alle heiligen & Paulus
01-11-2026 - Geplaatst door Andre PietUrk
Allerheiligen en Halloween zijn bepaald geen Bijbelse hoogtijden. Integendeel, ze vormen een karikatuur van wat de Bijbel onderwijst over ‘alle heiligen’. Een mooi onderwerp om juist op de eerste november eens te belichten. Wie zijn ‘alle heiligen’ en wat onderscheidt hen van ‘alle zielen’, oftewel alle mensen? Paulus spreekt over een apart gezette groep met een zeer bijzondere bestemming, die zelfs in het Oude Testament al cryptisch is aangekondigd…
📝 Samenvatting & Transcriptie van deze lezing
⏱️ Hoofdstukindeling van deze studie:
- Inleiding: Allerheiligen en Halloween
- Maarten Luther en de 95 Stellingen
- Wat de Bijbel Leert over Heiligen
- Hemel, Hel en Vagevuur Versus de Schrift
- Dood als Tegenovergestelde van Leven
- De Leugen van de Slang en de Onsterfelijke Ziel
- Paulus als de Geringste van Alle Heiligen
- Samen de Heer Tegemoet: Opstanding en Transformatie
- Verschijnen met Alle Heiligen en de Dood Tenietgedaan
Inleiding: Allerheiligen en Halloween ↑ hoofdstukken
Nou, en dan mag ik het eindelijk zeggen: een hele goede middag allemaal, vrienden! Goed om elkaar hier weer op deze middag en avond te treffen. En zoals aangekondigd op de website en zoals zojuist door Arnold aangegeven: het is inderdaad vandaag 1 november en daar wil ik dan toch even aandacht aan geven. Ik wou eigenlijk ook zeggen: op zo’n protestantse plaats als Urk zou je niet al te veel aandacht hoeven of willen geven aan een dag als deze, Allerheiligen. En tegelijkertijd – ook dat gaf Arnold in die paar zinnen al aan, je hebt eigenlijk al wat gras voor mijn voeten weggemaaid, maar dat is geen verwijt – is het inderdaad waar dat Allerheiligen ook weer alles te maken heeft met de dag van gisteren, namelijk Hervormingsdag of de dag van de Reformatie.
Laat ik even een paar dingen in het algemeen daarover zeggen. Kijk, deze 1e november is het Allerheiligen. Dat is een oude manier van zeggen van een tweede naamval: ‘van alle heiligen’ betekent dat. En eigenlijk is het ook zo dat de voorafgaande avond – dus gisteravond was het 31 oktober – de feitelijke kerkelijke feestdag al begint: Allerheiligenavond. En waarom zeg ik dit nu ook? Omdat dat in het Engels All Hallows’ Eve is, en als je die woorden samentrekt, dan krijg je Halloween. Dus Halloween betekent feitelijk gewoon Allerheiligenavond. Een nogal – in onze ogen – macaber feest tussen aanhalingstekens. Ik heb er niet veel mee; nee, maar daar gaat het nu even niet om.
Het is trouwens wel eigenaardig, en daar wil ik ook wel eventjes op wijzen, hoewel het niet al te veel met het onderwerp te maken heeft: het gebruik van kerkelijke feestdagen die beginnen in de avond. Dat is niet alleen bij Allerheiligen zo, maar dat is dus ook het geval met Kerstavond. Want dat is niet 25 december in de avond, maar 24 december in de avond. Dat heb je trouwens ook weer met Pasen en met Pinksteren, met paaswakes en met pinksterwakes. En ik realiseer me ook dat dat het geval is op 5 december. Dat is ook weer zo’n heilige dag… Nee, dat zeg ik verkeerd: 6 december is eigenlijk de heilige dag. En wij noemen dat dan altijd de geboortedag van Sint-Nicolaas, maar het was niet zijn geboortedag, het was zijn sterfdag. En de avond daarvoor, dat wordt dan gevierd. Trouwens, de eerstvolgende Bijbelstudie is op 6 december, maar we gaan het dan niet over Sint-Nicolaas hebben, dat kan ik u nu al verklappen. Ja, jazeker.
Allerheiligen: eventjes voor de goede orde, voor zover we dat niet weten. In het algemeen is daar niet zo heel veel over bekend. Ik geef persoonlijk ook helemaal niks om kerkelijke dagen en ik heb daar een heel goed argument voor: dat het feitelijk geen enkele Bijbelse grond heeft. Niet alleen wat men viert en hoe men dat doet, maar zelfs in de datumkeuze zit heel veel willekeur. In ieder geval heeft het geen Bijbelse grond. Maar wat ik er… dat vind ik vooral het nut ervan: het biedt gelegenheid om eens een bepaald onderwerp, juist vanwege de aandacht die het krijgt, in het Bijbelse licht te stellen en daar Bijbels licht op te laten schijnen. Dus dat vind ik dan toch wel weer de positieve kant daarvan, zeg maar.
Allerheiligen, dat betekent dus ‘van alle heiligen’, feitelijk de dag van alle heiligen. En daarmee bedoelt men – kijk het maar na, dit is geen invulling van mijn kant: gewijd aan heiligen die in de hemel zijn en aangeroepen worden tot voorbede. Die definitie heb ik gewoon rechtstreeks overgenomen van het internet, dat is een van de omschrijvingen van deze dag. Ik moet er meteen bij zeggen: dat is zoals de rooms-katholieke leer luidt. Dit is dus niet zoals de Bijbel dat zou omschrijven, even voor de goede orde. Het gaat om de heiligen die in de hemel zijn en zij worden dan ook aangeroepen tot voorbede.
De dag later, dus dat is morgen, is het Allerzielen. En die dag is gewijd aan voorbede voor overleden gelovigen, dat wil zeggen mensen van de Rooms-Katholieke Kerk – want daarover hebben we het dan – die in het vagevuur worden gelouterd. Dat is de gedachte achter deze feestdag of kerkelijke heilige dag.
Ik heb trouwens begrepen dat er op een gegeven ogenblik – dat zal in de derde of vierde eeuw van onze jaartelling geweest zijn – zoveel heiligendagen waren dat ze inmiddels de 365 gepasseerd waren. Er waren dus niet meer dagen beschikbaar, zodat men gewoon een dag gereserveerd heeft voor alle heiligen die nog niet benoemd zijn. Want volgens mij zijn alle dagen van het jaar al gereserveerd voor de een of andere heilige. Maar Allerheiligen is in feite een speciale categorie die ook door de kerk, en in dit geval ook door de paus, heilig verklaard zijn. Die bevinden zich, zoals de leer luidt, in de hemel en zij doen dan voorbede, en daartoe wordt opgeroepen. En bekend is natuurlijk ook in de Rooms-Katholieke Kerk dat het een heel normale praktijk is dat Maria wordt aangeroepen, maar ook allerlei andere heiligen kunnen worden aangeroepen om een goed woordje te doen, voorbede te doen.
