▶ 00:00 Inleiding en Terugblik op Lucas 7 ↑ hoofdstukken

Het klinkt misschien een beetje vreemd als ik nu ga beginnen met de 24e studie over het Lucas-evangelie. Voor iedereen is het eigenlijk pas de tweede studie, omdat we de vorige keer in de maand september de studie zijn aangevangen, of eigenlijk voor mij in ieder geval hervat hebben. En de pauze tussen die beide series is behoorlijk groot, want ik geloof dat ik het in 2019 heb afgesloten toen. Die eerste serie, dat waren 22 studies. De vorige keer zijn we begonnen met de draad weer op te pakken bij Lucas 7, vanaf vers 36.

Misschien is het goed om nog even kort te recapituleren waar we het toen over hadden. Het was eigenlijk één geschiedenis die we toen besproken hebben, namelijk dat Jezus was uitgenodigd in het huis van Simon de Farizeeër, zo wordt hij genoemd. Daar werd Hij op een heel aangrijpende wijze gezalfd door een vrouw die als zondares in de hele stad bekendstond. We weten haar naam niet, ik kom daar straks nog even op terug. Ze staat algemeen te boek als Maria Magdalena, maar we weten eigenlijk wel zeker dat dat niet het geval was en ik zal dat straks ook laten zien. Het is ook heel onlogisch om dat te veronderstellen; dan zeg ik het eigenlijk nog heel netjes, want het is puur een idee dat vanuit de traditie bekend is geworden, maar het heeft eigenlijk geen enkele Bijbelse grond.

Aan het eind lees je ook dat haar geloof haar had gered, dat wil zeggen: in die positie had gebracht waarin ze nu stond. En ik zeg dat ook omdat het daarbij gaat om – en dat is meteen een opstapje naar het volgende hoofdstuk – het vertrouwen dat zij had in het Woord van God. Eén ding blijkt, en dat hebben we de vorige keer ook wel gezien: kennelijk was zij op de hoogte van wie Jezus was, dat lijkt me nogal evident. Er was iets groots met haar gebeurd dat een geweldige betekenis voor haar had gehad. Vandaar ook dat zij deze daad stelt: dat ze Jezus’ voeten kust en zalft, en dat dat zo aangrijpend beschreven wordt. En zij had veel lief. Waarom? Zij had een woord van de Heer vernomen en dat had zijn uitwerking gehad in haar leven. Daar gaat het allemaal om: om dat Woord, en om daar geheel ons vertrouwen op te kunnen en te mogen stellen.

Als ik dat gezegd heb, komen we eigenlijk al vanzelf bij hoofdstuk 8. Van hoofdstukindelingen hoef je je verder niets aan te trekken, maar in dit geval is het wel heel logisch dat er een nieuwe passage begint. Laten we daar gewoon mee verdergaan, en wel vers voor vers. Dat is het makkelijke van dit soort studies: je hoeft niet van tevoren te plannen welke teksten je neemt; we gaan gewoon door het hoofdstuk en we zien vanzelf wel wat we daarbij tegenkomen. En dan staat er:

▶ 03:41 De Rondgang Door Galilea ↑ hoofdstukken

“En het geschiedde daarna” – “kort daarna”, zegt de NBG-vertaling, en dat zou inderdaad wel het geval zijn, maar letterlijk staat er gewoon: “En het geschiedde daarna dat Hij van stad tot stad en van dorp tot dorp trok.” In het Grieks staat er een bepaald idioom, maar daar komt het inderdaad op neer. Je vindt die uitdrukking wel vaker in de evangeliën.

Je moet je realiseren dat tot dit moment – en dat verandert pas in het volgende hoofdstuk, bij Lucas 9 vers 51, dat zullen we te zijner tijd wel zien – Jezus’ bediening geconcentreerd was in Galilea. Daar lees je dat Jezus Zijn aangezicht richtte om naar Jeruzalem te reizen; dan wordt de oriëntatie anders. Maar tot dusver is eigenlijk Zijn hele bediening geconcentreerd in Galilea, en meer in het bijzonder was Capernaüm de uitvalsbasis. Je leest ook ergens in de evangeliën dat zich daar Zijn huis bevond. Hij was weliswaar opgegroeid in Nazareth, maar Hij woonde in Capernaüm.

Hier wordt gesproken over: “van stad tot stad en van dorp tot dorp”. Je leest allerlei plaatsnamen in dat verband: Chorazin, Bethsaïda, Nazareth en Naïn – er zijn er ongetwijfeld nog wel meer te noemen. Die plaatsen worden bij name genoemd, maar het is hier heel duidelijk dat Hij kennelijk systematisch de steden en dorpen rondtrok. Het is opmerkelijk om er in dit verband even op te wijzen dat zowel in Mattheüs als in Markus en nu dus ook in Lucas vooral die bediening in Galilea benadrukt en beschreven wordt. Eigenlijk wordt alleen in het Johannes-evangelie heel vaak melding gemaakt van Zijn werkzaamheden in Judea, en een groot gedeelte van de geschiedenissen in het boek Johannes gaat daar ook over. Niet uitsluitend natuurlijk, want je leest bijvoorbeeld ook over de bruiloft te Kana, maar er wordt veel meer aandacht gegeven aan wat Jezus in Jeruzalem heeft gedaan en bij allerlei hoogtijden.

U moet zich realiseren dat Joodse mannen geacht werden drie keer per jaar naar Jeruzalem op te trekken. Je leest ook van de Here Jezus dat Hij dat deed – als u het mij vraagt vier keer, in ieder geval drie keer, maar ik denk zelfs vier keer. Afgelopen zaterdag is dat nog eventjes door mij of Gerard genoemd tijdens die studiedag over de zeventig jaarweken en de bediening van de Here Jezus, die drieënhalf jaar geduurd heeft. Vanaf Zijn doop in de Jordaan tot aan Zijn lijden en sterven was het drieënhalf jaar. Vandaar ook dat, als Hij in het najaar is begonnen met Zijn bediening, Hij in het voorjaar stierf en opstond. Dat is dus met Pesach geweest. Dan heeft Hij vier keer het Pesach gevierd. De vierde keer is het Pesach waarbij Hij daadwerkelijk ook geslacht is als het ware Paaslam. Al die keren worden in het Johannes-evangelie genoemd. Met name vanaf het begin van Jezus’ bediening tot aan het einde worden juist die gelegenheden beschreven: Pesach, maar ook dat Hij bij het Loofhuttenfeest daar was, of je leest een keertje dat Hij daar was met Chanoeka, het feest van de tempelvernieuwing. Die dingen vind je weer niet in Mattheüs, Markus en Lucas. Juist de combinatie, het vergelijken van Schrift met Schrift, geeft je een compleet beeld; dat zijn allemaal puzzelstukjes die op die manier in elkaar passen.

Dan staat er daarna dat Hij van stad tot stad en van dorp tot dorp trok. En u weet het: als ik cursiveer in de tekst, dan wijst dat op een afwijking van de NBG-vertaling. Want zo staat het niet in de NBG-vertaling: “verkondigende het evangelie van het Koninkrijk”. Eigenlijk staat hier twee keer een werkwoord, namelijk herautend en evangeliserend. Bij “verkondigend” heb ik op zich niet zoveel moeite met het woord, maar de gedachte is eigenlijk die van proclameren of herauten. Iets met luide stem bekendmaken als een nieuwsfeit, zoals een heraut dat doet. Dat wordt in de NBG-vertaling meestal vertaald met “verkondigen”, maar bij verkondigen denk ik toch vooral – dat kan aan mij liggen – aan een preekstoel of zoiets. Maar dat is niet de gedachte; de gedachte is dat je en plein public iets als een nieuwsfeit brengt. En “evangeliserend”, want het is hier ook geen zelfstandig naamwoord, maar “het goede bericht brengende”, evangeliserend. Hij heraut, Hij maakt iets bekend, en die herautboodschap is daadwerkelijk een blijde tijding. Vandaar dus: evangeliserend. Ook dat roept natuurlijk allerlei associaties op, maar dit is de meest letterlijke weergave: herautend, evangeliserend.

