▶ 00:00 Introductie: de Mystificatie Rondom de Oorsprong van het Kwaad ↑ hoofdstukken

Hartelijk dank, Madanya, voor deze introductie en een hele goede middag ook van mijn kant, vrienden. Goed om elkaar hier weer te treffen; de eerste keer in dit jaar, want januari is bij uitzondering uitgevallen. Wij gaan ons dit keer bezighouden met de vraag die hier achter mij geprojecteerd is: was "de zonde" — enkelvoud — Gods plan? Waarom ik dat woord "de zonde" tussen aanhalingstekens heb gezet, heeft een reden die ik later nog wel zal toelichten. Onder dat begrip kunnen namelijk diverse dingen worden verstaan, maar dat zal vanzelf duidelijk worden.

Laten we eerst ter inleiding wat puntjes op de i zetten. Als we het hebben over de oorsprong van het kwaad — en soms gebruik ik die woorden "zonde" en "kwaad" min of meer als synoniemen van elkaar — wat ligt daar dan achter? Alles wat er, naar de mens gesproken, allemaal misgaat: waar komt dat vandaan? Wie denkt dat dit een eenvoudige "huis-tuin-en-keuken-vraag" is, vergist zich deerlijk. Dit is in feite een van de meest elementaire vragen die de mens zich ooit heeft gesteld. In feite gaat een boek als Job daar helemaal over: waar komt het kwaad vandaan en hoe moeten we dat duiden?

Het is een van de grote mysteries; zo wordt het althans benaderd in de filosofie, maar wellicht nog meer in de religie. Op het moment dat je vragen stelt over het bestaan en waarom de dingen zijn zoals ze zijn — het terrein waar zowel de wijsbegeerte als de godsdienst zich mee bezighoudt — stuit je onvermijdelijk op deze kwestie. Om het nog wat dichter bij huis te halen: ook in het christendom, in de volle breedte van alles wat onder die vlag vaart, wordt deze vraag dikwijls gemystificeerd. Het is niet alleen een mysterie, maar het wordt ook gemystificeerd.

Het is met opzet dat ik dat mistige plaatje op de dia heb gezet, want het idee daarbij is dat het expres vaag wordt gehouden en dat vragen daarover worden ontmoedigd. Als ik dat zo zeg, dan spreek ik uit persoonlijke ervaring. Ik weet nog goed dat ik als heel jonge jongen, als catechisant destijds in de Christelijke Gereformeerde Kerk, met zulke vragen kwam. Mijn herinnering daaraan is dat de predikant, wanneer hij daarop inging, eigenlijk de boodschap meegaf dat we heel erg moesten uitkijken om die vraag zelfs maar te stellen. Want dat zou eigenlijk zelfs iets blasfemisch zijn, om je met zulke grootse vragen bezig te houden. Eigenlijk mocht de vraag niet gesteld worden; het moest een raadsel blijven.

Pas veel later ben ik erachter gekomen waarom dat zo was, maar mijn jonge kinderziel was daar destijds niet mee tevreden. Ik denk dat een heel aantal van u dat wellicht zal herkennen: ik kon daar geen vrede mee hebben. Op de meest elementaire vraag moet toch een antwoord zijn? Of in ieder geval iets wat hart en hoofd bevredigt, zodat je kunt zeggen: "Ja, in die richting moeten we het zoeken." Maar de reden waarom men het mystificeert en het altijd in de mist laat hangen, is — daar ben ik eigenlijk wel achter gekomen — simpelweg omdat er gewoon geen antwoord op is, of omdat men daar geen antwoord op heeft. En dat brengt ons bij de vraag zoals die in de titel al te zien was: was de zonde Gods plan?

▶ 04:37 De Theologische Strikvraag: Gods Almacht en de Auteur van de Zonde ↑ hoofdstukken

Het wordt eigenlijk vaak neergezet als een strikvraag. En u weet wat een strikvraag is? Dat is een vraag die je eigenlijk niet kunt beantwoorden, omdat het antwoord – of je nu 'ja' of 'nee' zegt – onverteerbaar is. In feite is het een gesloten vraag: was de zonde Gods plan?