Ik probeer het hier zo feitelijk mogelijk voor te stellen. Je zou als niet-rooms-katholiek de neiging kunnen hebben om daar wat laconiek over te doen – in feite doe ik dat ook wel – of om daar spottend over te doen, en dat wil ik in ieder geval proberen te vermijden. Gewoon, dit is de wijze waarop dat beleefd wordt en geformuleerd wordt. En in het algemeen is de gedachte dat gelovigen die overlijden, alvorens in de hemel terecht te komen, eerst in het vagevuur komen, alwaar ze gelouterd worden om alsnog vervolgens gepromoveerd te worden naar de hemel.
Maarten Luther en de 95 Stellingen ↑ hoofdstukken
Daar hadden we het zojuist even over: op de 31ste oktober, voorafgaand aan deze beide dagen, sloeg Maarten Luther zijn 95 stellingen op de deur van de Slotkerk in Wittenberg. Ik heb begrepen trouwens dat dat historisch wat omstreden is, dus voor wat het waard is, maar dat is in ieder geval de gedachte. Terwijl al het kerkvolk op Halloween, op de avond van 31 oktober, naar de kerk ging, konden ze al die stellingen die Luther had geformuleerd lezen, en de aanklacht die hij deed.
Wij als protestanten – als niet-Rooms-katholieken bedoel ik daarmee – praten er altijd met de grootste achting over. En eigenlijk ik ook. Ik vind het dapper wat Maarten Luther heeft gedaan: dat hij zich niet al te veel gelegen heeft laten liggen aan kerkelijke autoriteiten en dat hij bepaalde motto’s heel uitdrukkelijk heeft geïntroduceerd die zo oerbijbels zijn. Sola Scriptura bijvoorbeeld, alleen de Schrift, of alleen genade: sola gratia, of sola fide, dat wil zeggen: alleen geloof. Al die uitdrukkingen komen rechtstreeks of vrijwel rechtstreeks uit de Bijbel. Terwijl wij hier samengekomen zijn rondom het Woord, kun je daar alleen maar de grootste achting voor hebben.
Maar ik moet er meteen wel een aantekening bij plaatsen. Als je nou eens echt kennis zou nemen van die 95 stellingen, dan schrik je je een hoedje. Tenminste, bij heel veel stellingen waar je je totaal niet in kunt vinden en die haaks staan op het hele Bijbelse gedachtegoed. Daar wil ik toch een paar voorbeelden van geven. Het zijn 95 stellingen en u kent ze ongetwijfeld niet allemaal uit uw hoofd – ik ook niet. Ik selecteer er even vijf uit om aan te geven wat ik met die aantekening bedoel.
In feite is het vooral een aanklacht tegen de aflaathandel die plaatsvond. Aflaten kon je kopen: in feite een soort van vergeving die je kon kopen, waardoor geliefden die zich in het vagevuur bevonden daaruit bevrijd zouden worden of verlichting kregen. Het zijn hele merkwaardige gedachten. Ik benoem het nu zo, maar je denkt: merkwaardig hoe men daarover dacht. Het ging vooral om die handel in aflaten; je kon iets kopen waardoor mensen die overleden waren het beter kregen in het vagevuur, of waardoor de tijd daarin verkort zou worden of de heftigheid verminderd zou worden.
De zevende stelling van de 95 luidt bijvoorbeeld zo: “God vergeeft niemand de schuld zonder hem te brengen tot deemoedige gehoorzaamheid aan de priester als zijn plaatsvervanger.” Ik houd expres even stil natuurlijk, gewoon om eventjes tot u te laten doordringen wat Luther hier beweert. Wat Luther dus zegt: zonder dat je je eerst gehoorzaam onderwerpt aan de priester als jouw plaatsvervanger, kan jouw schuld nooit vergeven worden! Als ik u nu vraag: hoe reformatorisch bent u eigenlijk?
We gaan een tiental stellingen verder, naar nummer 17: “De zielen in het vagevuur zullen zeker behoefte hebben aan vermindering van hun angst en hun verschrikking…” Met andere woorden: Maarten Luther ging helemaal mee in de gedachte dat men, voordat men in de hemel komt, eerst door het vagevuur moet. Hij spreekt over de zielen in het vagevuur die zeker behoefte zullen hebben aan vermindering; dat stelt hij helemaal niet ter discussie. Hij heeft bezwaar tegen de aflaathandel, maar niet tegen de gedachte van het vagevuur.
En nog een: nummer 30: “Niemand is zeker (…) of hij wel volkomen vergeving van zonden ontvangen heeft.” Wederom stel ik mij de vraag: hoe reformatorisch ben ik eigenlijk? Het wordt steeds minder op deze manier, als ik het zo lees!
Nummer 32: “Wie denken door aflaatbrieven zeker te zijn van hun behoud zullen met hun leraars onder het eeuwig oordeel vallen.” Daar twijfelde Luther dus ook helemaal niet aan. Wat hij daarmee bedoelde – een eindeloze helstraf – stond voor hem zo vast als wat.
Is er ook geen tegenstrijdigheid dan met wat je daarnet zei? Hoe bedoel je? Nou, wie denken door aflaten zeker te zijn… terwijl daarnet gezegd werd: je moet aflaten betalen omdat degene die in het vagevuur zit het dan beter krijgt. Nee, nee, dat zei hij niet. De zielen in het vagevuur zullen zeker behoefte hebben aan vermindering, dat wel. Maar hij bevestigt toch niet de aflaathandel? Oh, oké. Daar hebben we het zo meteen nog wel even over.
Maar in ieder geval deze: stelling 71: “Wie de waarheid van de pauselijke aflaat weerspreekt, die zij vervloekt!” En dan denk ik: daar hoor ik bij, in die categorie!
Ik stelde zojuist de vraag: hoe reformatorisch ben je? Laten we het anders vragen: hoe luthers ben je eigenlijk? Nu heb ik het over uitspraken die hij heeft gedaan met betrekking tot die 95 stellingen, maar ik zou ook een heel aantal citaten kunnen geven over wat hij heeft verteld of gezegd over het Joodse volk en over de eindtijd. Eén ding moet ik hem nageven: hij was vaak heel duidelijk in zijn taal, en dat is hij hier trouwens ook.
