gestorven zijn. Je vindt dat niet bij Petrus, je vindt dat niet bij Johannes en je vindt dat niet bij Jakobus. Alleen Paulus is degene die dat zo belicht. Misschien dat we daar later dit weekend nog wel even op in zullen zoomen, maar ik stel het gewoon nu even vast: al deze dingen vind je slechts bij Paulus. Dus het is een heel Paulinisch weekend. Wij leggen ons oor te luisteren bij de apostel van de natiën, die speciaal ook voor ons vandaag is. Dus dat treft, lijkt mij zo.

Nu ziet u dat dat allemaal verwijzingen zijn naar schriftplaatsen. In eerste instantie had ik me voorgenomen om dit thema in vijven te hakken, om het even oneerbiedig te zeggen, en dan in vijf samenkomsten deze dingen thematisch en onderwerpsgewijs te behandelen. Dat was een manier geweest, maar ik kwam erachter dat dat eigenlijk erg gecompliceerd is. Het leek me veel beter — hoewel het ook wel een vrij complexe klus is en in ieder geval vrij veel wat we aan kluif te verwerken hebben — om de schriftplaatsen afzonderlijk te bespreken. De belangrijkste is denk ik wel Romeinen 6, waarin het namelijk het meest uitgebreid en het meest basaal besproken wordt. Daar zullen we het morgen over hebben. Maar vanavond leggen we zo de basis en laten we een aantal schriftplaatsen de revue passeren.

▶ 06:33 Korinthe 5: de Onvoorwaardelijke Liefde van Christus Die Ons Dringt ↑ hoofdstukken

We beginnen met 2 Korinthe 5, een brief die Paulus schreef aan de Korintiërs. Dan zegt hij in vers 14 het volgende, en dat begint met – zoals dat deftig en netjes heet – een redengevend voegwoord: want de liefde van Christus dringt ons. Wel, dat "want" verwijst uiteraard naar het voorgaande. Als je dat dan leest, dan blijkt dat Paulus zijn dienst – dat wat hij van Godswege had ontvangen en wat hij zou doorgeven – een motivatie heeft. En hier zegt hij dat wel heel kernachtig. Wat is het nu dat hem motiveert, beweegt? Dat wordt je motief; "motion" zit daarin. Want hij zegt: de liefde van Christus dringt ons.

Let op, we zijn ook deze dagen scherp op hoe het er precies staat. Je moet ook weten wat er niet staat. Er staat niet: de liefde tot Christus. Dat had ook gekund, maar dat is niet wat hij zegt. Het is niet de liefde tot Christus die hem drong, maar het is de liefde van Christus. En het grote verschil is dat de liefde tot Christus onze liefde voor Hem is, en de liefde van Christus is de liefde die Hij, Christus zelf, heeft. Het is Zijn liefde die Paulus en zijn medewerkers – hij zegt "ons" – dringt. Liefde, en dan ook werkelijk onbaatzuchtige liefde, maar ook onvoorwaardelijke liefde: agape. Dat is het woord wat hier gebruikt wordt. Een bijzonder Grieks woord wat inderdaad niet zozeer spreekt van de affectie, van de gevoelens die de ander oproept, maar gewoon van het feit dat Hij een liefde heeft die ongeacht wat ook een waarheid is. De liefde van Christus dringt ons.

Hoezo? Nou, eerst trouwens nog even over dat andere woord: "dringt". Dat is eigenlijk een woord dat te maken heeft met pressie, een druk dus. Hij werd gedrongen. Dat was een druk van binnenuit, vandaar ook drang. Je hebt ook druk van buitenaf, dat is dwang. Dat lijkt erg veel op elkaar, maar het is toch heel anders of je gedwongen wordt of dat je gedrongen wordt. Het ene is van buitenaf, het andere heeft te maken met van binnenuit. Ik vond dat plaatje eigenlijk wel aardig, want dan zie je zo'n stoomketel of, hoe heet zo’n ding, een fluitketel. Zo zei onze dochter Naomi – ze komt morgen, dus ik zeg het nu maar eventjes – toen ze peuter was: ze hadden het over een "fluitkeutel". Inmiddels kan ze dat wel goed zeggen. En die druk is een druk van binnenuit; dan ga je hem zelfs ook horen. En dat is bij deze liefde van Christus ook zo. Die dringt ons en Paulus ging daarom ook spreken; hij had wat te melden. Soms als ik zijn brieven lees, dan denk ik ook wel eens: de stoom komt uit zijn oren. Het is soms echt van dik hout zaagt men planken, om nog een ander beeld te gebruiken.

Hij zegt: "de liefde van Christus dringt ons, oordelende dat één ten behoeve van allen stierf." Voor degenen die het nog niet zo goed weten of niet vaker deze bijeenkomsten hebben bezocht of die dat allemaal niet zo kennen: even voor de goede orde, deze vertaling die u hier ziet is niet één op één hetzelfde als de NBG of de Statenvertaling of welke andere vertaling ook, maar sluit erg aan bij deze interlineair. De Griekse tekst hierboven, daaronder de groene tekst, dat is de meest letterwoordige weergave. Zo goed als concordant ook, eensluidend, een één-op-één vertaling. En die lichtgrijze tekst daaronder is de wijze waarop de NBG '51 dat heeft weergegeven, zodat je dat ook kunt vergelijken. Het gaat natuurlijk om de bovenste tekst, maar ik ga ervan uit dat niet iedereen hier vloeiend Grieks spreekt – ik kan het zelf ook maar amper lezen zelfs. Vandaar dat die middelste tekst vooral de aandacht vraagt. De vertaling die je hierboven ziet, sluit daar zo nauw als mogelijk bij aan, voor zover het Nederlandse taaleigen dat ook toelaat.