Als de zonde niet Gods plan was, dan zijn er twee opties die feitelijk met elkaar te maken hebben. De eerste optie is dat God het niet heeft voorzien. In dat geval praten we, om het in managementtermen te zeggen, over een bedrijfsongeval. De tweede optie is dat Hij het wel heeft voorzien, maar het niet onder controle had; Hij had er geen hand in. U begrijpt wel dat in beide gevallen het antwoord een aanslag is op de eer van God. In het eerste geval is Hij namelijk niet alwetend als Hij het niet voorzien heeft, en in het tweede geval is Hij niet almachtig omdat Hij het niet onder controle had. Als je de vraag dus negatief beantwoordt – 'Nee, de zonde was niet Gods plan' – dan is dat ofwel een aantasting van Zijn alwetendheid, ofwel een aantasting van Zijn almacht.

Daarom moet het antwoord 'ja' zijn. En ik zeg daarop inderdaad vanzelfsprekend: ja, natuurlijk. We hadden het er in de auto nog over samen met mijn broer. Waar hebben we het eigenlijk over? Het is toch nogal logisch? Dat is ook wel zo, maar de vraag is serieus genoeg. Aangezien dit onderwerp erg in discussie is en vaak wordt bestreden, lijkt het me nuttig om het onder ogen te zien en de Bijbel daarover aan het woord te laten.

Nog even over die strikvraag: als het antwoord 'nee' is, dan is God in feite geen God meer, omdat Hij niet alwetend of niet almachtig is. Maar stel dat de zonde wél in Gods plan was. Dat is het punt waar ik in de voorbereiding steeds weer op stuitte. Als je daar een beetje op gaat googelen en inventariseert hoe deze vraag gereflecteerd wordt binnen de christelijke wereld, van charismatisch tot reformatorisch, dan zie je grote verschillen. Mijn ervaring is dat juist binnen de reformatorische wereld, waar sterk de nadruk wordt gelegd op de soevereiniteit van God – de alwetende en almachtige hand die nooit mistast – deze vraag nog wel weerklank vindt. Dat is meer dan in kringen waarin heel hoog wordt opgegeven over de menselijke vrije wil, want daar is de mens zelf heel veel.

Wanneer men stelt dat de zonde wel in Gods plan is, krijgt men vaak als tegenargument: "Dat kan niet, want dan maak je God tot Auteur van de zonde." Men bedoelt daarmee dat God het in het script van tevoren zo heeft beschreven; dat het zo móést zijn. Dat beschouwt men als blasfemisch, want dan zou Hij in feite een zondaar zijn. Als Hij aan de wieg van de zonde staat, dan zou Hij zelf een zondaar zijn. Dat kan natuurlijk ook niet. Vandaar dat men zegt dat het antwoord 'ja' noch 'nee' kan zijn, en dat je de vraag dus maar niet moet stellen omdat we er geen antwoord op hebben.

Ik stel u echter dit: hier gebeurt iets heel tricky. De conclusie die getrokken wordt, is ten enenmale niet correct. Daar moeten we vanmiddag maar eens goed duidelijkheid over verkrijgen. We houden hier al vele jaren bijbelstudie. Dat wil zeggen: we doen de Schriften open en we stellen onze vragen. Geen enkele vraag is in principe gek; we staan alleen vreemde antwoorden tegen. Maar dit zijn zulke goede en ter zake doende vragen. Het zijn namelijk vragen waar een mens tegenaan loopt: hoe kan dit nu? Hoe verhoudt dit zich tot de wijze waarop we God in de Bijbel leren kennen en tot de God die werkelijk God is?

We moeten verantwoordelijkheid afleggen bij wat er geschreven staat in de Schriften. En dan heb ik het niet over menselijke geschriften, maar over de Schriften als Gods Woord; de bibliotheek die ons is gegeven en die wij de Bijbel noemen. Er komen dan allerlei vragen voorbij, zoals: wist God alles van tevoren? Soms zie ik aan de gezichten al: hoe kan dat überhaupt een vraag zijn? Eerlijk gezegd vind ik de vraagstelling, als je het als een werkelijk serieuze vraag beschouwt, bijna blasfemisch. Ik geef toe dat ik de antwoorden op de bonnetjes lever en daarmee al een bepaald sentiment creëer, maar ik ga het verantwoorden.