En wat was dat goede bericht dan? Wel, het Koninkrijk van God! En de twaalf waren samen met Hem. Dat sluit trouwens ook aardig aan bij het onderwerp van afgelopen zaterdag. Toen de Here Jezus optrad, zei Hij dat ook. Dat is heel bijzonder zoals dat in de evangeliën beschreven wordt: Hij kondigt het aan. Hij was gedoopt in de Jordaan, en de periode van de 69 jaarweken was ten einde. Dan lees je over zeven en 62 weken tot op Messias de Vorst. Dat wil zeggen dat Messias de Vorst zou komen na die periode. Met andere woorden: wanneer Hij daadwerkelijk gezalfd wordt, de Mashiach wordt, toen was die termijn vervuld. En daarmee maakte Hij als een nieuwsfeit, maar ook als een geweldige blijde tijding bekend: de tijd die ooit door Daniël is aangekondigd, is nu verstreken en zie daar, Hij is er! Daarmee is de Messias, de Vorst, gekomen en het Koninkrijk van God nabij, binnen handbereik gekomen. Daar zit natuurlijk heel wat aan vast, maar dat is wat Hij daar bekendgemaakt heeft.

Dat brengt ons meteen bij een andere gedachte: dat het hier ook weer typisch Israëlitisch is. Ik heb dat de vorige keer bij aanvang van de Bijbelavond geloof ik ook meteen benadrukt: als we het hebben over de evangeliën, dan hebben we het over de beschrijving van de Here Jezus in Zijn rondwandeling op aarde. Hij was gezonden tot het huis van Israël. Dat typeert Zijn hele bediening, dat was zelfs Zijn exclusieve bediening, en het is bij hoge uitzondering dat Hij daarvan afwijkt. Maar inderdaad: het Koninkrijk van God… Hij predikt tot een koninklijk geslacht, want dat is wat het volk van Israël immers was. Bovendien wordt dat heel sterk onderstreept door de twaalf die hier genoemd worden. Dat linkt natuurlijk direct weer aan de twaalf apostelen, maar ook aan de twaalf stammen van Israël; dat ligt er nogal dik bovenop.

Een soortgelijke uitdrukking tref je ook in Mattheüs 9, en chronologisch komt dat trouwens met elkaar overeen. Lucas 8 vers 1 staat in dezelfde setting als Mattheüs 9 vers 35. Daar lees je: “En Jezus ging alle steden en dorpen langs” – vrijwel dezelfde uitdrukking, met dat verschil dat hier nog benadrukt wordt: alle steden. Met andere woorden: zoals ik zojuist al zei, het was echt een systematische rondgang in heel Galilea. Dat was het terrein waar Hij werkzaam was: alle steden en dorpen langs, en Hij leerde in hun synagogen. Er komt hier trouwens nog een werkwoord bij, want het is niet alleen herauten en een blijde tijding brengen (evangeliseren), maar ook leren.

Maar het is ook nog eens een keertje onderwijs geven. En dat deed Hij; Hij leerde in hun synagogen. Dus daar, in die Joodse setting, heeft Hij onderwijs gegeven, ook over die dingen. En er staat bij: Hij herautte het evangelie van het Koninkrijk. De beloofde Koning was gekomen en daarmee het Koninkrijk ook nabijgekomen, en dat is op zichzelf al een blijde tijding, omdat men daar altijd naar uitkijkt.

En dus ook vanuit de Schriften heeft Hij onderwezen. We weten bijvoorbeeld dat Hij daar in de synagoge van Nazareth kwam, en dan krijgt Hij een schriftrol aangeboden van Jesaja, en dan leest Hij voor. Zijn toelichting was trouwens uiterst kort, maar wel heel krachtig. Want Hij leest voor over de Gezalfde die gekomen is om te verkondigen, en dan gaat Hij zitten. En iedereen keek naar Hem: vertel eens? Hij zei: “Heden is dit Schriftwoord in uw oren vervuld.” Nou, dat was het. Maar dat werd niet erg verwelkomd. Sterker nog, Hij werd meteen de synagoge uitgejaagd. Ja, daar kwam het toch op neer. Heel bijzonder trouwens.

Hij herautte dus, Hij onderwees in hun synagogen. Hij herautte het evangelie van het Koninkrijk, en begeleidend bevestigde Hij dat dus ook met wondertekenen, die ook karakteristiek waren voor het feit dat Hij de Gezalfde van Gods wege is. En Hij genas alle ziekte en alle kwaal, zonder één uitzondering. Als er toch één bewijs is van het feit dat Hij daadwerkelijk de beloofde Koning is! Dit zijn geen flauwe charismatische spelletjes of trucjes of campagnes en zo. Nee, dit hoorde bij Zijn bediening en Hij bewees het dus ook daadwerkelijk.

Oké, en dan staat erbij, terwijl Hij Zijn rondgang daar in Galilea deed, met de twaalven die Hem daarbij hielpen en ondersteunden. Maar dat niet alleen…

▶ 15:56 De Vrouwen Die Jezus Vergezelden ↑ hoofdstukken

Er waren ook nog enige vrouwen. Er staat namelijk bij: “en enige vrouwen”, wat wil zeggen dat zij kennelijk deel uitmaakten van dat gezelschap dat rondtrok. En die vrouwen die hier bij name genoemd worden, waren genezen van boze geesten en van ziekten. Dat wordt heel vaak aan elkaar gekoppeld.

Er is een verklaring die zegt dat het eigenlijk synoniem is, dat wil zeggen: boze geesten, namelijk van ziekten. De hele gedachte is dan dat het dubbelop is, zoals een stijlfiguur, een hendiadys: je zegt twee dingen, maar het is één ding. Net zoals wanneer ik zeg: “de God en Vader van onze Heer Jezus Christus” – dat zijn er niet twee, dat is God, namelijk de Vader. Zo zou je dit woordje ‘en’ ook kunnen opvatten: genezen van boze geesten, namelijk van ziekten. Dat is een manier om dat te benaderen. Maar je kunt natuurlijk het woordje ‘en’ ook als een plus opvatten: het één, maar ook het ander. Ik denk inderdaad niet dat het helemaal hetzelfde is. Boze geesten maken je vaak wel ziek, dat wel, maar omgekeerd is het natuurlijk niet altijd zo dat wie ziek is, behept is met boze geesten.

Overigens, geesten, boze geesten: dat is echt wat hier staat. We zullen straks nog een ander woord tegenkomen, maar het woordje pneuma is heel breed. We kennen allemaal het Griekse woord wel een beetje: pneuma. Het Hebreeuwse woord loopt daarmee parallel en heeft vrijwel dezelfde gedachte: dat is het Hebreeuwse woord ruach. Ruach heeft de betekenis van wind, van adem, van geest. Ik vind dat eigenlijk de mooiste omschrijving van het begrip: het woord pneuma of geest zegt eigenlijk niet zozeer wat het is, maar iets over ons onvermogen om het te zien. Geest staat voor kracht die je niet kunt zien; het zegt dus eigenlijk meer over ons onvermogen. Vandaar ook: de wind kun je niet zien, maar je ziet de uitwerking ervan wel. Adem kun je niet zien, maar zonder dat kun je niet leven; je kunt de effecten van adem zien. Dat geldt voor geest in het algemeen ook. Boze geesten… maar God is ook geest, Die kun je ook niet zien. Geest is gewoon alles wat je niet kunt zien. En in dit geval geldt dat ook voor de menselijke geest: gewoon dat vermogen om te denken, dat is ook een bepaalde kracht, maar het is onwaarneembaar of in ieder geval onzienlijk.

In dit geval waren ze genezen van die boze geesten; het is een onzienlijke invloed of kracht. Waar het specifiek over gaat, wordt hier niet zo gezegd, maar het moet duidelijk zijn dat deze vrouwen zeer kwalijk waren aangedaan. En het was de Heer die hen daarvan had genezen, en ook van ziekten. Dan worden er twee met name genoemd.

▶ 20:18 Maria Magdalena en het Begrip Demonen ↑ hoofdstukken

En over één van hen hadden we het zojuist al even: namelijk Maria. Maar ja, welke? Want er zijn er nogal wat, hoor. Ga ze maar eens een keertje na in het Nieuwe Testament; je komt er zo vijf of zes tegen. Ik zeg het even voor de vuist weg, maar volgens mij kun je er zo vijf of zes opnoemen: Maria van Klopas, Maria de moeder van Jezus, Maria Magdalena… Help me even, er zijn er nog meer. Die zoeken we nog wel even op. Maar in ieder geval, dat is net zoiets als wanneer je in Nederland Jan heet. Welke Jan bedoel je dan? Dat zie je ook in dorpen waar heel veel mensen dezelfde achternaam hebben; daar hebben ze een bijnaam nodig om zich te onderscheiden. Dat is de reden waarom je een bijnaam krijgt.