Maar goed, we zijn hier samengekomen om het Woord te laten spreken en de Schriften te openen. Ook om de Schriften te openen met het oog op wat er beweerd wordt. In dit geval hebben we het over Allerheiligen en over de kerkelijke leer, maar het moet toch duidelijk zijn, bij wat ik zojuist even in een paar dingen naar voren heb gebracht, dat daar zoveel niet alleen van Rooms-katholieke zijde, maar net zo goed ook van Luthers kant haaks staat op wat de Schrift leert.
Wat de Bijbel Leert over Heiligen ↑ hoofdstukken
Het hele concept dat aan dit alles voorafgaat, en wat Luther trouwens ook helemaal niet weersproken heeft, is dat men, om tot ‘alle heiligen’ te behoren, eerst gestorven dient te zijn. Ik bedoel: die dag is gewijd — het heet Allerheiligen — en dan gaat het over degenen die zich nu in de hemel bevinden. Pas dán ben je inderdaad een heilige en is die dag aan jou gewijd. Maar dat betekent dus dat je eerst gestorven moet zijn. Hoe Bijbels is dat? Nou, ik kan u zeggen: totaal niet dus! Dat wijkt er zo van af.
Kijk, als je Paulus hierover leest — want dat was toch de titel: alle heiligen & Paulus. Ik wil in het algemeen de Schrift laten spreken, maar we zullen ons met name straks ook richten op wat Paulus onderwees. Voor hem was het zo dat ieder die het Evangelie gelooft — dat wil zeggen het goede bericht dat hij aan de natiën mocht brengen, het ware Evangelie… Want ik zeg het er maar even bij: er gaat ook heel veel voor evangelie door dat geen evangelie is. Dat was trouwens in Paulus’ dagen al zo; lees maar in Galaten 1 dat hij al zei: men spreekt over een evangelie, maar het is geen evangelie. Zo wordt het wel verkocht — zo heb ik het trouwens ook wel gehoord — maar het is het niet. Want degene die gelooft in de blijde tijding die hij wereldwijd onder de natiën mocht bekendmaken, ja, degene van wie de ogen, oren en harten daarvoor geopend zijn, die is geheiligd!
Laat ik daar één schriftplaats voor noemen; ik vind dat een heel mooi en frappant voorbeeld in 1 Korinthe 1. Paulus begint zijn brief en stelt zich voor: “Paulus, een geroepen apostel…” En dan zegt hij ook aan wie de brief die hij schrijft geadresseerd is: “aan de ekklesia van God te Korinte, aan de geheiligden in Christus Jezus, de geroepen heiligen met allen die allerwege de naam van onze Heer Jezus Christus aanroepen.” Wat trouwens apart frappant is, want dat betekent dus ook — vooral uit dat laatste — dat deze brief helemaal niet uitsluitend geschreven is aan de Korinthiërs. Weliswaar primair, dat is de achtergrond, maar daarmee over de hoofden van de Korinthiërs heen is het gericht aan allen die allerwege — ik zou haast zeggen inclusief zij die vandaag hier in Urk samenkomen — allerwege de naam van onze Heer Jezus Christus aanroepen. De Jezus die door God is opgewekt uit de doden en tot Heer en Christus gemaakt is. Ja, inderdaad: JAHWEH redt, want dat is wat de naam Jezus betekent. Degenen die Hem aanroepen, zijn geroepen heiligen. Geheiligd, dat wil zeggen apart gezet.
En waarom ik dit zo frappant vind en citeer uit de Korinthebrief, is omdat Paulus in het vervolg van deze brief toch laat zien hoeveel misstanden er waren daar in Korinte. Je leest eigenlijk vanaf de aanvang, al in hoofdstuk 3, over hun vleselijke gezindheid. Hij beklaagt zich erover dat ze nog steeds aan de melk zitten en dat hij zo graag vaste spijs vanuit het Woord zou willen brengen, maar daar waren ze niet aan toe en ze konden het eigenlijk niet verdragen. Later lees je over de toestanden van hoererij, over de schisma’s, de splitsingen en de tweedracht in deze ekklesia. En ja, ook dat er onderlinge rechtszaken waren! Het was eigenlijk, als je het op menselijke wijze zou benaderen en zou moeten benoemen, dat je zou zeggen: wat een zooitje zeg, daar in Korinte! En dan vind ik het juist zo mooi hoe Paulus hen benadert: hij spreekt hen aan op grond van hun positie in Christus Jezus. Ze zijn geroepen, en God is degene die hen rechtvaardigde. En Hij is ook degene die hen heiligt en apart zet. En dat is wie zij zijn in Christus! Niet omdat Paulus dat zo waarnam in hun gedrag — want dat was helemaal niet het geval — maar God ziet ons zo aan, en we worden geacht om in geloof ook zó naar elkaar te kijken. En dat is ook waar Paulus heel demonstratief in deze brief meteen mee begint en hen aanschrijft in die hoedanigheid: dát is wat jullie zijn!
Dus het hele idee dat heiligen mensen zouden zijn die, als ze eenmaal gestorven zijn, door de paus heilig verklaard worden en een bepaalde status hebben gekregen omdat ze zo trouw zijn geweest in de rooms-katholieke leer… Alleen dat al! Dan hebben we het dus over leringen die al in een heel vroeg stadium zijn vastgelegd, zoals de eindeloze hellestraf en de leer van de drie-eenheid. Dat is de algemene christelijke leer, tenminste zo werd dat neergezet en zo is dat beleden. Als je je die dingen realiseert, dan merk je van: ja, dat is een religieuze wereld die weliswaar de Naam heeft en zich naar Hem noemt, maar in werkelijkheid staat alles in de boodschap die daar verteld wordt haaks op wat Paulus heeft mogen uitdragen en zoals hij daar getuigenis van geeft in zijn brieven. Ja, dat moet gezegd worden. Ik bedoel: die motto’s van de Reformatie zijn geweldig, maar je moet je ook realiseren hoe enorm veel er ook in de Reformatie nog aan leer is meegenomen vanuit de Rooms-Katholieke Kerk.