Nam God een risico toen Hij de schepping schiep? Die gedachte ben ik vaak tegengekomen. Maar daarmee zeg je eigenlijk dat Hij niet wist hoe het zou gaan lopen. Dat is immers wat een risico is: iets is een risico omdat ik niet weet hoe het zal uitpakken. Het betekent dat je onwetend bent. Als ik de beurs op zou gaan en precies zou weten hoe de koersen van een aandeel zouden verlopen, dan loop ik geen risico.

Heeft de zonde God verrast? U voelt wel dat deze vragen allemaal raakvlakken hebben. Moest God in dat geval op een plan B overschakelen? Zo niet, kan de zonde dan bedoeld zijn? En hoe kan een goede God het kwade inzetten? Als God goed is, hoe kan het kwaad er dan zijn? Dat is een variant op de vraag waar het boek Job over gaat. Het is de vraag die in de wereld altijd gesteld wordt, zeker als kwaad, ellende, ziekte en rampen heel dichtbij komen: "Als God goed is, hoe kan Hij dit dan laten plaatsvinden?" Zelfs als je zegt dat Hij het alleen maar toelaat, vind ik dat een vreemde formulering. Als Hij in staat is om het te voorkomen en Hij doet het niet, dan is Hij daar menselijkerwijs gesproken toch medeschuldig aan? God, medeschuldig?

Het komt er in feite op neer: heeft God een plan met alles? Heeft alles een bedoeling? Ik heb een negental schriftplaatsen voor u meegenomen. Waarom negen? Het hadden er ook vijfentwintig kunnen zijn, maar ik wil een overtuigend bewijs geven voor het feit dat God inderdaad een plan en een bedoeling heeft met alle dingen, inclusief het kwaad en de zonde. Laten we die schriftplaatsen eens de revue passeren.

▶ 14:59 Jesaja 45 en 46: God als de Ene Die de Afloop Vertelt en het Kwaad Schept ↑ hoofdstukken

Ik zeg er nog wel eens bij: de lijst had veel langer kunnen zijn. Het kan ook zijn dat er bij een andere gelegenheid heel andere Schriftplaatsen voorbij zouden komen, maar deze zijn, als u het mij vraagt, heel duidelijk. Het is aan u als luisteraar om te checken of deze dingen zo zijn. Want ik ben geen paus, ik ben trouwens ook geen dominee, en ik vertel niet hoe het is. Ik vertel alleen maar wat ik heb ontdekt in de Schriften en dat deel ik met u. Het is aan u, net zoals het mij ooit verging, om te checken: klopt dat? Is dat waar? Is het in overeenstemming met de Schriften? Dat is uw taak.

Jesaja 46 is een geweldige Schriftplaats. Juist omdat in het boek Jesaja zo geweldig de glorie klinkt van Hem die inderdaad de hemel en de aarde gemaakt heeft. Hij die de wateren mat in Zijn holle hand – dat is trouwens een ander hoofdstukje in Jesaja – en die alle sterren bij name roept. Nou, die God, en dan staat er "Ik" – het is God Zelf die hier aan het woord is bij monde van Jesaja – "Ik, die van den beginne de afloop vertel en van ouds wat nog niet is geschied. Die zegt: Mijn raad zal bestaan en Ik doe al wat Ik verlang." De tekst gaat verder, maar ik laat het hier even bij, omdat dit ene vers het punt al heel duidelijk maakt.

Dit confronteert ons met een God die inderdaad nooit voor verrassingen staat. Hij die namelijk vanaf de aanvang, vanaf den beginne – je zou ook kunnen zeggen vanaf het boek Genesis, dat in het Hebreeuws Bereshit heet, wat "in den beginne" betekent – vanaf Genesis 1 vers 1 reeds de afloop vertelde. Dus Hij wist bij aanvang hoe de afloop zou zijn. Kijk, dan praten we niet alleen over een God die alwetend is, maar die kennelijk ook alles onder controle heeft. Hij is iemand die iets aanvangt, maar ook weet waarmee Hij aanvangt. Sterker nog, Hij weet ook hoe dat waar Hij mee begint uiteindelijk zal aflopen. "Ik, die van den beginne de afloop vertel en van ouds wat nog niet is geschied."