Deze Maria had de bijnaam ‘van Magdala’, eigenlijk letterlijk een Magdaleense. Dat heeft ermee te maken dat Magdala aan het Meer van Gennesaret ligt, oftewel Kinneret. Kinneret betekent harp; het meer heeft immers de vorm van een harp. Hier ligt Kafarnaüm, Bethsaïda, Tiberias en hier ligt Magdala. Zij was een Magdaleense en zo werd ze onderscheiden; ze werd niet zomaar Maria genoemd, maar dat was haar bijnaam.

Het loutere feit dat Lucas haar hier zo noemt, geeft al aan dat hij haar introduceert als een nieuwe persoon. Stel je voor dat zij dezelfde zou zijn geweest als die zondares uit het voorgaande hoofdstuk; dat is heel onlogisch, want dan had ze daar die naam al gekregen en niet pas hier. Ze wordt hier echt als een nieuw figuur op het toneel geïntroduceerd, als ik het zo mag formuleren. Zij is dus heel duidelijk niet dezelfde als de zondares in het voorgaande gedeelte.

Hier lees je dan van haar: ik had het zojuist over boze geesten, en in het Grieks wordt er dan inderdaad gesproken over boze geesten (pneumata ponēra). Maar hier is de term een andere. Dan zie je hoe dat met concordant vertalen werkt. In de NBG-vertaling staat hier bij vers 2 ‘boze geesten’. En dat klopt, want er staat in het Grieks pneumatōn en kwaadaardige, dus boze geesten. Dat is een heel duidelijke en correcte weergave. Maar als je hier vervolgens leest: ‘van wie zeven demonen uitgegaan waren’, dan wordt dat in de NBG-vertaling weer op dezelfde wijze benoemd met ‘boze geesten’, terwijl er in de grondtekst gewoon daimonia staat, dat wil zeggen demonen. Dat is niet concordant vertaald. Dan suggereert de vertaling dat er eenzelfde begrip gebruikt wordt, maar het is iets heel anders. Ik zeg niet dat het niets met elkaar te maken heeft, maar de wijze waarop Lucas het hier beschrijft en benoemt, is gewoon heel anders. En dat zou tot uitdrukking moeten komen in de weergave. Als je zo dicht mogelijk bij de bron en de grondtekst wilt blijven, dan is dit heel verwarrend. Te meer omdat het woordje ‘demonen’ gewoon een bekend begrip is. Waarom zou men hier dan van afwijken? Waarom heeft men hier niet gewoon vertaald: ‘van wie zeven demonen waren uitgegaan’? De noodzaak daarvan ontgaat me geheel.

Ik moet er wel bij zeggen dat vertalingen vaak problematisch zijn doordat bepaalde woorden een eigen leven zijn gaan leiden. In onze taal roept het gedachten op die vreemd zijn aan de brontaal en aan hoe het in de Bijbel bedoeld is. Dat geldt trouwens ook voor het woordje ‘demonen’, want wij denken bij demonen allemaal aan iets afschuwelijks. Nogmaals, ik beweer niet dat een demon niet afschuwelijk kan zijn, maar het woordje ‘demon’ is in het Grieks op zichzelf een neutraal woord. Wist u dat? Dat kunnen wij ons haast niet meer voorstellen. Iemand die tegenwoordig in onze taal gedemoniseerd wordt, dat is ongeveer het ergste wat je kan overkomen: tot een demon verklaard worden. Maar in het Grieks van het Nieuwe Testament is dat niet de gedachte. Een demon was de normale Griekse aanduiding voor de godheden van de Grieken.

Kijk maar eens naar een paar voorbeelden in Handelingen 17 en 1 Korinthe 10. Handelingen 17 is heel apart. Daar lees je dat Paulus in Athene is en op de markt spreekt over Jezus en over de opstanding. In het Grieks is opstanding Anastasis. Wat dachten die Grieken daar op de markt? ‘O, hij heeft twee nieuwe goden; hij spreekt over twee andere demonen.’ Dat was geen belediging aan het adres van Paulus, maar een puur misverstand: zij hoorden hem spreken over Jezus en over Anastasis, en toen dachten ze dat hij een verkondiger was van vreemde goden. Zo staat het in onze vertaling, maar er staat gewoon dat hij een verkondiger is van vreemde demonen, oftewel godheden die zij nog niet kenden.

En als Paulus vervolgens wordt uitgenodigd om op de Areopagus zijn verhaal te doen — waar hij graag gebruik van maakte — dan lees je dat hij begint met een compliment: ‘Ik heb vastgesteld, toen ik de stad rondging, dat u in alle opzichten zeer godsdienstig bent.’ Maar daar staat letterlijk deisidaimonesterous: vervuld van ontzag voor demonen, voor godheden. Daarmee beledigde hij de Atheners niet; het was gewoon de manier waarop zij hun goden aanduidden als demonen. Het woord zelf is in het Grieks dus neutraal. Voor een Jood natuurlijk beslist niet, want voor hen is er maar één God en deugen alle vreemde goden niet. Maar voor de Grieken en alles wat niet-Joods was, was het een neutraal begrip; het waren gewoon hun godheden. Er staat in de Griekse vertaling van Psalm 96, in de Septuaginta: ‘Alle goden der volkeren zijn demonen.’ Dat is de kern: wat zijn demonen? Dat zijn de goden van de volkeren, dat is het. Geen Griek in die dagen zou daar bezwaar tegen hebben gemaakt of zich beledigd hebben gevoeld.

Maar om weer even helemaal terug te komen op deze Maria: zij was dus bezeten door — of gedemoniseerd met — zeven demonen. Er wordt verder niet beschreven wat voor kwaadaardige machten of boze geesten dat precies waren. Maar zeven stuks, dat is heel wat. Ik kan daar wel over gaan speculeren, maar dat kunt u ook, dus laten we dat maar achterwege laten. Het belangrijkste van die zeven demonen is: die hád ze, maar nu niet meer. Ze waren uitgegaan. Ze zaten er ooit in, maar nu waren ze eruit gegaan en had ze er geen last meer van. Deze Maria dus, de Magdaleense.

▶ 29:57 Johanna, Suzanna en het Dienen met Bezit ↑ hoofdstukken

En dan was er nog een dame die in dat gezelschap een grote rol speelde, of in ieder geval die daar diende en meetrok: ene Johanna. Haar komen we nog één keer tegen in het Lucasevangelie, wel helemaal aan het einde. Zij is een van de vrouwen – Maria van Magdala wordt daar dan ook weer genoemd – die vroeg in de morgen aankomen bij het graf van de Heer Jezus. Daar wordt deze Johanna weer genoemd. Hier wordt ze nog wat speciaal geïntroduceerd, want zij was de vrouw van ene Chusas. Die man komen we verder nooit meer tegen, maar wat het aardige is: hij had nogal een belangrijke functie. Hij was namelijk opzichter van Herodes, of de rentmeester – dat is eigenlijk weer een ander woord – of, zoals de Concordant Version waar ik nogal enthousiast en lovend over ben het vertaalt: de manager. En aangezien het gaat om Herodes Antipas – want over die Herodes hebben we het, dat was de heerser over de Joden in die dagen – betekent dit dat het gezelschap van de Heer Jezus en de vrouwen die meetrokken connecties hadden in de hoogste regionen, met het hof van Herodes Antipas. Het feit dat Johanna zo nadrukkelijk wordt aangeduid als de vrouw van Chusas wekt de suggestie dat hij een hoge positie had en vermoedelijk ook niet onbemiddeld was, en dus in staat om hen te ondersteunen.

En dan was er nog eentje die Lucas noemt: Susanna. In het Hebreeuws heet dat Shoshanna. In het moderne Ivriet betekent dat roos. Dat weet ik zo goed omdat ik destijds rozenkweker was en een Israëlische collega had die het altijd over Shoshanna had. In de Bijbel wordt de naam ook genoemd en daar wordt het weer vertaald met lelie. Hoe dat precies zit weet ik eigenlijk nog steeds niet, maar in ieder geval… Er is trouwens ook een bekend apocrief boek dat zo heet: Susanna, over een figuur die een rol speelt in verband met de geschiedenis van Daniël, maar dat staat niet in de Bijbel. Verder wordt zij in het evangelie nooit meer genoemd.