Hemel, Hel en Vagevuur Versus de Schrift ↑ hoofdstukken
Een ander leerstuk dat heel duidelijk meekomt in die dagen van Allerheiligen en Allerzielen, is dat mensen direct na het sterven… Ja, er zijn eigenlijk drie opties. Ze gaan óf naar de hel — dat is definitief — óf naar de hemel, óf naar het vagevuur. Kent de Bijbel dat? Nee, maar de kerkelijke leer dus uitdrukkelijk wel. Er wordt gewaarschuwd dat je wel de goede keuze moet maken, dat je je wel bij de kerk moet voegen. Want dat is met name een van de formuleringen van de Rooms-Katholieke Kerk, maar het is ook door de protestanten overgenomen: buiten de kerk is geen zaligheid. Nou, er is geen redding buiten Jezus Christus, maar het hele idee dat er buiten het instituut van de kerk geen zaligheid zou zijn… Als je daarbij stilstaat, dat is eigenlijk weerzinwekkend.
Maar goed, die drie opties dus. Je gaat direct naar de hel, en dat is definitief. Óf je gaat naar de hemel, maar dat is slechts voor een hele kleine groep weggelegd. Dan moet je welhaast een heilig boontje zijn, want daar komt het wel op neer: het is voor mensen die zich in vroomheid buitengewoon sterk ontwikkeld hebben, die daardoor die status hebben gekregen en vervolgens ook de bevestiging hebben ontvangen van het kerkelijk instituut — die door bisschoppen en de paus heilig verklaard zijn. En de derde optie — en dat is veruit de grootste categorie van het kerkvolk — is dat ze na het overlijden eerst in het vagevuur terechtkomen, waar ze gelouterd worden. Dat is de kerkelijke leer.
Hoe verhoudt zich dit nu tot de Schrift? De Schrift leert, als u het mij vraagt, heel duidelijk dat er na het sterven tot aan de opstanding geen enkele bewuste ervaring is. De mooiste en eenvoudigste manier om het te formuleren is zoals de Schrift het zelf zegt in het boek Prediker: “de doden weten niets” (Pred. 9:5). Er is geen bewuste ervaring na het sterven tot aan de opstanding. Als je in Prediker 9 een paar verzen doorleest, vers 10, dan lees je: “Al wat uw hand vindt om naar uw vermogen te doen, doe dat.” En de schrijver motiveert dat zo: “want er is geen werk of overleg of kennis of wijsheid in het dodenrijk waarheen gij gaat.” Wat is er dan wel? Helemaal geen bewustzijn! De doden weten niets.
Het woord ‘dodenrijk’ suggereert alsof het een bepaald rijk is waar de doden zich bevinden en op een of andere manier tot elkaar verhouden. Die term zelf suggereert al een bewust bestaan. Vandaar dat je eigenlijk veel beter kunt teruggrijpen op de oorspronkelijke woorden. In het Hebreeuws staat hier She’ol, en men weet daar eigenlijk weinig over te zeggen, behalve dat het verwant is aan een werkwoord dat ‘vragen’ betekent. Het Griekse woord is helemaal frappant: hades. En hades betekent letterlijk ‘het onwaarneembare’. Dat wil zeggen: degene die dood is, neemt niets meer waar. Er is geen waarneming in het dodenrijk, als je die term dan toch gebruikt. Nu kun je tegenwerpen: als je spreekt over Hades, dan weten de meeste mensen niet wat dat betekent. Nou, dan moet je het uitleggen! Ik heb daar eigenlijk niet veel moeite mee, want dat doe ik nu immers ook. Het woord ‘dodenrijk’ wekt associaties op die niet bijbels zijn, dus moet je je richten naar betere woorden. En het beste is om de woorden te gebruiken die de Bijbel zelf aanreikt. Dat doen we immers ook als we spreken over aion. Dat is over het algemeen ook een onbekend woord, maar het is wel een schriftuurlijk woord. Correct woordgebruik is essentieel om de dingen scherp te krijgen; om bijbels te leren denken, moet je gezonde, bijbelse woorden gebruiken, zoals Paulus dat noemt.
Als dit de werkelijkheid is — dat degene die sterft de laatste adem uitblaast, de ogen sluit en dat het eerstvolgende bewuste moment de opstanding is — dan begrijpt u wel dat zo iemand zelf helemaal niet zit te wachten op de opstanding. Wie wachten er dan wel? Degenen die achterblijven! Zij wachten. Voor degene die overlijdt, is het eerstvolgende bewuste moment wanneer hij de ogen weer opslaat in de opstanding. Ik heb daar ooit het mooie voorbeeld van gehoord van Abel. Abel werd doodgeslagen door zijn broer Kaïn. Het eerstvolgende moment dat hij straks in de opstanding zijn ogen opslaat — en dan laat ik even in het midden of dat bij de eerste opstanding zal zijn of na de duizend jaren — kijkt hij direct om zich heen: “Hé, waar is Kaïn?” In de menselijke geschiedenis zijn er dan duizenden jaren voorbijgegaan, maar voor Abel houdt de tijd op het moment van sterven met recht op. Vroeger was het in Nederland volgens mij het gebruik om bij het overlijden van iemand de klok stil te zetten. Dat vind ik een prachtig beeld: inderdaad, de tijd staat stil. En die gaat pas weer lopen op het moment dat de mens opstaat. Voor mij is dit al vele tientallen jaren een vanzelfsprekende overtuiging, maar het staat natuurlijk haaks op wat er alom over gezegd wordt — niet alleen in de rooms-katholieke wereld, maar net zo goed in de protestantse en evangelische wereld.
Dit sluit direct aan bij het trio hemel, hel en vagevuur. Even voor de goede orde: het vagevuur kent de Schrift niet. De hel trouwens evenmin. De hemel kent de Bijbel zeker wel. Maar je moet zulke begrippen natuurlijk eerst zuiver definiëren. Wat bedoel je met ‘de hel’? Eigenlijk zou je moeten vragen: wélke hel? Dat vraag ik niet om het ingewikkeld te maken, maar kijk maar eens in de Statenvertaling. Daar is het woord ‘hel’ soms de vertaling van she’ol of hades, maar het is ook de vertaling van het Griekse woord gehenna (het dal van Hinnom). Dat zijn volstrekt verschillende bijbelse begrippen, die toch allemaal met ‘hel’ worden vertaald. En dan heb je ook nog het woord abyssos (de afgrond), dat soms eveneens met hel wordt aangeduid. Waarover heb je het dan?