God is degenen die voor Zich... trouwens, Genesis 1 is in feite al een hele blauwdruk van al die dagen van de heilsgeschiedenis. Dat is een onderwerp apart, maar ik bedoel dit er ook mee te zeggen: dat in feite Genesis 1 al een voorzegging is, in type, een uitbeelding van de weg die God zou gaan naar de nieuwe schepping. Deze schepping eindigt ook uiteindelijk in een geweldige shabbat op de zevende dag. En Hij zegt: "Mijn raad..." Op dat woord 'raad' kom ik straks nog even terug. Raad heeft te maken met overleg, met beraad, en heeft met 'reden' trouwens ook alles te maken. Het gaat om de bedoeling, de intentie. Hij zegt: "Mijn raad zal bestaan en Ik doe al wat Ik verlang." Er is namelijk niets wat Hem daarvan weerhoudt. Hij staat aan het begin van alles, Hij heeft alles bedacht en Hij heeft alles gemaakt. Dus wat zou Hem ooit kunnen weerhouden om te vervullen wat Hem voor ogen staat? Voilà! Ik vind het zo geweldig. Dit is God. Dit is wat Hij Zelf verklaart te zijn. Dit is niet een godje; nee, dit is de God. De Ene, de Plaatser van alles. De Almachtige, de Alweerde. Hij staat, ik zeg het graag, nooit voor verrassingen. Verrassingen zijn hartstikke mooi, maar het is typisch iets voor een creatuur, voor een schepsel dat niet weet wat er gaat komen. Dan kun je verrast worden. Maar God staat nooit voor verrassingen. Hij is inderdaad de gans Andere. Jesaja 46 vers 10 zegt dat glorieus.

Dan blader ik eventjes één hoofdstuk terug naar Jesaja 45. Daar staat ook een geweldig woord. Ook daar is God Zelf weer aan het woord bij monde van Jesaja, want God spreekt daar in de eerste persoon enkelvoud. In vers 6 begin ik te lezen: "Opdat men het wete van waar de zon opgaat in het oosten en waar zij ondergaat in het westen, dat er buiten Mij niemand is. Ik ben JAHWEH en niemand meer." En dan verduidelijkt Hij wat dat betekent, dat Hij JAHWEH, de 'Ik ben' is. Hij is de Formeerder van het licht en Schepper, Creator, van de duisternis. Die woorden zijn niet helemaal hetzelfde; formeerder en schepper. Iets creëren doe je vanuit het niets, vanuit Zichzelf, en formeren doe je met bestaand materiaal. Maar die nuance laat ik nu verder even rusten. Hij is het. Waar komt het licht vandaan? Nou, Hij formeert dat. Waar komt de duisternis vandaan? In feite is het een aardig filosofisch gegeven, maar duisternis op zich is niks. Duisternis is niks, licht is iets. Daar waar het licht weggenomen wordt, daar wordt het duister. Dus in feite, wat is duisternis? Dat is het ontbreken van licht. Dat zou je ook van het kwaad kunnen zeggen trouwens. Kwaad is ook niks; het is dat waar het goede ontbreekt. Er zijn meer van die begrippen. Kou is ook niks. Warmte wel, warmte is energie. Kou is juist het ontbreken van energie. Dat ook even terzijde, maar ik vind het toch wel even van belang om neer te zetten wat het verschil tussen licht en duister is.

Maar oké, er staat in feite, de zin loopt min of meer parallel: Formeerder van het licht en Schepper van de duisternis, die vrede maakt – wie maakt vrede? Dat is JAHWEH – Ik, die vrede maakt en, nu komt het, kwaad schept. Dus Hij formeert licht, Hij is de Schepper van de duisternis, Hij maakt vrede en Hij schept kwaad. Dat woord kwaad is in het Hebreeuws 'ra'. Het is afgeleid van een werkwoord dat 'vermorselen', 'verpletten' of 'kapot maken' betekent. Vandaar dat kwaad ook die betekenis heeft. Er is ook een interessant verschil met het woord zonde. Zonde betekent letterlijk 'doel missen', zowel in het Hebreeuws als in het Grieks. Denk aan het werpen van een steen, zoals in het boek Richteren. Je werpt een steen met een bepaald doel. Als je dat doel raakt, dan is het raak. Als je het niet raakt, dan mis je het. In Bijbelse termen zondig je dan. In feite is dat niet eens een moreel begrip; het wil gewoon zeggen dat je het doel mist.