Maar deze drie vrouwen, die kennelijk toch wel prominent waren, worden hier door Lucas met name genoemd. En er waren er nog vele anderen. Dat klinkt vrij indrukwekkend: vele anderen die hen dienden met hetgeen zij bezaten. ‘Dienden’, dat is gewoon het Griekse woord diakoneo. Ze waren dus daadwerkelijk dienstbaar met hun bezittingen. Je mag aannemen dat ze zorg droegen voor alle mogelijke materiële voorzieningen, zoals maaltijden en overnachtingen. Moet je je voorstellen: als je zo met de twaalf discipelen en die vrouwen rondtrekt, daar komt heel wat bij kijken om dat allemaal te organiseren. Er moet gegeten en gedronken worden, er moeten slaapplaatsen zijn; daar komt praktisch en financieel heel wat bij kijken. Hier krijg je eigenlijk een kijkje achter de schermen van hoe dat gegaan moet zijn. Deze vrouwen worden bij name genoemd, maar er waren dus nog vele anderen die hen dienden met hetgeen zij bezaten. Ik probeer het me gewoon praktisch voor te stellen: als je zo rondtrekt, waren er op de verschillende locaties waar ze kwamen telkens weer vrouwen en mannen dienstbaar om onderdak en verzorging te bieden. Dit gedeelte vormt eigenlijk nog een apart stukje, een introductie, waarna in mijn bijbel een nieuwe perikoop begint.

▶ 35:02 Veel Volk Stroomt Samen en Spreken Door Gelijkenissen ↑ hoofdstukken

Toen er nu veel volk samenstroomde en uit elke stad mensen tot Hem kwamen… Dat is wel apart als je dat eens goed en aandachtig leest. In vers 1 staat immers dat Hij van stad tot stad naar hen toe ging, en dan in het vierde vers komen zij stad voor stad naar Hém toe. Dus Hij ging naar hen en zij kwamen bij Hem, en het ging om veel volk dat samenstroomde. Toen er nu veel volk samenstroomde en uit elke stad mensen tot Hem kwamen, sprak Hij door gelijkenis.

Dat woordje ‘een’ moet je eigenlijk weglaten. Het woord ‘gelijkenis’ is in het Grieks parabolē. Para is een voorzetsel en bolē komt van een werkwoord dat letterlijk ‘werpen’ betekent – denk aan een bal in onze taal, dat is nog herkenbaar. Het idee is dat iets naast iets anders geworpen wordt ter vergelijking. Je hebt iets en er wordt iets naast geworpen om het te vergelijken. Vandaar ook een gelijkenis: het lijkt erop en er wordt een vergelijking van het een en het ander gemaakt. Let erop: er staat niet dat Hij een gelijkenis vertelt, maar gelijkenis is de wijze waarop Hij vertelt, waarop Hij spreekt. Hij spreekt middels gelijkenis, door gelijkenis. Dus Hij spreekt niet linea recta, maar vergelijkenderwijs. Pas in vers 9 lees je dat het uitgelegd wordt.

Maar laten we eerst nog eventjes verder lezen voordat we… Ja, deze gelijkenis die nu geïntroduceerd wordt. Ik realiseer me nu dat ik hier al een keertje eerder over gesproken heb, toen we het hadden over de verborgenheden in het Nieuwe Testament. Toen waren we bij Mattheüs 13, waar Jezus het huis uitgaat, bij de zee gaat zitten, in een schip gaat en in gelijkenissen gaat spreken. De eerste gelijkenis die Hij dan uitspreekt, is de gelijkenis van de zaaier, die we hier nu ook aantreffen. Of dit dezelfde gelegenheid is geweest, weet ik niet. Kijk, je moet je realiseren: als de Heer rondging in de dorpen en steden, heeft Hij natuurlijk heel dikwijls – mag ik aannemen – ook dingen naar voren gebracht die Hij eerder al naar voren gebracht had. Hij bracht heus niet iedere keer iets nieuws. Als je iets proclameert, vertel je immers iets wat je eerder ook al op een andere locatie verteld hebt.

Hij vertelt hier dus een gelijkenis, en daar in Mattheüs 13 wordt een heleboel gelijkenissen verteld: van de zaaier, van het onkruid, van het mosterdzaad – wel zeven of acht gelijkenissen. Daar in Mattheüs 13 wordt het helemaal uitgebreid uitgelegd, maar hier iets minder uitgebreid. Maar laten we eerst gewoon lezen wat de gelijkenis zelf is. Wat vertelt de Heer dan? Daar kunnen we vrij kort en snel doorheen gaan, omdat we vooral geïnteresseerd zijn in de betekenis. Maar dan staat er dit:

▶ 39:08 De Gelijkenis van de Zaaier ↑ hoofdstukken

De zaaier — niet een, maar dé zaaier — ging uit om zijn zaad te zaaien. Ja, dat is heel apart: drie keer dat zaaien. Dat klinkt saai, maar drie keer wordt het zaad genoemd: de zaaier ging uit om zijn zaad te zaaien.

En bij het zaaien viel een deel langs de weg en het werd vertrapt, en de vogelen des hemels aten het op. Ja, zo gaat dat, vooral als je je realiseert dat dit niet zomaar is zoals wij dat vandaag de dag kennen, waar een stuk land keurig begrensd is. In het Midden-Oosten is het allemaal niet zo netjes geploegd en afgegrensd. Hoe dan ook: er viel een deel langs de weg en het werd vertrapt, en de vogelen des hemels aten het op.

En dan staat er vervolgens: en een ander deel viel op de rotsbodem. In Mattheüs 13 wordt er nog bij gezegd: waar het niet veel aarde had. Dat is dezelfde gedachte, maar het is wel van belang, want er staat: en toen het opkwam verdorde het. Waarom? Omdat het geen vochtigheid had, of omdat het geen wortel kon schieten vanwege de rotsbodem. Het was op de rotsen — petra, dat is het woord dat gebruikt wordt.

En dan een derde categorie van zaad dat ergens terechtkwam: en een ander deel viel midden tussen de dorens, en de dorens kwamen tegelijk op en verstikten het.

En tenslotte in vers 8 — hier hoeven we niet al te lang bij stil te staan, de tekst spreekt voor zich: en een ander deel viel in goede aarde. Tot op de dag van vandaag kennen we in het Nederlands nog dezelfde uitdrukking: een woord dat je spreekt kan, en het is de bedoeling dat het, in goede aarde vallen. Dat is direct aan deze gelijkenis ontleend. Een ander deel viel in goede aarde, en toen dat opgekomen was, bracht het honderdvoudige vrucht voort. In zowel Mattheüs als Markus wordt deze gelijkenis ook vermeld. Daar wordt er dan nog bij vermeld dat dat trouwens in verschillende maten vrucht droeg, namelijk dertigvoudig, zestigvoudig, honderdvoudig. Hier bracht het alleen honderdvoudige vrucht voort.

Dit zeggende — Hij heeft dit dus zo verteld — riep Hij… Let op de werkwoorden: het voorgaande zei Hij, en het navolgende riep Hij. Het ene vertelde Hij in alle rust, het andere roept Hij. De suggestie is: met luide stem vertelde Hij dat, met de bekende woorden: wie oren heeft om te horen, die hore!

Daar zijn oren voor bestemd, maar het loutere feit dat je iets hoort, wil nog niet zeggen dat je het werkelijk hoort. Want horen en horen is twee. Nee, horen en horen is vier in dit geval! Want hier waren vier categorieën, we zullen het straks ook zien. Er waren vier groepen waar het zaad terechtkwam, en waar dat een beeld van is, zullen we straks zien. Maar het gaat allemaal om mensen die iets horen: ze hebben het gehoord, ze hadden oren, en toch hoorden ze het niet echt. Daar kunnen verschillende redenen voor zijn, maar horen en horen is twee. En feitelijk kun je het nog verder onderverdelen.

Laten we het even kort samenvatten. Dat wat op de weg terechtkwam: ook zij hoorden het, maar dat werd weer weggenomen. Vervolgens kwam er een deel op de rots: ook zij hoorden het, maar dat geloof was slechts tijdelijk. En dan een deel dat in de dorens terechtkwam: ook zij hoorden het, maar dat werd vervolgens verstikt. En dan dat wat in de goede aarde terechtkwam: ook zij hoorden het, en dat droeg vrucht. De overeenkomst in al die gevallen is: ze hadden wel het woord gehoord met hun oren, maar de uitwerking verschilde nogal.

En dan krijg je een prangende vraag. Dat is ook wat ik me herinner van twee, drie seizoenen geleden — zeker weet ik het niet meer — toen we het over Mattheüs 13 hadden. Toen kwam deze vraag ook naar voren. En ik moet zeggen: iedere keer als ik eraan denk en als ik het toelicht, wekt dat een glimlach. Het is heel eigenaardig, haast humoristisch. Feitelijk is het humoristisch, als het niet zo tragisch was wat erachter schuilgaat.