Kort door de bocht wordt in het algemeen met ‘de hel’ dat oord bedoeld waar een mens terechtkomt en waar nooit meer een einde aan komt: de plaats van eeuwige godverlatenheid en pijniging. Er bestaan allerlei varianten op, maar dat is simpelweg niet wat de Schrift leert. Prijs God op uw blote knieën dat dat zo is! God heeft een geweldig plan met de mensheid. Dat zeg ik niet op een zoetsappige manier alsof er geen gericht zou zijn. Integendeel! Maar ‘gericht’ betekent in de Schrift juist dat Hij de dingen rechtzet en terechtbrengt. Dat is toch een geweldige waarheid? En dat is iets heel anders dan een vagevuur. Het vagevuur is de gedachte dat je tussen sterven en opstanding nog een loutering ondergaat. Maar dat kent de Bijbel dus niet: er is helemaal geen bewuste fase tussen het sterven en de opstanding.
Dood als Tegenovergestelde van Leven ↑ hoofdstukken
Maar goed, bij het derde punt: mensen gaan niet dood, maar ze leven op een andere wijze verder. Dat is eigenlijk in het algemeen het hele concept achter Allerheiligen en Allerzielen. Eigenlijk is de dood een andere vorm van leven — dat wil zeggen, in de algemene opvatting. Een mens gaat niet echt dood, maar hij leeft op een andere wijze en op een andere plaats verder.
Maar in de Bijbel is de dood niet een andere vorm van leven, maar juist het tegenovergestelde van leven. Of eigenlijk: daar waar geen leven is. Wie dood is… nou, dit is een open deur intrappen: wie dood is, leeft niet, en wie leeft, is niet dood.
In Openbaring 20 lees je, in verband met die duizend jaren waar ik het zojuist over had, eerst over een opstanding van degenen die gedurende de grote verdrukking — de martelaren, degenen die geen teken op hun hand of voorhoofd hebben genomen en om die reden gedood zijn — dat zij, voordat de duizend jaren aanvangen, zullen opstaan. Opstaan uit de doden, dat wil zeggen: met achterlating van de overige doden. Dat is wat opstanding uit de doden betekent. En dan lees je in verband met die opstanding dat de overige doden niet wederlevend werden voordat de duizend jaren voleindigd waren. En degene die dus wel levend werd, dat wordt genoemd de eerste opstanding; een opstanding uit de doden.
Na de duizend jaren lees je dat de overige doden — feitelijk alle doden — opstaan bij de grote witte troon. En ja, dat is dus de opstanding der doden, dat wil zeggen de opstanding van alle doden. Allen die dan nog dood zijn, zullen bij die gelegenheid opstaan. Het is overigens nog niet het eind van het verhaal, maar daar gaat het nu even niet om. Het gaat er mij nu vooral om dat dood het tegenovergestelde is van leven. De overige doden werden niet levend. Dus die doden zijn dood. Ze leven niet op een andere wijze; nee, ze zijn niet levend. Dat is het grote contrast. Het is een verschil van dood en leven — zo groot is het verschil.
In 1 Korinthe 15, hét hoofdstuk bij uitstek in de Bijbel dat ons wijst op de betekenis van de opstanding — alles draait in de Bijbel immers om de waarheid dat God de doden opwekt — zegt Paulus in vers 18: indien Christus niet is opgewekt, dan zijn ook zij die in Christus ontslapen zijn verloren. Kijk, die ontslapen zijn. Alleen de term ‘ontslapen’ is al heel veelzeggend. Want waarom vergelijkt de Bijbel de dood met een slaap? Eigenlijk om twee redenen.
In de eerste plaats: degenen die dood zijn, zijn zich van niets bewust, zoals je ook geen bewustzijn hebt wanneer je slaapt. En de tweede reden is dat slaap een tijdelijk fenomeen is; uit de slaap ontwaak je weer. En dat is precies zoals de Bijbel de dood belicht: het is een slaap, je bent je van niets bewust, maar je wordt daaruit gewekt — opgewekt, zodat je opstaat. Dat is de Bijbelse gedachtegang. En daarom: als Christus niet is opgewekt, dan zijn zij die in Christus ontslapen zijn verloren.
Kijk, als het waar zou zijn wat er in het algemeen gezegd wordt — kijk de rouwadvertenties maar na: iemand gelooft, sterft en juicht dan vervolgens voor Gods troon, er zijn talloze manieren om dat te benoemen, maar men is in de gelukzaligheid — dat is niet de manier waarop de Bijbel erover spreekt. Want in dat geval: zij moeten immers nog opstaan? Hoezo zijn degenen die in Christus ontslapen zijn dan verloren als er geen opstanding is? Want ze zijn toch al in de gelukzaligheid? Ze juichen toch al voor Gods troon? Dat betekent dus dat er in feite hoop zou zijn voor de doden buiten de opstanding om.
En dat staat echt haaks op de hele Bijbelse boodschap. Op het moment dat je de gedachte toelaat of opening geeft voor het idee dat er zoiets zou zijn als hoop tussen dood en opstanding, daarmee degradeer je de betekenis van de opstanding. Want in feite wordt die dan irrelevant. En dat is wat je over het algemeen ziet: niet alleen in de officiële theologie, maar ook gewoon in het volksgeloof heeft de opstanding geen betekenis. Want je sterft en je bent al in de gelukzaligheid, maar dan is de waarheid van opstanding eigenlijk niets anders dan suiker op de honing. Wat voegt dit toe? Nou, niets! Paulus stelt juist: als er geen opstanding is, dan zijn zij die in Christus ontslapen zijn verloren. Dus er is hoop voor de doden, jazeker, maar niet buiten de opstanding om.
Kijk, ik realiseer me dat, terwijl ik dit onderwerp nu aansnij in verband met Allerheiligen en Allerzielen, er natuurlijk veel meer over te zeggen is. Ik weet ook dat er allerlei bezwarende vragen gesteld kunnen worden naar aanleiding hiervan. Ik heb destijds op mijn website een hele lijst van veelgestelde vragen daarover geformuleerd. Dus als u zegt: “Je bent wel erg kort door de bocht”, dan geef ik u voluit gelijk. Maar u moet één ding niet vergeten, en dat is het basale Bijbelse geluid en de waarheid: dat dood werkelijk dood is, en dat er hoop is voor de doden, namelijk via en door opstanding.
De Leugen van de Slang en de Onsterfelijke Ziel ↑ hoofdstukken
En nu maken we het nog wat ernstiger, want in feite: die ontkenning hiervan, waartoe is dat te herleiden? Als je helemaal teruggaat naar het begin, namelijk in Genesis 3, dan lees je over de slang die met zijn dubbele tong al de eerste leugen inbracht en de dood ontkende. Hij zei: “Gij zult geenszins sterven, maar integendeel: uw ogen zullen geopend worden.” Dat wil zeggen: een mens gaat niet echt dood. Dat heeft God wel gezegd, maar dat is wat die slang naar voren brengt en poneert: “Je zult niet sterven; nee, je ogen worden juist geopend.”