Kwaad is trouwens ook niet per se een moreel begrip, want je maakt iets kapot. Er is soms een tijd van iets maken en er kan ook een tijd zijn van iets kapot maken. Dat doen we ook allemaal. Dan breng je het naar de vuilstortplaats of je sloopt iets. Sommige mensen zijn er erg goed in. Kwaad heeft inderdaad te maken met vermorselen. En daar waar iets vernieuwd wordt, zoals wanneer Sodom en Gomorra worden verwoest door vuur en zwavel, ja, dat is kwaad. "Geschiedt er een kwaad in de stad zonder dat JAHWEH het doet?" staat er ergens in Amos. Je leest heel vaak dat God kwaad doet als Hij bijvoorbeeld Zijn gerichten stuurt, Zijn oordelen zendt of in een crisis brengt. Crisis betekent trouwens gewoon 'oordeel'. Maar oké, dat is dat woord 'ra', afgeleid van vermorselen, waarmee dus gezegd is dat ook kwaad een creatie van God is. Want in feite zou je ook hier moeten zeggen: is het iets dat zichzelf kan creëren? Natuurlijk is het een creatie van God. En dat is ook een heel boeiend gegeven. Kwaad is ook altijd het contrast met goed. Het is zelfs zo dat de eerste keer dat het woord kwaad gebezigd wordt in de Bijbel, in Genesis 2 is. Daar lees je dat God een boom in de hof plaatste: de boom van kennis van goed en kwaad.

Interessant, want het is niet alleen de boom van kennis van kwaad, maar ook de boom van kennis van goed. Die twee, kennis van goed, is niet los verkrijgbaar. Als je het goede krijgt, krijg je automatisch ook kennis van het kwade, want die twee bestaan slechts in het contrast. Zoals we allemaal weten uit dagelijkse voorbeelden, leer je goede dingen pas waarderen, kennen en echt verstaan juist door het contrast.

Ziekte: als wij niet zouden weten wat ziekte was, zou het letterlijk niet in je hoofd opkomen om God te danken voor een gezonde body, want je kent niks anders. Je leert pas dat er allerlei goede dingen kunnen zijn die je hebt, je leert het pas kennen als 'goed', door het contrast. En dat geldt eigenlijk voor zoveel dingen; dingen bestaan bij contrast. God schept trouwens altijd contrast. Heel Genesis 1 is één en al contrast: van hemel en aarde, van licht en duisternis, van dag en nacht, et cetera. En goed en kwaad dus ook.

God creëert, en daar gaat het hier maar even om. De vraag is dus: waar komt het kwaad vandaan? Dan kun je zeggen: nou, dan gaan we duiken in de filosofie of in theologische boeken. Nee, dan zou ik zeggen: leg je oor te luisteren bij de grote God Zelf. En Die zegt: "Ik ben het die licht formeert en de duisternis schept, en die de vrede maakt en het kwade schept. Ik, JAHWEH, doe al deze dingen." Vergeet je dat niet? "Ik ben het. Ik ben de oorsprong van dit alles."

Ja, dit is zo majestueus. Dit is zo'n geweldig antwoord op de vraag waar het kwaad vandaan komt. Ik zou zeggen: knoop deze in je oren, Jesaja 45 vers 7. Het is geen bedrijfsongeval, het is niet onvoorzien; God is de Creator. En dus — en dat vind ik het geweldige — het kwaad is in goede handen. Dat vind ik het mooiste. En reken maar dat Hij een goede God is. Als Hij het kwaad inzet, dan staat er ook ergens in de Klaagliederen: dan doet Hij dat niet van harte. Niet van harte verdrukt Hij de mensenkinderen. Hij doet dat wel, maar dat is omdat het noodzakelijk kwaad is.