De liefde van Christus dringt ons, oordelende dat één ten behoeve van allen stierf. Oordelende, dat is eigenlijk een juridische term, ook in onze dagen nog steeds. Maar ook wat Paulus hier gebruikt, dat ons woord "crisis" – krino – dat heeft allemaal te maken met een oordeel. Dat is juridisch en het idee daarbij is dat het te maken heeft met een besluit dat gebaseerd is op een vaststelling en op argumenten. Het is dus echt rationeel: je oordeelt. Je spreekt een oordeel uit op basis van argumenten en dat is dus geen gevoel. De liefde van Christus dringt ons, en dat was inderdaad geen emotie. Het was wel motie, beweging; het bewoog hem wel, maar het had een vaste grond. Paulus had een oordeel. Hij was tot een conclusie gekomen. Trouwens, de NBG '51 geeft het ook heel mooi weer door te zeggen dat we tot het inzicht gekomen zijn; al is het een wat vrije weergave, het is gewoon oordelen, dat is de meest letterlijke weergave.

Paulus oordeelt, en wat was zijn conclusie dan? Wat had hij vastgesteld, wat was het argument? Wel, dat die Ene – maar die had hij al genoemd, dat is namelijk Christus – stierf ten behoeve van allen. En "allen" is hier gewoon ook inderdaad allen; dat wordt hier in de hele context niet beperkt. Gewoon alle mensen. Ja, je zou dat natuurlijk elders ook nog kunnen onderbouwen door allerlei schriftplaatsen te sprokkelen en bij elkaar te verzamelen. Je leest in Romeinen 5 waar Paulus dat wel heel duidelijk naar voren brengt, dat die ene Christus stierf, en daar zie je ook inderdaad dat het agape is. Dat het geen liefde is die opgeroepen is door emotie. Nee, integendeel. Want die ander aan wie liefde gegeven wordt, die verdiende het niet. Die riep nou niet die gevoelens op. Het waren goddelozen, het waren zondaren – doelmissers betekent dat – en ook vijanden. Met name die laatste laten zien dat daar natuurlijk een enorme afstand was. Er gaapt een enorm gat tussen Christus en deze wereld. Ik zou zeggen: dat lijkt me ook duidelijk. Want als je even doorleest in ditzelfde hoofdstuk, dan lees je ook inderdaad wat de wereld met Hem gedaan heeft, namelijk aan het kruis genageld. Maar juist wat de haat van de wereld demonstreerde, was juist een demonstratie van Christus' zijde bezien van liefde, van onvoorwaardelijke liefde. Namelijk zelfs voor Zijn vijanden. Want degenen die Hem aan het kruis sloegen, daar bad Hij nog voor, want ze wisten niet wat ze deden. Dat was Zijn liefde. Een liefde die dus niet kapot te krijgen is.

En Hij heeft een liefde inderdaad voor allen. Datzelfde Romeinen 5 zegt dan ook inderdaad: alle mensen. Gewoon alle afstammelingen van Adam. Daar stierf Hij voor. Of 1 Timotheüs 2: Hij gaf de losprijs, Hij betaalde de losprijs voor allen. Gewoon alle mensen. Nou ja, ik heb er maar "enzovoort" bij gezegd, want natuurlijk kunnen we op deze manier nog wel even doorgaan. Ik steek mijn nek nu en vanavond niet uit om dat verder te demonstreren; ik ga er gewoon vanuit. Eén stierf voor allen, namelijk voor heel het mensdom, ongeacht wie ze zijn, of ze nou goddeloos of vijandig of zondaren zijn – trouwens, dat zijn ze allemaal, in gradaties, maar niettemin allemaal. En ten behoeve van hen stierf Hij.

En dan krijg je iets eigenaardigs wat Paulus dan concludeert. Want hij zegt dus: "dus stierven allen". En dat "dus", dat is weer zo'n oordeel. Dat is een conclusie. Maar je zou je de vraag kunnen stellen – en ik vind dat we dat ook moeten doen: hoezo "dus stierven allen"? Je zegt misschien: "Nou ja, die vraag stel ik niet, want Paulus zegt dat dus het is zo." Ja oké, maar dat is de makkelijke route. Dat geeft geen antwoord op de vraag: ja maar, waarom zegt hij dat dan? Hoezo dan "dus"? Eén stierf voor allen. Oké, dat is te begrijpen. Hij stierf ten behoeve van allen, ook al is dat inderdaad een onbegrijpelijk grote liefde. Maar ik bedoel: dat is logisch.

Hij hield van deze wereld. De Bijbel verklaart dat trouwens ook zeker. Want het was feitelijk de liefde van God die in Christus openbaar werd. En waarom was die liefde van God voor die wereld? Wel, het is Zijn wereld. Het is Zijn creatie. Daarom houdt Hij ervan. En omdat het het werk van Zijn handen is, laat Hij het nooit los. Dan is het ook onvoorwaardelijk.

Maar dan blijft die vraag: hoezo stierf er één ten behoeve van allen? Maar hoezo stierven dan dus allen? Ik denk dat hier iets ons in de weg zit.

▶ 17:48 Het Theologische Misverstand van Plaatsvervanging: Wij Stierven Mét Hem ↑ hoofdstukken

En dat is de theologie waar we, vanuit onze christelijke achtergrond, vaak mee groot geworden zijn: het idee dat Jezus Christus plaatsvervangend is gestorven. Dat begrip 'plaatsvervangend' is zo’n theologisch geijkte term; de dogmatiek spreekt er voortdurend zo over. Christus stierf plaatsvervangend. Maar ik moet er direct bij zeggen: zoek het maar eens op in je concordantie. In het trefwoordenregister van de Bijbel zul je die term nooit tegenkomen. Dat is ook weer een onderwerp apart, maar het moet toch maar eens gezegd worden.