En in feite is dit wat de hele religieuze wereld is overkomen, eigenlijk vrijwel zonder uitzonderingen. Ik ken wel uitzonderingen, bijvoorbeeld Jehova’s getuigen, die erkennen wat ik hier nu zeg. Zij zeggen inderdaad: de doden zijn dood en dat wat er beweerd wordt over dat een mens eigenlijk verder leeft, is niet Bijbels. Maar in het algemeen – of het nou gaat over de islam of het boeddhisme… Het jodendom is trouwens een wat lastig ding, want in het latere rabbijnse jodendom is ook de leer van de onsterfelijke ziel binnengedrongen. Maar dat geldt eveneens voor het boeddhisme en eigenlijk het hele idee in de Griekse filosofie van Plato: de ziel is onsterfelijk.
Dat kent de Bijbel dus niet. Er staat in Ezechiël dat de ziel die zondigt, zal sterven. Een onsterfelijke ziel is een filosofisch concept of een religieus idee. Door de hele godsdienstige wereld is dat doorgedrongen en is dat zelfs een vanzelfsprekendheid geworden: een mens gaat niet echt dood, maar leeft op een andere manier voort. Waar dan ook en hoe dan ook, daar zijn heel veel varianten op, maar dat is de basis of het grondidee waar het helemaal op terug te voeren is.
In feite zie je dat ook bij reïncarnatie. Want bij reïncarnatie leeft de ziel ook gewoon weer verder, alleen dan hier op aarde in een lagere of hogere orde dan waarin hij of zij eerder leefde. Maar ook reïncarnatie is in feite een variant van de leer van de onsterfelijke ziel. Een mens gaat dus niet echt dood, dat is de gedachte. En als je het helemaal terugbrengt naar het begin, dan is dat precies waar de slang mee begon: met die gedachte.
Dan begrijp je ook waarom de Bijbel zo waarschuwt en dit zo benadrukt. Want dat betekent namelijk ook dat er geen communicatie mogelijk is met overleden geesten. De Schrift waarschuwt uitdrukkelijk tegen spiritisme. Dat is ronduit demonisch; het wordt geschaard onder de leringen van demonen. Als de doden werkelijk dood zijn en je zou toch contact kunnen hebben met overleden personen – of dat nou oma Marie is of wie dan ook – en je zou hen in een seance kunnen oproepen, dan weet je op voorhand dat dit leugen moet zijn. Want de doden zijn dood, en als ze zich dan toch als een geest manifesteren en communiceren, dan weet je: dit zijn leugengeesten.
In feite is wat de Rooms-Katholieke Kerk doet ook spiritisme. Spiritisme is immers het oproepen van geesten of het communiceren met geesten van doden. Op het moment dat jij bidt tot Maria, ben je dus bezig met spiritisme. Want Maria – laat ik u dit vertellen – is dood. Zij is zich van niets bewust en wacht op de opstanding. Er is er nog maar één uit de doden opgestaan: de eersteling Christus Jezus. En wat betreft de eerstvolgende lichting, daar hoeven we niet zo lang meer op te wachten, maar in ieder geval: Maria slaapt, zij is een ontslapene, dat is waar. Maar er valt niet met haar te communiceren.
Dus als Maria verschijnt, of dat nou in Fatima is of weet ik veel waar, en het is niet gewoon helemaal nep – want dan is het sowieso al bedrog – maar als er daadwerkelijk een geestverschijning is, dan is het pas echt een leugen. Als u begrijpt wat ik bedoel: dan wordt het nog veel trickier. Maar dat betekent dus: als je dit helemaal Bijbels bekijkt en er Bijbels licht over laat schijnen, over wat de dood en het graf werkelijk is, dan kom je tot deze overwegingen als we het dan toch over ‘alle heiligen’ hebben.
Paulus als de Geringste van Alle Heiligen ↑ hoofdstukken
Ik wil u toch even meenemen naar Paulus, want dat was natuurlijk ook de titel: ‘alle heiligen & Paulus’. Hij spreekt trouwens in de Efezebrief drie keer over ‘alle heiligen’. Hij zegt: ‘samen met alle heiligen’, maar ook in Efeze 6 spreekt hij erover dat wij voorbeden zouden doen voor alle heiligen om zicht te krijgen op het geheim van het evangelie.
Maar ik neem u even mee naar Efeze 3 vers 8, en daar zegt hij dit: “Mij, verreweg de geringste van alle heiligen, is deze genade te beurt gevallen…” Die is heel mooi: ‘van alle heiligen’. Ja, ‘aller heiligen’ zal er in de Statenvertaling staan, denk ik. Maar zó benoemt Paulus zich hier. Het is heel apart, want er is een drietal uitspraken van hem die vergelijkbaar zijn.
In 1 Korinthe 15, waar ik zojuist uit citeerde, zegt hij: ‘Ik ben de geringste van de apostelen, niet waard een apostel te heten.’ Maar hij motiveert dat ook door te zeggen: ‘want ik heb de ekklesia van God vervolgd.’ Hij vervolgde de ekklesia van God, en toen hij geroepen werd, zei de stem uit de hemel: ‘Ik ben Jezus, die jij vervolgt.’ De Heer identificeerde Zich dus met die ekklesia. Maar hij was de geringste van de apostelen, zegt hij. En hier zegt hij dat hij de geringste is van alle heiligen, van welke heilige dan ook: ben ik de geringste. En in 1 Timotheüs 1 zegt hij: ‘Ik ben de eerste van de zondaren.’
Dat laatste kun je op twee manieren lezen. Namelijk dat hij de grootste zondaar is; hij heeft immers de opgewekte Christus vervolgd als geen ander, en om die reden hoort hij in de categorie van de zwaarste zondaar. Maar je kunt het ook zo lezen – en persoonlijk maak ik daarin geen keuze – dat juist doordat hij geroepen is door de Heer Jezus Christus Zelf, hij onder alle zondaren (alle mensen dus, want alle mensen zijn zondaren, doelmissers en stervelingen) de eerste plaats inneemt, omdat God Zijn genade in hem heeft bewezen. Dat zegt hij hier trouwens ook: ‘is deze genade te beurt gevallen.’