▶ 45:25 Waarom Jezus Spreekt in Gelijkenissen ↑ hoofdstukken

Namelijk: waarom vertelde de Heer Jezus nou gelijkenissen? In dit geval vragen zij wat deze gelijkenis mocht zijn. Het idee is: waarmee correspondeert dit? Ik bedoel, je kan wel iets vertellen over een zaaier en zaad, en het komt hier en het komt daar terecht, maar gaat het daarom? Nee natuurlijk niet, daar gaat het niet om. Maar waarmee vergelijk je het? Dat is de vraag, en dat is de vraag die de discipelen hier ook hebben.

En dan zegt Hij vervolgens: jullie is het gegeven de geheimenissen van het Koninkrijk van God te kennen. Ik heb hem hier ook onderstreept, maar ik wil het graag ook nog even mondeling toelichten. Het is júllie, zegt Hij tegen de discipelen – dat zijn leerlingen die daar zijn – gegeven de geheimenissen te kennen. Ik denk dat je dat niet genoeg kunt benadrukken, want het geeft aan dat het geen kwestie is van slimheid. Het is niet zo dat die discipelen zulke goede rapportcijfers op school hadden en dat ze het daarom snapten. Nee, dat is het niet. Het is geen kwestie van IQ en al helemaal niet van prestatie, maar het is je gegeven.

Trouwens, helemaal op de keper beschouwd geldt dat ook voor je IQ: wat heb je dat je niet ontvangen hebt? Ik zou niks weten. Er is – ik durf het zo wel te poneren – niets wat je niet hebt ontvangen. Alles wat ik heb, dat heb ik van mijn Vader. Alles wat ik ben, dat ben ik door mijn leven… en ik kan daar alleen maar amen op zeggen.

Ik vind het zo mooi; ik had het net over Handelingen 17, over Paulus op de Areopagus. Daar spreekt hij over een God die hemel en aarde gemaakt heeft. En dan staat er dat Hij aan allen leven, adem en alles geeft. Dus ja, als je leeft, oftewel ademt… want dan heb je weer zo’n hendiadys: leven en ademen. Leven, dat is adem, en als je de laatste adem uitblaast, dan is het leven weg. Maar dat vind ik zo mooi dat hij zegt: Hij, de God van hemel en aarde, die aan allen – iedereen dus – leven en adem geeft. En mocht je denken dat daar iets van uitgesloten is: Hij geeft álles. Dus noem maar iets op, je hebt het altijd maar gekregen.

Dat is een waarheid die mij heel dierbaar is, mag ik wel zeggen. Ik vind het zo geweldig om daaraan te denken, omdat het namelijk ook alle roem uitsluit. Iedereen die eerlijk is, moet erkennen dat dit de waarheid is. Je kan toch niks verzinnen waarvan je zegt: ja, dat heb ik van mezelf. Nee, je hebt het gewoon gekregen. Er kunnen allerlei factoren zijn, je genen bijvoorbeeld, maar die heb je ook gekregen hoor. Je afkomst en alles: je hebt het zomaar gekregen. Dat is de Bijbelse waarheid. Daarmee is gezegd: alle roem is uitgesloten.

En nou zegt Hij tegen de discipelen: het is jullie gegeven. Jullie. Niet de scharen, maar jullie is het gegeven. Om wat te kennen? Dat loutere feit van het kennen is natuurlijk al het meest basale. Het is geweldig om je te realiseren dat je gezondheid krijgt – of niet. Maar het is letterlijk een mooi woord: een ge-geven. Zoals het oor dat hoort; ik heb er nog niet zo lang geleden over mogen spreken uit Spreuken: het oor dat hoort, het oog dat ziet, beide heeft de HEER gemaakt. Je bent er toch niet trots op dat je kunt zien of dat je kunt horen? Mijn gehoor is niet bepaald meer wat het wezen zou moeten zijn, maar wie ben ik? Je neemt iemand toch niet kwalijk dat hij doof is? Je bent blij als jij wel in staat bent om goed te horen. Dat is helemaal gegeven.

Maar dat geldt geestelijk net zo. Het is zo ontzettend waar en zo fundamenteel om te realiseren dat als je het Woord gehoord hebt, maar ook als je het Woord verstaat, het kent en mag begrijpen, dat dit ook is omdat Hij jouw ogen daarvoor geopend heeft, je oor heeft laten horen en je hart daarvoor geopend heeft. Als je erover nadenkt, is het haast een open deur intrappen; het is zo vanzelfsprekend en zo logisch. Maar het is één ding om de logica ervan te onderkennen, en het is een ander ding om ook werkelijk te beseffen dat je helemaal niets van jezelf hebt en dat je het allemaal te danken hebt aan Hém. Inderdaad, omhoog – dat zeg ik voor degenen die later de mp3 beluisteren.

Jullie is het gegeven de geheimen van het Koninkrijk van God te kennen. En dan moet ik er trouwens nog even iets bij zeggen: de geheimen. In het Grieks staat daar het woordje mysteria. Daar hebben we een heel seizoen over gesproken, over die geheimenissen. Maar om even het geheugen op te frissen: mysteria is ook weer zo’n woord dat rechtstreeks vanuit het Grieks in het Nederlands terecht is gekomen. Maar dat is ook weer zo’n typisch voorbeeld van een woord dat in het Nederlands een betekenis heeft gekregen – mysterie – die niet overeenkomt met de oorspronkelijke Bijbelse gedachte. Een mysterie is namelijk niet iets zoals wij het meestal bedoelen en opvatten: iets wat raadselachtig is of onverklaarbaar. Men zegt bijvoorbeeld over de leer van de Drie-eenheid, als je naar Bijbelse bewijzen vraagt: dat moet je niet doen, want het is een mysterie. Het is heel onlogisch, je kunt het niet bewijzen, en dan wordt het iets raadselachtigs en onverklaarbaars. Maar dat is niet de Bijbelse betekenis!

De Bijbelse betekenis is dat een mysterie iets is wat verborgen is, zolang het niet bekendgemaakt is. Niks onverklaarbaars; het is dus niet mysterieus – dat is het woord dat ik in dit verband moet gebruiken. Een mysterie is dus niet mysterieus. Een mysterie is iets wat verborgen is zolang het niet geopenbaard is. En het Koninkrijk van God kent ook zijn geheimen, zijn verborgenheden. In feite leven wij nu ook in de tijd dat het Koninkrijk er wel is, maar verborgen is. De Koning is verborgen, zijn lichaam is verborgen. Het is er wel, maar het is verborgen. Maar dat is niet mysterieus. Nee, dat zijn heel andere gedachten.

En dan komt vervolgens de tegenstelling. Hij zei: het is jullie gegeven de geheimenissen van het Koninkrijk van God te kennen, maar aan de overigen worden zij gepredikt in gelijkenissen, opdat zij ziende niet zien en horende niet begrijpen. Dit is echt heel elementair om überhaupt de zin van gelijkenissen te verstaan. Want hier wordt gewoon rechtstreeks en rechttoe rechtaan gezegd: jullie kennen de geheimen, maar de overigen die dit ook allemaal horen, kennen het niet. Die kennen het geheim niet, want die hebben alleen maar de gelijkenis gehoord, het mooie verhaal.

En dan helemaal sterk: er staat ook nog bij dat dit met opzet is! Namelijk: opdat zij ziende niet zien. Terwijl ze het met hun ogen waarnemen – bijvoorbeeld dat Jezus het huis uitgaat en bij het meer gaat zitten, of in het schip vanaf het water het land toespreekt. Dat zagen ze voor hun ogen gebeuren, maar de betekenis ontging hen. En dat was zelfs de opzet. Moet je nagaan dat je predikt met de opzet dat je publiek jou niet begrijpt! Een deel van de mensen althans, zo moet ik het zeggen: jullie wel, de rest niet. Want de overigen, dat slaat op de buitenstaanders. In Marcus 4 wordt dat ook gebruikt, en in Mattheüs 13, en hier in Lucas 8. In Marcus 4 is dat in vers 8 en 9… Zullen we het even opzoeken? Ja, niet omdat ik je niet geloof, maar zo staat het er.