Met dat idee van plaatsvervanging is de conclusie van Paulus ook helemaal niet logisch. Als één stierf voor allen en dat was plaatsvervangend, hoezo zijn dan allen gestorven? De logica van plaatsvervanging is immers: Hij stierf opdat wij niet zouden hoeven te sterven. Toch? Dat is wat we onder plaatsvervanging verstaan: Hij stierf, en omdat dat in onze plaats was, hoeven wij niet te sterven. Dat is plaatsvervanging. Maar dat is niet wat Paulus zegt. Integendeel zelfs. Het idee is niet dat Hij stierf zodat wij niet hoeven te sterven; het idee is juist dat Hij stierf zodat wij ook gestorven zijn. Dat is wat hij zegt: "Eén stierf voor allen – of ten behoeve van allen – dus stierven allen."

En dat is inderdaad alleen maar logisch, omdat Hij als de Christus stierf ten behoeve van allen. Hoezo? Wel, om die allen mee te nemen. Dat is het onderwerp dat we vandaag en morgen nog uitgebreid zullen bezien: Christus stierf om allen mee te nemen in Zijn dood en opstanding. Dus niet plaatsvervangend; nee, wij stierven mét Hem. En wel allen. Hij stierf voor allen, zodat allen met Hem zouden sterven. Nu zegt u misschien: "Ja, maar wat schiet je daarmee op? Dan zijn we allemaal dood." Ja, oké, maar dat is nog maar de helft van het verhaal. Want waarom stierf Hij dan?

Laten we eerst even verder lezen: "En ten behoeve van allen stierf Hij." Ja, oké, maar waarom dan? Dat is de vraag die hij hier in dit vers gaat uitleggen. "En ten behoeve van allen stierf Hij." Hoezo dan? "Opdat degenen die leven..." Wacht even. Om Paulus goed te volgen, moet je echt alle aandacht geven, want zijn zinnen zijn vaak heel compact. Er zit zoveel in dat je zomaar over dingen heen leest. Hij had gezegd: "Eén stierf voor allen, en dus stierven allen." En nu zegt hij: "Opdat degenen die leven..." Hoezo leven? Laten we eerst nog even iets vaststellen.

Kijk, als u goed naar de interlineaire vertaling kijkt, ziet u een verticaal streepje voor dat "leven" staan. Dat wil gewoon zeggen dat het een tegenwoordige tijd is. Opdat degenen die nu dus leven... En hoezo leven? Wel, dat komt omdat zij leven hebben ontvangen. Dat kan alleen maar zo zijn. Want als Hij stierf voor allen – ga even mee in de gedachte, het valt vanzelf op zijn plek – één stierf voor allen met als gevolg dat allen met Hem stierven. En waarom deed Hij dat? Opdat degenen die leven – namelijk zij die het leven nu hebben ontvangen nadat ze gestorven zijn en dus echt leven – niet meer voor zichzelf zouden leven, maar voor Hem die ten behoeve van hen stierf en werd opgewekt.

Kijk, hier hebben we meteen ook de verklaring waarom Hij stierf: Hij stierf om te kunnen worden opgewekt. Dit is iets waar ik al vele jaren enorm op hamer. Waarom benadruk je iets? Waarom hamer je ergens op? Omdat je erachter bent gekomen dat het zo belangrijk is, of omdat het je – zoals in mijn geval – altijd is ontgaan. De verklaringen die meestal gegeven worden op de vraag "waarom stierf Jezus nou?", ik weet het, daar kun je allerlei theologisch correcte antwoorden op geven. Maar daar schiet je niets mee op. Dan heb je misschien wel acceptabele of gewenste antwoorden gegeven, maar de logica ontgaat je, terwijl het hier juist echt om logica gaat.

Paulus oordeelt, hij was tot dit inzicht gekomen. In zijn dagen was dat nog recent: Eén stierf voor allen. Hij hing daar aan het kruis en toen Hij stierf, deed Hij dat met een wereldomvattend oogmerk: om de hele wereld, de hele mensheid mee te nemen. Hij stierf voor allen. En waarom stierf Hij dan? Wel, het korte antwoord is om het antwoord te kunnen geven. Dit vers is een van de plaatsen waarin dat het allermooiste wordt geformuleerd. Er zijn er veel meer, maar deze wilde ik u nu niet onthouden.

▶ 24:17 Timotheüs 1: de Dood Tenietgedaan en Onvergankelijk Leven aan het Licht Gebracht ↑ hoofdstukken

2 Timotheüs 1 is ook weer zo’n brief van Paulus waarin hij zegt dat Christus is verschenen om de dood teniet te doen en onvergankelijk leven aan het licht te brengen. Hij stierf — waarom? Als ik het heel kort zeg: Hij stierf om op te kunnen staan. Want je kunt alleen maar opstaan als je eerst gestorven bent, toch? Maar wat was het belang daarvan? Wel, Hij zou de dood overwinnen. Maar als je de dood overwonnen hebt — echt overwonnen hebt — dan betekent dat dat je de dood achter je hebt. En als je de dood achter je hebt, dan betekent dat dus dat je alleen maar leven vóór je hebt. Onvergankelijk leven dus; leven dat niet meer vergaat.

Kijk, en dat is heel bijzonder. Wat Christus deed: Hij stierf voor deze hele wereld. En wat is daar nou zo geweldig aan? Wel, wie wij ook zijn, al die miljarden mensen, al die afstammelingen van Adam, het zijn allemaal stervelingen. We lopen met de dood in onze schoenen; we zijn allemaal onderworpen aan de dood. Maar het geweldige Evangelie is: Christus stierf voor allen om alle mensen het leven te geven. En dan ook met allemaal hoofdletters: echt leven, opstandingsleven.

Dat bracht Hij aan het licht als eerste. Hij was de Eerste die opstond uit de dood om nooit meer te sterven — morgen gaan we daar nog dieper op in — en om dat leven te geven. Nou, dat is werkelijk een blijde tijding. Overigens moet ik erbij zeggen, dat is ook wat Paulus in 1 Korinthiërs 15 vertelt. In een eerdere brief aan die Korinthiërs had hij al verteld dat zoals in Adam allen sterven, zo zullen in Christus ook allen levend gemaakt worden. Maar, zegt hij erbij, ieder in zijn eigen rangorde. Dus niet allemaal tegelijk. Het gaat per afdeling of per groep; gefaseerd dus. Maar het feit staat: alle mensen zullen het leven ontvangen. Dat bracht Hij aan het licht toen Hij werd opgewekt. Daarom stierf Hij. Maar om dat onvergankelijke leven te ontvangen, moet je dus eerst dood zijn. En dat is precies het oogmerk waar Paulus het over heeft: "één stierf voor allen". De juridische vaststelling, zoals dat dan zo netjes heet: Hij stierf om aan die mensen die eigenlijk met de dood in de schoenen lopen, het leven te geven.