Ik maak hier graag de vergelijking met water. Kijk, water zoekt altijd de laagste plaats op, en zó zoekt genade ook degene op die er het minst aanspraak op kan maken. Hij zegt: aan mij, juist aan mij is deze genade te beurt gevallen! De grootste genade is aan hem bewezen, juist omdat hij de geringste van alle heiligen is.
En dan zegt hij erbij: ‘om aan de natiën’ – wereldwijd nu eigenlijk, ook buiten Israël als volk om – ‘de onnaspeurlijke rijkdom van de Christus te evangeliseren.’ Zo staat het er letterlijk. Men vertaalt vaak ’te verkondigen’, maar er staat werkelijk het woord ‘evangeliseren’. ‘Onnaspeurlijke rijkdom’, dat is een prachtige term. Daarmee heeft hij het over een rijkdom van de Christus die niet in het Oude Testament te traceren is. Het was voorheen altijd verborgen, en nu is het aan hem geopenbaard. Hij zegt dat trouwens ook in het navolgende vers (ik laat dat nu verder niet meer zien): het was voorheen verborgen, en daardoor, zolang het je niet geopenbaard wordt, is het dus onnaspeurlijk.
‘De Christus’, dat wil ik ook nog eventjes toelichten, want hier staat ‘de rijkdom van de Christus’. Dat is niet alleen maar de rijkdom van Jezus Christus die nu als Hoofd daarboven verheven is. Nee, als je kijkt in de hele Efezebrief met name: de Christus, dat is Hij die het Hoofd is, maar verbonden met de ekklesia als Zijn lichaam. Dat wil zeggen: wij zijn – dat was het onderwerp trouwens de vorige keer – bij Hem of in Hem ingelijfd, samen één lichaam geworden. En dat wat God met de Heer Jezus Christus als Hoofd voorneemt, die positie deelt Hij met een gezelschap dat vandaag wordt uitgeroepen: de ekklesia. God verzamelt Zich vandaag een gezelschap en zij krijgen die positie, verbonden met Hem die het Hoofd is.
Ja, dat is onnaspeurlijke rijkdom. Dat wil zeggen: een rijkdom die je, als het niet geopenbaard is, nooit kon terugvinden in wat voorafging, ook niet in het Oude Testament, tenzij het je eenmaal geopenbaard is. Maar ik kom daar straks nog even op terug.
En dan moet je ook weten dat God juist door de Christus heel de schepping gaat herstellen. Paulus zegt in Efeze 1 vers 10: ‘hetzij wat in de hemel, hetzij wat op aarde is, alles onder één Hoofd samen te brengen.’ Heel de schepping gaat via de Christus teruggebracht worden tot God. Kijk, dat is andere koek dan het verhaal van hemel, vagevuur en hel! Nee, God heeft een hele schepping, alles wat Hij voortgebracht heeft, en daar heeft Hij een plan mee. Hij heeft het lief, omdat Hij het gemaakt heeft.
En via de Christus… Ik heb laatst een studie gegeven onder de titel ‘Gods Elitekorps’. Wij zijn corpsleden, een elite, uitgezocht en uitgeroepen. En wij delen in die positie uit pure genade; dat heeft niets met prestatie te maken. Maar als het woord tot je is gekomen en je mag het geloven, dan hoor je bij dat gezelschap waarmee God heel de schepping gaat redden. En in dat proces nemen wij die plaats in – zoals ook Israël enzovoort – maar wij als gemeente hebben de meest intieme en hoge positie, letterlijk bedoeld, ook hemels. Ongekend!
En dat vind ik zo mooi: er staat niet alleen maar om die onnaspeurlijke rijkdom van Christus te verkondigen, maar te ‘evangeliseren’. Dit is echt een blijde tijding! Dat de Christus niet één persoon is, maar dat het ook een heel gezelschap is dat met Hem verbonden is, én dat God via de Christus hemel en aarde, alles, de hele schepping tot Zich gaat verzamelen door de aionen, de wereldtijdperken heen. Het traditionele verhaal is: als Christus terugkomt, op de jongste dag zoals men dat noemt, dan is het eeuwig wel of eeuwig wee. Als je eenmaal dit evangelie hebt mogen vernemen, dan is er een wereld van verschil. En dat betekent ook – dat is het meest geweldige ervan – dat dit geen enkele menselijke bijdrage vergt. Dit is het voornemen van God: ‘het voornemen der eeuwen’, zoals het twee verzen verder staat.
Dan wil ik nog iets naar voren brengen. Paulus is dus degene aan wie onnaspeurlijke dingen zijn geopenbaard, dingen die voorheen onnaspeurlijk waren, maar nu aan hem bekendgemaakt zijn. Hij zegt ook in Efeze 3, in Kolossenzen 1 en in Romeinen 16 dat hem het geheim of de verborgenheid is geopenbaard. En speciaal in verband met dit onderwerp wil ik daarover iets zeggen. Dat heeft alles te maken met waar we het bij de aanvang over hadden. Laat ik meteen maar noemen wat ik bedoel.
Samen de Heer Tegemoet: Opstanding en Transformatie ↑ hoofdstukken
Kijk, ik ben er momenteel erg mee bezig; ik ben op mijn website elke dag een stukje aan het schrijven over de Thessalonicenzenbrieven, over de eerste brief. En juist op dit moment ben ik bezig met het vierde hoofdstuk, waarin Paulus met een woord van de Heer vertelt wat de toekomst is van de ekklesia. Hij zegt tegen de Thessalonicenzen: ik wil niet dat jullie hier onkundig over zijn. Hij wil dat we weten wat er gebeurt met hen die ontslapen zijn. Want wanneer de Heer straks neerdaalt van de hemel, bij de bazuin Gods, dan zullen zij die ontslapen zijn eerst opstaan. En vervolgens zullen zij, tegelijk en samen met de levenden — dat wil zeggen degenen die op dat moment in leven zijn en veranderd worden — de Heer tegemoet gaan.
Je hebt dus twee categorieën. Aan de ene kant de ontslapenen: al die generaties van gelovigen die in Christus ontslapen zijn; zij zullen eerst opstaan. En dan vervolgens degenen die op aarde dan nog in levenden lijve hier vertoeven: zij zullen in een ondeelbaar ogenblik — dat vinden we trouwens in 1 Korinthe 15 — worden veranderd, getransformeerd. En zij samen zullen dan de Heer tegemoet gaan in de lucht.