Dus ik vind het wel mooi dat je dat onderscheid maakt met die twee groepen. Ja, oké. Lucas 4… oh, Marcus 4 vers 8. Je hebt hem net al even aangehaald. Oh ja, “en het overige viel in goede aarde”, maar die bedoel je niet? Ja, maar dan zegt Hij, als Hij alleen is met de discipelen… Oh ja, dat is vers 11. Vers 11: “Hij zei: U is gegeven het geheimenis” — het enkelvoud — “van het Koninkrijk Gods, maar tot hen die buiten staan komt alles in gelijkenissen.” En dat zijn… ja precies, dat zijn de overigen.

Dat is heel sterk, want dat betekent dus dat de Heer Jezus binnen is en dan legt Hij het uit. Degenen die buiten zijn, die horen het sowieso natuurlijk niet. En dan geeft Hij nog een reden: opdat zij ziende niet zien en horende niet begrijpen, opdat zij niet op enig moment tot bekering komen.

Je hebt dus de uiteenzetting in Matteüs 13, die is het bekendste. Systematisch worden al die gelijkenissen op een rijtje gezet, maar er worden hier toch dingen naar voren gebracht die elders weer niet gezegd worden. Ja, dat is het mooie van Schrift met Schrift vergelijken. Dat “opdat” zie je hier trouwens ook weer, dat is de reden. Waarom horen zij — de overigen, dus die buiten staan zoals Marcus dat noemt — in gelijkenissen? Nou, opdat zij ziende niet zien en horende niet begrijpen.

Laten we met die conclusie dan eerst maar eens even gaan pauzeren. Want wat ik met deze dia bedoel: de gedachte is dus niet zoals wijdverbreid gedacht wordt. Als je in het algemeen vraagt: “Waarom vertelt Jezus gelijkenissen?”, dan is het standaard antwoord: dat is om dingen duidelijk te maken, didactisch zeg maar. Maar het is precies het omgekeerde! Niet om iets te verduidelijken, maar juist om een betekenis te verbergen. En als je er even over doordenkt, begrijp je het ook. Want van alleen maar een gelijkenis horen word je natuurlijk niet wijzer, en dat was precies de opzet.

Ik wil straks — maar dat doen we na de pauze — nog even naar die schriftplaats gaan in Jesaja 6, waar Jezus hier ook heel uitdrukkelijk aan refereert en wat later trouwens ook door Paulus wordt aangehaald in Handelingen 28. Maar laten we eerst even gaan pauzeren als dat goed is. Zou er nog wat zijn?

Goed, laten wij weer verder gaan. Dankjewel weer voor al het lekkers wat jullie gemaakt hebben. Het is goed gelukt, zeker! Het valt niet mee om dat te maskeren dan.

▶ 01:00:04 Vervulling van de Profetie van Jesaja ↑ hoofdstukken

Wij waren gebleven bij vers 10 van Lucas 8, waar de Heer uitleg of antwoord geeft op de vraag: “Jullie is het gegeven de geheimenissen van het Koninkrijk van God te kennen, maar aan de overigen…” Zoals we zagen – dat blijkt in de praktijk ook uit Marcus 4 – waren dat degenen die buiten stonden. Aan de overigen werd dat niet gepredikt; die hoorden slechts de gelijkenissen, met als opzet en met reden: opdat zij ziende niet zien en horende niet horen.

Je leest dat in Matteüs 13 ook. Ik zei al, dat is een paralleltekst: “Daarom spreek Ik tot hen in gelijkenissen…” – dus meervoud – “…omdat zij…” Dat is nog iets minder sterk dan in Marcus en in Lucas, want daar wordt echt “opdat” gebruikt, net weer een verschil. Maar hier staat: “omdat zij ziende niet zien en horende niet horen of begrijpen. En aan hen wordt de profetie van Jesaja vervuld, die zegt: Met het gehoor zult gij horen en gij zult het geenszins verstaan, en ziende zult gij zien en gij zult het geenszins opmerken. Want het hart van dit volk…” Het gaat hier specifiek natuurlijk over het volk waar Jesaja ook toe gezonden was, en de Heer trouwens ook: “…want het hart van dit volk is vet geworden en hun oren zijn hardhorend geworden en hun ogen hebben zij toegesloten, opdat…” – hier staat dan wél “opdat” – “…opdat zij niet zien met hun ogen.”

Hier wordt dus wel echt dat oogmerk genoemd; er is echt opzet in het spel. De Heer geeft dat doel daarin ook mee: opdat zij niet zien met hun ogen en met hun oren niet horen en met hun hart niet verstaan en zich bekeren – omkeren – en Ik hen daarmee ook zou genezen, herstellen.

Ik wees er al even op dat Paulus dit citaat ook geeft in Handelingen 28, helemaal als afsluiting van het boek Handelingen, waarmee ook gezegd is dat de boodschap van redding naar de natiën is gezonden. Dat was Israël ook aangezegd. Het heeft opzet.

Net in de pauze werd er nog even op gewezen; ik geef het alleen maar even mee, zonder nu naar de schriftplaats toe te gaan, maar er staat in Deuteronomium 29 – ik meen vers 4, als ik me niet vergis vers 4 en 5 – waar al tegen Israël gezegd wordt aan het einde van de woestijnreis, nadat God hen al die jaren had geleid: de HERE, uw God, heeft u geen ogen gegeven om te zien en geen oren gegeven om te horen tot op de dag van heden. Ook dat woord haalt Paulus dan weer in Romeinen 11 aan.

Wat ik daarin opvallend vind: God geeft, maar Hij geeft ook niet. In beide gevallen is Hij degene die daarin Zijn plannen trekt. Ik houd ervan om te zeggen: bij God gaat er nooit iets mis, en dus ook nu niet. Paulus legt dat zo geweldig uit in die hoofdstukken Romeinen 9, 10 en 11: het feit dat er momenteel een omweg gemaakt wordt en dat Israël tijdelijk terzijde staat. God heeft hen nu ook geen ogen gegeven om te zien; het is hen verborgen, maar dat is ook de bedoeling. Daar heeft God een plan mee en op Zijn tijd gaat Hij wat Hij Zich voorgenomen had met de vaderen alsnog oppakken en de draad hervatten.

Ja, geweldig om daaraan te denken! En het is een enorm voorrecht als je nu al bij het gezelschap mag horen dat de dingen mag verstaan, als het je gegeven is de geheimenissen te kennen. En het ís je gegeven, daar gaat het maar om.

Nou, weer even terug naar Lucas 8. De Heer gaat het nu uitleggen aan degenen die daar binnen zitten.

▶ 01:04:54 Het Zaad Langs de Weg ↑ hoofdstukken

Dit is de gelijkenis. Met andere woorden: hoe stond het er ook alweer? Ja, de gelijkenis was gegeven, maar nu gaat Hij vertellen waar het op lijkt of waar het naar verwijst. Nou, dat is niet zo moeilijk: het zaad is het Woord van God, het Woord Gods. In Mattheüs 13 wordt nog eens gezegd: het zaad is het woord van het Koninkrijk. In dit geval dan ook het Koninkrijk dat nu verborgen is, nu nóg verborgen is. Ik vind dat trouwens een prachtige gedachte, zaad. Denk maar aan Jesaja 55: daar lees je ook dat God Zijn Woord zendt en Hij doet altijd wat Hem behaagt. Hij zendt het en Hij geeft brood aan de eter en zaad aan de zaaier. Het zijn wat vrije associaties die ik nu maak, maar ik dacht eraan zojuist en ik vind het prachtig om daaraan te denken. Het gaat er nu ook om dat zaad natuurlijk een schitterend type is van het Woord van God, omdat het leven voortbrengt. Zo wordt het trouwens in de Bijbel meerdere keren uitgelegd: het levende en krachtige Woord van God. Nou, dat is waar dat zaad van spreekt.

En dan staat er: die langs de weg zijn, zijn zij die het gehoord hebben. Jazeker. Daarna komt de diabolos – ik houd meer van die aanduiding dan van ‘duivel’. Diabolos, daar zit namelijk echt de gedachte in van de doorheenwerper. Hij neemt het woord vanaf hun hart weg. Als u zegt: dat vind ik geen mooi Nederlands, dan zeg ik: dat ben ik met u eens. Maar zo staat het er wel. Er staat in de NBG-vertaling dat hij het woord uit hun hart neemt, maar dat is niet wat er staat: vanaf hun hart. Dat is zo’n subtiel verschil. Kijk, je hebt twee voorzetselen: apo, dat betekent vanaf, en ek, dat betekent uit of vanuit. Maar hier wordt niet het woordje ek gebruikt (uit het hart), maar apo (vanaf het hart). En dat betekent dus gewoon: het woord was niet doorgedrongen, maar had hen eigenlijk – dat is de gedachte – oppervlakkig bereikt. Maar de diabolos komt en neemt het woord vanaf hun hart weg. In de gelijkenis was er sprake van de vogelen des hemels, en hier wordt gezegd: de diabolos neemt het woord vanaf hun hart weg. Die heeft ook inderdaad de bedoeling opdat zij niet zouden geloven en gered worden.