Dat is volkomen logisch. Dat kruis van Golgotha bewijst de liefde van God voor deze wereld, voor elk mensenkind. En wat heeft die wereld dan nodig? Nou, een heleboel zou je kunnen zeggen, maar in ieder geval leven. Want je kunt van alles hebben, maar als je geen leven hebt, ga je toch dood en ben je het weer kwijt. Nee, we hebben leven nodig dat de dood achter zich heeft: onvergankelijk leven dus, waarbij de dood echt tenietgedaan is. Wel, dat leven geeft Hij. Het feit staat gewoon. En dat is wat Paulus hier zegt: Hij stierf ten behoeve van hen en Hij werd opgewekt.

Ik moet erbij zeggen dat dit leven bestemd is voor heel het mensdom, maar alleen degenen die Hem nú kennen, hebben dat leven nu al ontvangen. Namelijk degenen die geloven. De rest van de wereld nog niet; dat komt wel. Hier gaat het over degenen die "leven" in de tegenwoordige tijd: degenen die nú leven en nú al het leven hebben ontvangen. En dat is een selecte groep. Ik bedoel, het grootste deel van de wereld weet hier nog helemaal niet van en heeft dat leven nog niet ontvangen. Johannes schrijft aan het einde van zijn Evangelie waarom hij dat heeft opgetekend. In Johannes 20 zegt hij: "Opdat jullie gelovenden het leven hebben in Zijn naam." Hoe ontvang je dat leven? Wel, door te geloven. Zo simpel is het. Je beaamt het en dan heb je daaraan deel. Daar heeft nog niet iedereen deel aan, al zal wel iedereen daaraan deel krijgen, maar dat is nu even niet aan de orde.

De conclusie is eigenlijk dat Paulus dit in 2 Korinthiërs 5 maar betrekkelijk kort aan de orde stelt, maar hij doet het wel heel basaal. Vandaar ook dat ik meende er verstandig aan te doen om deze serie van vijf bijeenkomsten met deze schriftplaatsen te beginnen. Omdat hier eigenlijk een vloer wordt gelegd; dit is de basis. Hij zegt: "Eén stierf voor allen." Waarom? Daarmee zijn alle mensen gestorven. Maar dat is omdat zij het leven zouden ontvangen. En dan zegt hij in vers 16...

▶ 30:14 Niemand Meer Naar het Vlees Kennen: Kijken Door de Bril van God ↑ hoofdstukken

Zodat wij vanaf nu niemand kennen naar het vlees. Hij zegt dat wij niemand kennen naar het vlees, dus in die zin telt dat niet meer. Ja natuurlijk, elkaar naar het vlees kennen, dat moet je gewoon zo zien: het vlees is wat u hier voor u ziet — over kilo's hebben we het niet — maar gewoon de mens in zijn uiterlijke verschijning is vlees. Nou, Paulus zegt: dat kennen wij niet meer. Want hij oordeelt namelijk, en dat is een uitspraak van een rechter. Dingen kunnen de facto — weer zo'n juridische term — nog niet waar zijn, maar de Heer telt het wel al zo. Zo rekenen we. Paulus oordeelt: één stierf voor allen en dus is het feitelijk zo: allen zijn gestorven. En dan zegt hij: zo kennen we vanaf nu niemand meer naar het vlees.

Misschien zijn we er nog wel in het vlees, we zien elkaar en we dealen met elkaar, maar dat is niet meer wat telt. We hebben daar in het Nederlands een hele mooie term voor en dat heet: voor spek en bonen. Ik heb me afgevraagd waar die term vandaan komt — het komt uit oud-Nederland — maar dat doet nu even niet ter zake, want ik heb nog wel tijd nodig. Als iets voor spek en bonen is, om het dan maar zo te zeggen, dan betekent dat: het telt niet meer. Je laat iemand meedoen met een voetbalspelletje en zegt: "Ja, maar jij doet voor spek en bonen mee." Dus als hij ineens een bal in het net schiet, dan oké, de facto zit die bal er wel in, maar het telt niet.

En dat is nou het hele verhaal. Wij kennen vanaf nu niemand meer naar het vlees. Dat is er dan misschien nog wel en het speelt ons in de praktijk misschien nog maar al te zeer parten — je kan er soms slapeloze nachten van hebben, allemaal tot uw dienst — maar het telt niet meer. Ik moet u zeggen: als u helemaal zo gaat oordelen en met die bril naar de wereld kijkt, dan zie je ineens een heel andere wereld. Want je kijkt niet meer naar wat mensen zijn of hoe ze zich voordoen, wat zomaar voorbijgaat. Eigenlijk ziet Paulus deze hele wereld als een groot knekelhuis.

Hij zegt: "Zodat wij vanaf nu niemand meer kennen naar het vlees; indien wij ook Christus naar het vlees gekend hebben..." Dat wil zeggen: Christus zoals Hij hier op aarde rondwandelde in het vlees. De formulering suggereert trouwens — dat is nu verder niet het onderwerp om dat helemaal uit te pluizen — dat Paulus de Heer inderdaad nog naar het vlees gekend heeft. Dat is eigenlijk ook niet zo gek. Ik heb hier een verwijzing naar Handelingen 22 staan. We weten dat Paulus een opleiding heeft genoten in Jeruzalem aan de voeten van Gamaliel, en dat moet in de tijd geweest zijn dat de Heer Jezus ook in Jeruzalem was en daar gekruisigd werd. Paulus is daar gewoon ook ooggetuige van geweest, of in ieder geval was hij toen ook in Jeruzalem.