Het hele gangbare idee, zoals rond Allerheiligen en Allerzielen, is de gedachte dat mensen overlijden en één voor één achter elkaar naar welk oord dan ook of naar de Heer gaan. Maar dat is niet wat de Bijbel erover zegt! Wat Paulus juist onthult, is: we gaan niet allemaal één voor één naar de Heer, we gaan allemaal tegelijk. Er is alleen sprake van een volgorde: eerst de doden, en pal daarop de levenden die getransformeerd worden. En vervolgens gaan ze samen en tegelijk de Heer tegemoet in de lucht.
Paulus zegt dit ook met nadruk, want dit is een gebeurtenis die je nergens anders vindt. Je vindt het niet in de evangeliën of in het Oude Testament. Hij zegt dit met een woord van de Heer; hij heeft dit van de Heer Zelf vernomen. En in 1 Korinthe 15 zegt hij: ik deel jullie een geheim mee. Allen zullen wij niet ontslapen, maar allen zullen wij veranderd worden. Hoe dan ook: hetzij door opstanding, hetzij door transformatie.
Moet u zich voorstellen — en ik weet dat ik deze verwachting deel met heel wat mensen hier — dat wij in levenden lijve zijn als dat moment daar is, dat we niet zullen ontslapen, maar behoren tot die generatie die in een ondeelbaar ogenblik getransformeerd wordt en een onvergankelijk lichaam krijgt. Hoe zegt Paulus dat in Filippenzen 3? Hij zegt dat ons lichaam gelijkvormig gemaakt zal worden aan het lichaam van Zijn heerlijkheid: een onvergankelijk lichaam. Dan wordt ineens dit sterfelijke verslonden in onvergankelijkheid. Ja, dat is onvoorstelbaar, geweldig!
Maar dat is het geheim wat hij vertelt. Ik zeg dit nu ook even in contrast met de gangbare christelijke voorstelling van één voor één naar de Heer gaan. Niks ervan! Niks één voor één naar de Heer. We gaan allemaal tegelijk, en wel door opstanding. We gaan niet door sterven naar de Heer, we gaan door opstanding naar de Heer.
Verschijnen met Alle Heiligen en de Dood Tenietgedaan ↑ hoofdstukken
Zoals de Heer eerst komt vóór alle heiligen, daarna zal Hij ook verschijnen mét alle heiligen. Dat is ook vrij logisch. Paulus zegt in Kolossenzen 3: “Uw leven is verborgen met Christus in God.” Dat is een verborgen werkelijkheid. Het is een werkelijkheid, maar het wordt nog niet gezien en het wordt zelfs nog niet aan den lijve beleefd. Maar wanneer Christus verschijnt, die ons leven is, dan zult ook gij met Hem verschijnen in heerlijkheid. Dat is het geweldige: we zijn één met Hem, en als Hij dan in heerlijkheid zal verschijnen, dan zullen wij met Hem in heerlijkheid verschijnen.
En nou ga ik nog iets vertellen, want ik denk dat we in het Oude Testament hier al iets van vinden. Dit is voor sommige mensen — ik weet dat het bezwaarlijk is om dit zo te zeggen, maar ik deel het toch. Ook het Oude Testament spreekt van de Heer die verschijnt, en daar staat: “met al zijn heiligen”. In Zacharia 14 vind je dat. Het aparte is dat daar niet bij staat wie dat zijn; dat blijft verborgen.
Kijk, in Zacharia 14… ik zou in de verleiding komen, maar ik zie dat ik inmiddels al een uur aan het woord ben, dus ik moet het hierbij laten. Maar ik wil het dan toch even aanstippen. In Zacharia 14 lees je dus in de tijd pal na Israëls grote verdrukking dat de Heer zijn voeten zal zetten op de Olijfberg, die bij die gelegenheid ook zal scheuren. Er zal een vluchtweg gecreëerd worden en men zal naar de woestijn vluchten, et cetera. Daar gaat het me nu niet om. Het gaat mij erom dat de Heer zal verschijnen. Hier staat zelfs: “JAHWEH, mijn God, zal komen.” Hoezo? JAHWEH is toch de onzienlijke God? Jawel, maar Hij heeft een beeld in wie Hij zich uitdrukt, namelijk zijn Zoon. En Hij is het beeld. De Heer Jezus is niet een onzienlijke God, maar Hij is wel het beeld, Hij representeert God. Dus als Hij straks gaat verschijnen, dan verschijnt Hij met alle heiligen.
Ik weet dat sommigen daarover denken dat dat zal zijn met heilige engelen. Maar ‘heiligen’ in de Schrift, als je die uitdrukking leest, dan gaat het altijd over mensen. Engelen worden wel heiligen genoemd, maar je leest nooit dat engelen ‘de heiligen’ worden genoemd. Als de Bijbel die uitdrukking bezigt, gaat het over mensen. Alleen staat het hier in het Oude Testament op een hele cryptische manier: dat de Heer zal komen en met al zijn heiligen. Maar wie dat zijn, staat er niet. Dat weten we alleen bij het licht dat de apostel Paulus daarop laat schijnen: dat moeten wij zijn! Want als Hij zal verschijnen, dan zullen wij met Hem in heerlijkheid verschijnen.
Daarom heb ik het ook expres genoemd. Toen ik bezig was met de voorbereiding van dit onderwerp zat ik te zoeken op ‘alle heiligen’. Waar komt dat allemaal in voor? Nou, onder andere ook in Zacharia 14: alle heiligen, allerheiligen. Die wil ik dan toch genoemd hebben, want het is een hele cryptische manier waarop in feite al gewezen wordt op dat gezelschap met wie de Heer straks in heerlijkheid zal verschijnen. En dan breekt de toekomende eeuw aan, de toekomende aion, en daarna nog een aion en uiteindelijk…
Dat is de allerbelangrijkste waarheid over de dood, en daarmee wil ik afsluiten. Ik zei zojuist: religie weet niet wat de dood is, omdat ze denkt dat het een andere vorm van leven is. Maar één ding weet ze helemaal niet, en dat is dat er aan de dood een einde komt. Dat de dood tenietgedaan wordt! En weet u hoe? Door alle mensen levend te maken. Het staat gewoon letterlijk zo in 1 Korinthe 15, zo simpel: de dood wordt tenietgedaan doordat allen die in Adam sterven levend gemaakt worden. Ieder in zijn eigen rangorde, maar niettemin: dat feit staat. En ontkent u maar eens dat dat echt een goed bericht is? Zo wil ik het hierbij laten, vrienden.
Powered by RedCircle
UltimateGoodNews