Dat is eigenlijk wel eigenaardig, dat realiseer ik me terwijl ik hierover spreek. Maar je leest dus: de Heer heeft zo Zijn redenen opdat mensen niet geloven. Maar in dit geval is de tegenstander daarin gewoon niets anders dan een instrument in Zijn handen. Zeker. De diabolos neemt het weg opdat mensen niet zouden geloven, maar ook in dat opzicht is hij slechts dienstbaar. Kan hij anders dan dienstbaar zijn? Dat wil hij niet, maar ook dat is de bedoeling: hij is slechts dienstbaar aan dat plan van God. Linksom of rechtsom, je kunt je daar nooit aan onttrekken.

En hier in dit geval: opdat zij niet zouden geloven en gered worden. In deze context betekent die redding… Kijk, redding kan afhankelijk van de context eigenlijk van alles betekenen. Iemand die gered wordt uit de dood, ja, die wordt levend. Maar hier in deze context is er sprake van blindheid en hardhorendheid. Als je daarvan gered wordt, dan word je dus gered uit blindheid en uit doofheid of hardhorendheid. Met andere woorden – ik denk aan dat lied Amazing Grace, hoe was het ook alweer: “I once was lost, but now I’m found, was blind, but now I see.” Als je verloren bent, dan zie je het niet. Maar op het moment dat je het Woord gelooft, opent dat je ogen en dat verlost je. Dat redt je dus ook van de blindheid en daarmee ook van de duisternis, welke metafoor je er ook voor invult. De gedachte is in ieder geval duidelijk.

Dan is er nog een tweede categorie: die op de rotsbodem zijn.

▶ 01:10:26 Het Zaad op de Rotsbodem ↑ hoofdstukken

Die op de rotsbodem zijn zij die het Woord, zodra ze het horen, met blijdschap ontvangen. Ja, als je het mij vraagt: het Woord ontkiemt in hun hart en vandaar ook dat het vreugde genereert; het is ontvangen met blijdschap. Maar dezen hebben geen wortel en zij geloven voor een periode. Dan moet je niet… je kunt zeggen: het is geen echt geloof, maar de Heer noemt het gewoon geloof.

Ik weet dat als je een beetje gepokt en gemazeld bent in de calvinistische theologie, je allerlei onderscheidingen hebt. We hadden het er in de pauze nog even over met Jan, over de verschillende soorten van geloof en zoals we dat qua categorisatie ook hebben meegekregen. Zijn er mensen die dit herkennen? Ja, een paar wel. Over de verschillende soorten: historisch geloof, je hebt tekengeloof – niet geloven in tekens, maar nou ja – en je hebt zaligmakend geloof. Maar dan zit je het in een bepaald dogmatisch, theologisch schema te persen.

Het gaat mij hierom: hier wordt wel degelijk gesproken dat zij geloven. Het is alleen inderdaad voor een periode. Mijn punt is nu vooral dat de aanwezigheid van geloof niet wordt ontkend. Dat is van belang, en het ontkiemt, het wordt met vreugde ontvangen. Dus het doet wel degelijk wat, alleen is het periodiek, om zo te zeggen. Kairos wordt hier gebruikt in het Grieks voor een gelegenheid, voor een periode. En in de periode van beproeving, als het getest wordt, nemen zij afstand. “Vallen zij af” staat er eigenlijk niet, apostasie; het is: nemen zij afstand.

▶ 01:12:36 Het Zaad Tussen de Dorens ↑ hoofdstukken

En wat in de dorens viel? Dat zijn zij die het gehoord hebben, en gaandeweg worden zij door zorgen — drie dingen worden genoemd: zorgen, rijkdom en geneugten des levens — verstikt. Ze brengen geen vrucht tot rijpheid. In feite is het heel aanschouwelijk wat hier gebeurt, want dit is wat er plaatsvindt als het Woord gezaaid wordt: het komt op allerlei plekken terecht. Het kan inderdaad vertreden worden, het kan weggenomen worden door de diabolos, of het kan verstikt worden. En dat laatste is waar het hier over gaat: het wordt verstikt.

Het is trouwens wel opmerkelijk: voor die geneugten staat hier in het Grieks hèdonè. Daar is ons woord hedonist en hedonisme van afgeleid. Een hedonist is iemand die als levensfilosofie heeft om te genieten van wat er te genieten valt. Bij ons heeft het vooral de betekenis gekregen van — hoe zal ik het zeggen? — gewoon al het plezier en het vermaak uit het leven halen wat er maar in zit; het heeft iets heel oppervlakkigs gekregen. In de Griekse filosofie had het die betekenis niet zozeer, maar daar gaat het mij nu even niet om. Het gaat erom dat dat woord hier gebruikt wordt: de genietingen, de geneugten, het genot, de lusten. En bij ‘des levens’ staat ons woordje bios. Dat heeft niets te maken met een bioscoop, maar wel met biologie: het levensonderhoud. Dat is eigenlijk wel apart.

Want er wordt hier gesproken over het zaad tussen de dorens. Weliswaar komt dat zaad op; het groeit, en gaandeweg groeit het dus mee met de dorens waar het zich tussen bevindt. Maar het wordt verstikt. Dat is eigenlijk opmerkelijk, want zowel zorgen als ook rijkdom en geneugten kunnen het Woord verstikken. Het ene heeft te maken met bezorgdheid omdat er gebrek is, maar ook het positieve — rijkdom, overvloed, geneugten — kan het Woord verstikken. En ook dat is gewoon heel realistisch, want ze hebben in dit geval hetzelfde effect. Door de zorgen van het leven — volgens mij wordt dat in Mattheüs 13 nog wat nader benoemd — kun je wakker liggen van allerlei dingen die het Woord verstikken. Dat is geen beschuldiging, het is gewoon een constatering waardoor het Woord niet werkelijk tot volle wasdom komt — dat is eigenlijk de metafoor hier.

Maar dat geldt voor rijkdom net zo goed. Ik moet eraan denken dat er in Spreuken, ergens aan het einde, de woorden van Agur staan. Hij zegt: ‘Geef mij armoede noch rijkdom.’ Want in beide gevallen — het wordt daar ook gemotiveerd — kan het ervoor zorgen dat je je verliest: door armoede in de zorgen van het leven, waardoor het Woord inderdaad verstikt en niet de aandacht krijgt die het nodig heeft; maar dat geldt voor rijkdom net zo goed. Dan heb je Hem niet meer nodig en meen je alles al te hebben. Dat geldt trouwens ook voor de genietingen: het leven is allemaal prachtig, maar ze dragen in feite allemaal het gevaar in zich dat het Woord daardoor verstikt raakt. Het Woord is er nog wel, het is ook niet weggenomen en het is ook niet oppervlakkig, maar het punt is: het moet concurreren tegen zoveel andere dingen.

En als u het mij vraagt: ik zie het gewoon om me heen, ik zie het ook in mijn eigen familie. Er zijn zoveel dingen die aandacht vragen: alle sociale media, de computers, zo’n overvloed aan data en ook rotzooi. Maar het punt is: ik bedoel het niet eens negatief over de inhoud, maar er is gewoon zoveel dat aandacht vraagt, zoveel informatie, dat hetgeen wat er werkelijk toe doet daartegen moet concurreren.

Nou ja, daar past maar één ding, en dat is dat je het Woord de prioriteit geeft. Prioriteit betekent ook letterlijk: de eerste plaats. Zet dat vooraan! Dat zegt de Heer ook al, in die zin is er niets nieuws: ‘Zoek eerst het Koninkrijk’ — wat nu verborgen is, daarom moet het ook gezocht worden denk ik — ‘en Zijn gerechtigheid’, wat ook alles met Zijn Woord te maken heeft. Zoek dat eerst, en al het andere — dat wat nodig is of wat Hij nodig vindt — zal Hij je allemaal geven. Dat is pas echte onbezorgdheid, dat is het mooiste leven wat je kunt bedenken! Geef Hem de eerste plaats, geef het Woord de plaats die het toekomt, en al het andere valt allemaal op zijn plek. Je krijgt wat je nodig hebt, en juist dan kan het Woord ook vrucht dragen. Want dat is wat hier ook staat: deze dingen zijn allemaal gevaren die het Woord verstikken, die de werkzaamheid van het Woord verstikken, zodat het geen vrucht tot rijpheid voortbrengt.