De formulering suggereert dus dat hij Christus inderdaad naar het vlees gekend heeft. Toen heette Hij nog gewoon Jezus. Maar, zegt Paulus: thans niet meer. "Indien wij ook Christus naar het vlees gekend hebben..." Trouwens, ik moet erbij zeggen: daar had Paulus toen geen sympathie voor. Dat moet duidelijk zijn. Er was geen grotere tegenstander van die Jezus van Nazareth dan Saulus van Tarsus, degene die dit dus allemaal optekende. Maar goed, indien wij ook Christus naar het vlees hebben gekend — dus de Jezus die hier op aarde rondwandelde — niettemin kennen we Hem nu niet meer zo.

Nee, dat is wel een bijzondere uitspraak. Het geeft aan dat Paulus Christus niet meer kende als de Jezus die hier op aarde rondwandelde. Trouwens ook opmerkelijk: hij spreekt ook bijna nooit — of het moet in een heel bijzonder verband zijn omdat hij dan terugverwijst naar Jezus hier op aarde — zomaar over Jezus, zoals een heleboel christenen dat wel doen. Daarmee laten ze volgens mij vooral zien hoe zij Christus kennen, namelijk naar het vlees. Ze spreken altijd maar gewoon over Jezus. Maar Jezus was de naam die Hij kreeg toen Hij geboren werd; zo heeft Hij hier op aarde rondgewandeld en in de evangeliën heette Hij ook gewoon Jezus. Maar God heeft Hem door Zijn opstanding gemaakt tot Heer en tot Christus. Hij heeft Hem verhoogd en nu heeft Hij die titel van autoriteit: de Christus.

Zo kennen we Hem. Paulus noemt Hem trouwens vaak in de volgorde 'Christus Jezus', een typische Paulus-term. Hij leerde Hem eerst kennen als de Christus, de Verheerlijkte en Verhoogde, en dat was Degene die hier op aarde ooit rondwandelde. Vandaar: Christus Jezus. Maar thans kennen we Hem niet meer als Degene die hier op aarde rondwandelde. Als je nog steeds zo met Hem rekent, dan heb je echt een update nodig hoor, want Hij is inmiddels al bijna 2000 jaar de Verhoogde. Zo heeft Paulus Hem ook leren kennen: in overblindende heerlijkheid als de Opgewekte, de Verheerlijkte. Niet meer in het vlees. Zodat indien iemand in Christus is... Ik moet de klemtoon goed leggen, dan wordt het meteen duidelijk: zodat indien iemand ín Christus is.

▶ 36:58 De Nieuwe Schepping in Christus: Rekenen Zoals God Rekent ↑ hoofdstukken

Dan is hij een nieuwe schepping. Dus als je in Hem bent – de verhoogde, de verheerlijkte, de opgewekte – dan ben je een hele nieuwe schepping. Dan ben je deze schepping, die vergankelijk en sterfelijk is, gepasseerd. Je bent nu al aan de andere kant van het graf, daar waar Christus nu is. Uit de doden opgewekt, gewoon aan de andere kant van het graf. De Jordaan gepasseerd, om het zo eens anders te zeggen. Wel, daar is Hij. Maar als ik in Christus ben en met Hem verbonden ben, dan ben ik dus in Hem een nieuwe schepping.

Zo rekent God. En dan zegt Paulus erbij: de oorspronkelijke dingen... In het Grieks staat hier een woordje dat wij wel kennen, een beetje een duur woord: archaios. Daarmee bedoelen we iets wat oorspronkelijk is, maar het heeft vooral ook de bijbetekenis dat het verouderd is. Als ik archaïsche taal gebruik, dan gebruik ik termen die inmiddels verouderd zijn. Mijn kinderen betichten mij daar wel eens van: "Archaïsch!" Achterhaald, gedateerd, weet je wel. Het is over de datum, zo zeggen we dat niet meer. Paulus spreekt hierover; in de NBG-vertaling wordt gesproken over het oude. Jawel, maar het is gewoon het archaios.

Ik gebruik er verschillende termen voor: de oorspronkelijke dingen, de archaïsche dingen, die zijn voorbij. Hoe kun je dat zo zeggen? Paulus vraagt: is de oude schepping al voorbij? Zijn we dan al helemaal een nieuwe schepping? "Ja hoor," zegt Paulus, "in Christus." Aha, zo rekent hij dus. Paulus oordeelt in Christus, en dat is ook hoe God ons ziet. Kijk, dat is het grote geheim. God ziet ons in Christus en dus verbonden met Hem. Het oude speelt geen enkele rol meer.

Wij kunnen dan tobben over allerlei dingen hier in het vlees, of je zit met je verleden... Nou, God in ieder geval niet. Dat is een goed bericht hoor! Allerlei dingen waar wij mee tobben, waar we misschien zelfs een schuldgevoel over hebben naar God toe – wat je trouwens ook nog aangepraat wordt door predikers genoeg – maar God ziet jou in Christus. En de "truc" – nee, dat is veel te oneerbiedig gezegd – maar het geheim is dat wij gaan rekenen zoals God rekent.

God ziet ons nu al zoals we straks zullen zijn. Wij kijken naar elkaar zoals we waren. Je ziet iemand en dan kan meteen het hele verleden zomaar weer opspelen. Je ziet de persoon die voor je staat, maar eigenlijk zie je achter die persoon het hele verleden opdoemen, met alle verwijdering, verwijten, blokkades en weet ik veel wat er allemaal bij komt kijken. Maar kijk nu eens een keertje zoals God kijkt. Die ziet geen verleden meer; het verleden is voorbij. Die ziet alleen nog maar toekomst. Die ziet nu al wat we straks zullen zijn.

Waarom zouden wij daar dan mee wachten? Als God ons nu al zo ziet, dan rekenen wij dat ook. Dat zien wij dus gewoon: volmaakt. Volmaakt in Hem. Zo ziet God ons. Zo rekent God, en zo mag ik met mezelf rekenen. Zo mag ik met u rekenen. Zoals Paulus ook zegt in het vorige vers: "Zodat wij vanaf nu niemand meer kennen naar het vlees." Zo kun je dus in feite naar elk mensenkind kijken. Ieder mens is bestemd voor die heerlijkheid die God in petto heeft. En God zegt: "Zo ga ik ze maken en zo zie ik ze al." Dat dat feit de facto nog niet zo beleefd wordt, tot uw dienst, maar zo rekent God. Zo ziet God het.

Waar het om gaat is: wij leven in geloof. Hij zegt dat het zo is, Hij zegt dat Hij zo rekent, en wij zouden ook zo leven. Dat betekent dat wat wij naar het vlees zien – onze gevoelens, onze belevenissen en dergelijke – enorm wordt gerelativeerd. Het is zo betrekkelijk. Het is allemaal "voor spek", het doet er niet meer echt toe. Wat wij zo opblazen, dat is een echt "opblaas-zuurdeeg". Dat telt niet meer. Waar het om gaat is die nieuwe schepping in Christus. Al het andere is voorbij. Zie, het nieuwe is gekomen, namelijk in Christus. Dat is waar het allemaal om gaat.

Als we zien op Hem en als we weten: "Ik ben met Hem verbonden", dan betekent dat dus dat wij ook zo rekenen. Het oude is voorbij, het nieuwe is gekomen. Daar wachten we niet op, daar gaan we van uit. Daar streven we ook niet naar, daar starten we vanuit. Dat is een startpunt. Ja, dan krijg je echt een heel ander leven. Nee, laat ik het anders zeggen: dan krijg je een leven. Dat andere is geen leven, dat is sterven. Goed, we gaan naar een andere schriftplaats.

▶ 43:06 Galaten 2: Gestorven voor de Wet Om voor God te Leven ↑ hoofdstukken

Galaten 2. Want ik heb nog twee schriftplaatsen, dus ik moet even opschieten. Galaten 2. Het nadeel van het bespreken van verschillende schriftplaatsen op één avond — wat we alleen vanavond doen — is dat je iedere keer weer in een heel andere context komt en ook iets moet vertellen. Paulus richt zich hier tot de Galaten, dat had u al kunnen bedenken natuurlijk, maar dat waren mensen aan wie hij ooit het Evangelie had verteld. Nadat Paulus zijn hielen had gelicht, waren er andere predikers gekomen: judaïseerders, zo heetten ze, die de gelovigen wilden judaïseren, oftewel verjoodsen. Paulus wist als geen ander wat dat inhield, want er was nooit een grotere kampioen in het jodendom dan hij. En juist hij mag deze brief uiteenzetten.

Dan zegt hij, en ik begin te lezen in vers 19, wat ook weer begint met 'want'. Daarmee relativeert hij de kracht van de wet onder het Oude Verbond, de wet van Mozes. Hij zegt: "Want ik stierf door de wet." Paulus was een geboren Jood, maar hij wist ook dat die wet een vloek inhield. In Galaten 3 staat immers: "Vervloekt is een ieder die niet blijft bij al hetgeen geschreven staat in het boek van de wet, om dat te doen." Dat betekent dus dat Paulus zegt: als je niet in staat bent die wet te houden volgens de strikte regels van het Oude Verbond, dan word je door die wet veroordeeld. De wet werd dan ook een bediening des doods genoemd. Op het moment dat de wet op de mens gelegd wordt, dan sterft hij. Dat zag u trouwens al de eerste keer dat er stenen tafelen bij kwamen. U weet wat er gebeurde met die stenen tafelen: die braken, de wet werd meteen verbroken en op diezelfde dag stierven er drieduizend mensen. Dat is overigens ook zo met Pinksteren, maar dit terzijde.

Paulus is een geboren Jood en hij zegt: "Ja, die wet veroordeelt degene die zich niet houdt aan de wet, dus ik stierf door de wet." Maar, zegt hij, dat is de wijze waarop de wet zichzelf eigenlijk ineffectief maakt. Want als je sterft door de wet, dan ben je ook voor de wet gestorven, toch? Als je eenmaal gestorven bent, dan ben je ook voor die wet gestorven en heeft die wet geen zeggenschap meer over je. Er is een heel hoofdstuk waarin Paulus dat zelfs uiteenzet, Romeinen 7, waar we dit weekend trouwens niet aan toekomen. Daarin vertelt hij over het huwelijk, de man en de vrouw die wetmatig aan elkaar verbonden zijn. Door de wet zijn ze aan elkaar verbonden, maar op het moment dat de man sterft, is de vrouw van de huwelijkswet ontbonden; dan is dat verbond verbroken. Het is ten einde 'tot de dood ons scheidt'. Wat Paulus in Romeinen 7 zegt: Israël is die vrouw en de man is gestorven. De man stierf, maar daardoor is het Oude Verbond ook ten einde. En dus is Israël feitelijk een weduwe, maar zij is dus ook vrij van die wet. Het Oude Verbond is beëindigd, dat is het idee.

Oké, ik ga door, want Paulus zegt: "Ik stierf door de wet, voor de wet, opdat ik voor God zou leven." Dat vind ik altijd mooi, want ik heb vaak meegemaakt dat mensen, als je vertelt wat de Bijbel leert over dat we bevrijd zijn van de wet, zeggen: "Maar hoe kun je dan voor God leven?" Ik moet dan denken aan zo'n schriftplaats als deze: ik kan juist pas voor God leven omdát ik stierf, opdat ik het Leven zou ontvangen. Dat is trouwens ook het onderwerp van morgen. Allerlei onderwerpen die we nu zo ter sprake brengen — als u soms denkt dat het een beetje snel gaat en u het niet helemaal pakt, don't worry, want er volgen nog meer samenkomsten en Paulus belicht deze thema's van allerlei kanten. Dus als het de ene keer niet valt, dan valt het de andere keer wel. Daarom dachten we: laten we vijf bijeenkomsten plannen in zo'n weekend.