Ja, want in dit geval is er wel sprake van leven en is er ook sprake van ontwikkeling, maar het bereikt niet — dat is het woord wat hier gebruikt wordt: telos — het bereikt niet het eigenlijke doeleinde, en dat is vrucht, rijke vrucht. Dat is uiteraard waar het voor bedoeld is. En dat zaad in voortreffelijke aarde… wat is het woord dat hier gebruikt wordt?

▶ 01:19:49 Het Zaad in de Goede Aarde ↑ hoofdstukken

De Heer gaat dus verder met de uitleg. Dit is de laatste categorie: dat in voortreffelijke aarde – ‘goede aarde’ werd het eerder genoemd. Dat zijn zij die met een voortreffelijk en goed hart het Woord gehoord hebben. En hoezo voortreffelijk en goed? Wel, omdat ze het Woord horen; dat is namelijk voortreffelijk. Ze horen het Woord en houden dat dan ook daadwerkelijk vast. Zie je, het gaat om één ding en dat is het Woord, en om bij het Woord te blijven. En ja, er zijn zo enorm veel dingen die je weer van het Woord zouden kunnen wegtrekken, die afleiden en je ervan afvoeren. Maar waar het om gaat, is dat je bij het Woord blijft, dat vasthoudt en daardoor vrucht draagt in verduren.

In de NBG-vertaling staat: ‘in volharding’. Er staat letterlijk iets… verduren is eigenlijk passiever: je verduurt de dingen die je overkomen. En hoe kan dat? De aardigheid van dat Griekse woord (hupo-moné) is dat het ook weer uit twee elementen bestaat: een voorzetsel (hupo) en dat woordje moné. En dat betekent: blijven en onderblijven. Dat vind ik een prachtige gedachte, want het roept de associatie op van: er komt van alles op je af, maar als je onder dat Woord blijft, dan maakt dat dat je vrucht draagt.

De enorme potentie van het Woord is niet alleen maar dat het leven wekt en dat je het in vreugde ontvangt, maar de potentie van het Woord is dat het in staat is je rijkelijk vrucht te doen dragen in je leven: dertig-, zestig-, honderdvoudig. Ja, maar hoe werkt dat dan? Wel, gewoon doordat je niet alleen het Woord hoort, maar er ook gewoon bij blijft. Want daarin is alle kracht gelegen.

En dan gaat het er niet om dat jíj iets met dat Woord doet. Dat is natuurlijk altijd weer die godsdienstige, religieuze link die gelegd wordt: wat doe jíj met het Woord? Nee, daar gaat het niet om. Dat Woord belooft, in dat Woord maakt God Zich bekend, dat is een goed bericht! Blijf bij dat Woord en dan gaat dat Woord met jou aan de gang. En dat Woord werkt dingen uit en brengt leven en vrucht voort.

Dan krijg je eigenlijk nog een metafoor, dat is wederom eigenlijk een gelijkenis. Nou, of het zo benoemd moet worden in dit verband… Het is een metafoor die gebruikt wordt, die de Here Jezus eigenlijk in aansluiting daarop uitspreekt.

▶ 01:22:59 De Lamp op de Standaard ↑ hoofdstukken

Niemand steekt een lamp aan – dat wil zeggen een olielamp, want het gaat niet om een kaars maar om een olielamp – en bedekt die met een vat of zet haar onder een bed. Nee, dat doe je niet, je steekt haar aan. Laten we maar verder lezen: “maar hij zet haar op een standaard, opdat wie binnentreden het licht mogen zien.” Waarom zou je anders het licht aandoen? Waarom?

We hadden het al over het Woord dat licht is en over het Woord dat zaad is. Maar het Woord is ook een lamp: “Uw woord is een lamp voor mijn voet en een licht op mijn pad.” Dat Woord is licht. Het is eigenlijk ook een prachtig beeld van het Woord, want het Woord maakt de dingen openbaar. Als iets onduidelijk is, dan licht het op, het licht ons voor en laat de dingen zien zoals ze werkelijk zijn. Als het donker is, zie je niets, dan is het duister. Maar als het Woord klinkt, gaat het licht schijnen. “De opening van Uw woorden verspreidt licht.” En denk aan Johannes 1: in het Woord was het leven en het Woord is het licht des levens.

Die vergelijking laat zien dat een lamp dient om licht te verspreiden. In feite is dat verspreiden van het licht precies hetzelfde als het dragen van vrucht. Het zijn verschillende beelden, maar de gedachte is exact dezelfde. Vruchtdragen betekent dat het leven feitelijk geproduceerd wordt en vervolgens ook genoeg is voor anderen. Dat is ook precies de bedoeling van een lamp: dat zij in staat is om ieder die je treft, die in de omgeving is, te verlichten. Dat is het mooiste wat er bestaat, namelijk dat je een lampje wordt. Hoe was dat ook alweer? Een lichtje… “Ik in mijn klein hoekje en jij in het jouwe.”

Ja, weet u hoe het werkt? Het geweldige is: als dat licht in je ontstoken wordt – of anders gezegd, als het zaad in je gaat ontkiemen – dan produceert dat leven en vreugde, en dan gaat dat licht vanzelf schijnen. De ogen worden verlicht, want dat is wat het Woord doet. Je gaat stralen, je hebt wat te melden en te vertellen, en dingen worden duidelijk. Dat is allemaal wat licht doet, en dat is waar het hier dus ook over gaat: men zet het op een standaard, opdat wie binnentreden het licht mogen zien.

“Want er is niets verborgen,” staat er in vers 17, “dat niet openbaar zal worden en niets geheim dat niet zal bekend worden en openbaar wordt.” Of: dat het aan het licht zal komen. Dat is ook wel aardig; misschien niet helemaal precies zoals het in het Grieks staat, maar het past wel helemaal bij de metafoor. Iets wat openbaar wordt, treedt immers aan het licht, dus de gedachte is dezelfde.

Ik heb trouwens wel gemerkt dat dit vers soms heel anders wordt toegepast. Dan gaat het vooral over zonden, zo van: straks wordt alles openbaar, al mag het nu nog bedekt zijn. De gedachte op zich is niet eens zo gek of onbijbels, maar het is wel helemaal uit het verband losgemaakt. Daar moeten we dus niet aan beginnen. Hier gaat het over het woord krypton dat gebruikt wordt: er is niets verborgen. Dat woord kennen we tegenwoordig ook. En wat nu nog verborgen is – zeker ook het Koninkrijk, dat geheim is – dat zal openbaar worden. In feite zit hier dus ook een geweldige belofte in besloten.

▶ 01:27:33 Ziet Toe Hoe Gij Hoort ↑ hoofdstukken

“Ziet dan toe”, dat is de conclusie. Volgens mij ook het laatste vers dat we nog hebben: “Ziet dan toe hoe gij hoort.” Niet wát gij hoort, maar hóe gij hoort. Er zijn allerlei categorieën van horen, dat hebben we inmiddels gezien, en slechts een deel droeg vrucht, oftewel: verspreidt licht. Zie dan toe, merk dat op. Wie oren heeft om te horen – of in dit geval: als je ogen hebt om te zien – merk dan dit op: “Want wie heeft, hem zal gegeven worden” – wie heeft, namelijk het Woord, hem zal gegeven worden – “en wie niet heeft, ook wat hij meent te hebben, zal hem ontnomen worden.”

Dit is trouwens een tekst die nogal eens misgeïnterpreteerd wordt. Want het gaat hier niet over het verliezen van redding, maar over het gehoorde Woord dat zijn uitwerking gaat missen. Ja, het licht wordt bedekt en dan wordt het alsnog donker. Ik moet denken aan de uitdrukking die in een heel ander verband ook wel gebezigd wordt: use it or lose it. Ze gebruiken dat in verband met je lichaam, met spieren: je moet ze gebruiken, anders raak je de functie helemaal kwijt. En in feite is dat ook met het Woord zo: bij het Woord blijven, het gebruiken en het hanteren zoals het bedoeld is. Als je dat loslaat, zal ook dat wat je meent te hebben je ontnomen worden.

De centrale gedachte, eigenlijk vanaf het begin van dit hoofdstuk, is inderdaad dat Woord. Dáár gaat het om. Dat moet klinken, en dat doet zijn werk. En ja, dat is ook wat we elkaar voorhouden: blijf daarbij! Dat is het Woord dat we vast moeten houden, want dat is het enige wat telt.