Opdat ik voor God zou leven. Ja, want dat is waar het allemaal om gaat: Leven. Met Christus, zegt hij. Dat is een bekende, een prachtige tekst: "Met Christus ben ik meegekruisigd." U weet het, het thema is 'Samen met Christus'. Nu staat er: ook met Christus ben ik meegekruisigd. Hij werd gekruisigd, ja, maar omdat ik in Hem ben, of met Hem ben — in ieder geval verbonden ben met Hem — ben ik meegekruisigd. Maar, zegt Paulus, en dat is mooi zoals hij het formuleert: "Maar ik leef; toch niet meer ik, maar Christus leeft in mij." Je kunt dat grafisch ook weergeven; ik doe dat via de interlineaire weergave. Zo heeft Paulus dat opgetekend, dan krijgt u de tekst zo: "Met Christus ben ik meegekruisigd, maar ik leef. Niet meer ik, maar Hij leeft in mij, namelijk Christus." Zo formuleert hij dat. Het begin is parallel met het einde, en het tweede met het voorlaatste: "Ik leef, echter niet meer ik." Ziet u hoe prachtig deze zin geconstrueerd is?

Maar het allermooiste is natuurlijk de inhoud. Ik ben met Hem verbonden en Hij leeft. En ik? Ja, ik leef niet meer. Nou ja, dat is dus een beetje een lastige vraag. Leef ik niet meer? Nee, dan zeggen we: niet meer mijn ego. Niet mij. Ziet u wat hier in het Grieks staat? Eén letter is een beetje vreemd, dat geef ik toe, maar er staat gewoon 'ego'. Ego, ons woord ego dus. Dat was toch het grote probleem van de mens, dat ego? Nou, dat leeft dus niet meer. Daar ben je ook goedkoop vanaf gekomen: niet meer ik, maar Christus leeft in mij. In mij. Ja, zodat je... dat lijkt een woordspel. Leef ik nou wel of leef ik nou niet?

Laten we het even doorlezen: "Wat ik nu echter leef in het vlees, leef ik in geloof van de Zoon van God." De NBG-vertaling zegt het heel fraai; die geeft dat woordje 'wat' weer met 'voor zover'. Voor zover ik echter nu leef in het vlees — wat je dus kunt bevragen, het is namelijk strikt genomen: ik leef niet meer, maar oké, zo rekent God — voor zover ik nu nog leef in het vlees, onze praktijk in de beleving en dat wat wij waarnemen (niet wat God rekent, maar wat wij nu nog steeds in de praktijk ondervinden)... Voor zover ik nu nog leef in het vlees — u zult die eigenaardigheid dat het niet echt meer telt nog diverse keren tegenkomen — maar voor zover we dan nog hier in het vlees zijn, zegt Paulus, leef ik in geloof van de Zoon van God. Ik wil meteen even iets corrigeren.

▶ 51:42 Leven uit het Geloof Ván de Zoon van God in Plaats van Ons Eigen Geloof ↑ hoofdstukken

Want in de meeste vertalingen staat het fout. Nou, dat mag ik niet helemaal zo zeggen, want eigenlijk staat het er wel goed, maar in de NBG-vertaling lees je: "leef ik door het geloof in de Zoon van God". Maar oei, dat is een fout hoor. Dat staat er echt niet. Er staat niet "in" de Zoon van God. Als u een Statenvertaling hebt — ik zei het zojuist al even — daar staat het wel correct. En diverse andere vertalingen ook. Maar het is een grote misser. Dat is net zoiets waar we het in het begin over hadden, dat er staat "de liefde van Christus". Dat is iets heel anders dan de liefde "tot" Christus. Het ene is namelijk onze liefde, het andere is zijn liefde.

Dat is hier ook zo. Leef ik door het geloof in de Zoon van God? Dat is mijn geloof in hem. Maar het geloof van de Zoon van God... dat is zijn geloof. Ik moet u zeggen, daar heb ik een veel hogere pet van op dan van dat eerste. Mijn geloof, dat geloof van een mens, ach, zo heb je het en zo ben je het ook weer kwijt. Maar voor zover ik nu nog leef, waar leun ik dan op? Op mijn geloof, die spierballentaal, dat wat ik presteer of wat ik eventueel voor hem opbreng?

De liefde tot Christus... Dan heb je zo'n lied over "wat gedaan werd uit liefde tot Christus". Als ik het meezing, dan is het: "wat gedaan werd uit liefde van Christus". Het is zijn liefde. En dat is ook het enige wat trouwens werkelijk telt, en niet dat van ons. Ik leef door het geloof van de Zoon van God. Hij gelooft. Hij gelooft in mij? Ja, dat is ook een lied, dat weet ik. "Hij gelooft in mij"... oh nee, dat is anders, dat is "zij gelooft in mij". Nee, hij gelooft. En hij gelooft in zijn God. Hij gelooft in de Schriften. In de boekrol is over mij geschreven. Toen heb ik gezegd: "Hier ben ik, Heer, om uw wil te doen." Kijk, dat geloof, daar bouw ik op. Dat kan niet stuk. Daar kan ik werkelijk op bouwen. En als mijn geloof dan verdwenen is, dan is daar altijd nog zijn geloof. Daar mag ik op bouwen.

Voor zover ik nu leef in het vlees, leef ik door het geloof, of in het geloof van de Zoon van God die mij liefheeft en zichzelf zo overgeeft voor mij. Let er trouwens op — ik kan niet nalaten dat te zeggen — dat "liefhebben" een tijdloos feit is. Dat horizontale streepje, ik wil maar zeggen, dat is een aorist zonder horizon. En dat betekent dat het gewoon als feit wordt gesteld, ongeacht wanneer. Dat is zijn liefde. Dat is heel lastig in het Nederlands weer te geven, omdat wij het gemakkelijk verwarren met de tegenwoordige tijd.

Maar wat wel tegenwoordige tijd is, dat is: "en zichzelf overgeeft" of overlevert voor mij. Dat is dat verticale streepje, ziet u hier? Ik heb het vergrootglas erop gezet. Het ene is een tijdloos feit, het andere is een tegenwoordig feit. Zijn liefde is een tijdloos feit. Wat doet die Zoon van God? Hij geeft zich voor mij over. Hij zet zich voor mij in en hij reinigt mij. Hij wast mijn voeten, soms mijn oren, maar hij reinigt. Dat is wat hij doet. Hij geeft zichzelf over in dat allemaal: het geloof van de Zoon van God. En dan ga ik kort nog...

▶ 55:28 Galaten 6: Roemen in het Kruis als Regel voor de Nieuwe Schepping ↑ hoofdstukken

Ten slotte gaan we naar Galaten 6. Paulus zegt daar iets wat me een mooie afsluiter lijkt, en eigenlijk is dit ook de rode draad door het hele weekend. Ik hoop dat één ding in elk geval volstrekt en glashelder is: wat je ook mag horen, vernemen, lezen en ontdekken, één ding gaat er altijd bovenuit. En dat is dat het nooit gaat om wat ik doe. Ik presteer niets op basis van wat ik in het verleden gedaan heb, of wat een mens überhaupt doet. In de praktijk is dat meestal weinig verheffend, maar zelfs al zou het uitnemend of goed zijn, Paulus zegt dit: "Ik zou volstrekt niet roemen."

Moet je nagaan, dit was de man die het zo ver geschopt had in de jodenroem. Ook in de posities van de wereld had hij het ver gebracht. Hij had een educatie waar je 'u' tegen zei en hij kon overal op bogen. In de Filippenzenbrief somt Paulus alles op waar hij destijds zo trots op was, maar hij zegt nu dat alles wat zijn trots was, voor hem nog slechts vuilnis is. Inmiddels waren zijn ogen opengegaan; hij had de bril van God opgezet. Dan ga je ineens heel anders kijken, ook naar je eigen verleden. Paulus had trouwens geen last van een minderwaardigheidscomplex, integendeel, hij was heel trots op die dingen totdat hij in aanraking kwam met het hemelse licht. Toen werd alles compleet anders.

Hij zegt: "Ik zou volstrekt niet roemen, anders dan in het kruis." Dat kruis is eigenlijk een stauros, een paal waaraan Jezus is geëxecuteerd. Wat heeft de wereld met Jezus Christus gedaan? Moet je nagaan, de godsdienstige wereld, de wereld die zo vertrouwd was met de Schriften. Wat hebben ze met Hem gedaan? Ze hebben Hem aan het kruis genageld. En juist daar bewees God Zijn liefde. Paulus zegt: "Ik roem alleen daarin." Waar zou ik anders in roemen dan in dat kruis van onze Heer Jezus Christus, door wie voor mij de wereld is gekruisigd en ik voor de wereld? Met 'de wereld' wordt hier in de context vooral ook de godsdienstige wereld bedoeld.

Paulus legt uit dat dit naar twee kanten werkt. Hij zegt: "Ik ben voor de wereld gekruisigd." Dat wil zeggen: de wereld heeft Jezus Christus aan het kruis genageld en aangezien ik bij die Jezus Christus hoor, ben ik voor de wereld dus ook gekruisigd. Voor de wereld ben ik gewoon verworpen; ik tel niet meer mee. Hij zegt: "Oké, prima, ik ben voor die wereld gekruisigd." Maar het geldt ook omgekeerd. Er was destijds een lied van Gert en Hermien Timmerman: "Tussen mij en deze wereld staat het kruis van Golgotha." Dat is werkelijk zo. Het betekent dat als de wereld naar mij kijkt, zij stuit op die barricade, namelijk het kruis van Jezus Christus. Maar omgekeerd ook: als ik naar die wereld kijk, wat staat daartussen? Het kruis. Ik ben voor de wereld gekruisigd, maar de wereld ook voor mij. Daar tussenin gaapt het gat van Zijn dood, en dat is een immens gat.

Want, zegt Paulus erbij, in Christus – niet in Jezus, maar in Christus, de naam van de Opgewekte – is noch besnijdenis iets, noch voorhuid, maar een nieuwe schepping. Kijk, dat is waar het allemaal om gaat. In Christus ben je een nieuwe schepping en dan is al het oude compleet voorbij. Dat hadden we al gezien in 2 Korinthe 5. Paulus spreekt over zovelen als zich naar deze regel richten. Eigenlijk staat er inderdaad: deze elementaire regel. Het is het ABC. Mensen zeggen vaak: "Je hebt toch wel een regel nodig?" Nou, die regel hebben wij ook. Het is mooi dat Paulus dat juist in de Galatenbrief zegt. Wij hebben een regel, en dat is de regel van de nieuwe schepping, waarbij het oude en allerlei godsdienstige onderscheidingen van besnijdenis, voorhuid en rituelen totaal niet meer ter zake doen.

Je bent een nieuwe schepping in Christus en al het andere telt niet meer. Paulus zegt: "En zovelen als zich naar deze regel richten – namelijk die van de nieuwe schepping – vrede en ontferming zij over hen, en trouwens ook over het Israël van God." Dat is nog een onderwerp apart; dat is het Israël waar de wet in het hart geschreven is. Dat zal dit weekend verder niet meer aan de orde komen. Het gaat mij nu om die regel die wij hebben, namelijk de nieuwe schepping. In Christus is dat alles aan het licht gekomen. Het oude is voorbij en het nieuwe, namelijk de wereld van de opstanding, van die weggewentelde steen en het onvergankelijke, dat is de waarheid. Dat is wat telt en dat is ook het enige wat blijvend is. En zo is dat de bril waarmee we naar onszelf, naar deze wereld en naar iedereen kunnen kijken. Laten we het voor deze keer hierbij laten.