Er zijn zoveel dingen die je in zichzelf niet eens wilt, maar die noodzakelijk zijn voor het doeleinde dat je hebt. Ik had van de week een heel triviaal voorbeeld — sorry dat ik het er nu even bij deze verheven Bijbelverzen noem, maar gewoon om het te verduidelijken. Ik zwem nogal vaak om een beetje in shape te proberen te blijven, maar dat even terzijde. Het gaat erom: ik douche dan koud af. Dat vind ik helemaal niet leuk, maar ik heb begrepen dat het erg goed is. Van de week stond ik in het zwembad en raakte ik in gesprek met een paar anderen. Ik zei: "Nee, ik vind het eigenlijk helemaal niet leuk. Maar weet je waarom ik het doe? Ik vind het namelijk heerlijk als ik het gedaan heb."

Dat geldt trouwens voor meer dingen die je op zichzelf niet wilt, maar je vindt het wel mooi als het gedaan is. Dat geldt voor een heleboel huishoudelijke klussen ook; dingen die moeten gebeuren. Waarom doe je ze? Omdat je ze gedaan wilt hebben. Maar om ze gedaan te hebben, moet je het eerst wel doen. Ik geef toe, het is heel triviaal, maar het illustreert wel heel mooi wat ik bedoel. Er zijn dingen die God in Zichzelf niet wilt, maar die noodzakelijk zijn. Laat ik het anders zeggen: elk kwaad is noodzakelijk kwaad voor God. Als het namelijk niet noodzakelijk was, zou een goede God het geen plek geven. Daar is Hij namelijk God voor. We gaan verder.

▶ 30:29 Spreuken 16: God Maakt Alles voor Zijn Doel, Zelfs de Dag van het Kwaad ↑ hoofdstukken

Spreuken 16, dat is ook zo'n prachtig gedeelte. Ik noem een paar, als u het mij vraagt, geweldige highlights en geweldige getuigen. Spreuken 16 vers 4. In deze context, in deze kring, is dit vers via andere aanvliegroutes al vaker genoemd, maar het blijft zo mooi. Want daar staat iets met een enorme vanzelfsprekendheid, maar ook met een krachtige, haast dwingende logica waarin dat naar voren gebracht wordt.

JAHWEH, de Heer, maakt alles voor Zijn doel. Alles voor Zijn doel. Nu zou je kunnen zeggen: als je hier stopt, een punt zet en menselijke redeneringen gaat toepassen, dan zeg je: "Ja, alles, maar natuurlijk... er zijn ook goddeloze dingen en er is een dag van kwaad. Dat kan Hij nooit zo bedoelen." Nou, de spreukendichter — mijn vraag is of dit Salomo al is geweest — heeft dit opgetekend en de pas willen afsnijden voor allerlei menselijke redeneringen, en dat doet hij door het in het extreme te stellen. Hij zegt: JAHWEH maakt alles voor Zijn doel, ja, zelfs de goddeloze voor de dag van het kwaad.

Heeft de dag van het kwaad een bedoeling? Heeft de goddeloze voor de dag van het kwaad een bedoeling? Jazeker, alles namelijk. Maar zet Hij dan de goddeloze in? Jazeker, alles. God heeft alles onder controle en Hij geeft alles een plaats. Als Hij het namelijk geen plaats zou geven, zou het simpelweg niet plaatsvinden. Hij is de Plaatser. Dat is wat het woord 'God' — ik heb het hier wel vaker gezegd — vanuit het Grieks in ieder geval betekent. 'Theos' is eigenlijk afgeleid van het werkwoord plaatsen, stellen, neerzetten.

Welnu, Hij plaatst de dingen in de tijd en in de ruimte. Hij laat het plaatsvinden. Doordat Hij het een plaats geeft, vindt het een plaats. Mooi hè? Het vindt een plaats omdat de Plaatser het een plek geeft. En God verantwoordt Zich niet — we zullen dat straks ook wel zien — maar waarom zou Hij ook? Maar dat is de waarheid: Hij geeft alle dingen een plek.

Dit betekent dus ook dat Hij niet zondigt wanneer Hij de goddeloze inzet, want zondigen betekent 'doel missen'. Maar als God de goddeloze inzet voor de dag van het kwaad en Hij heeft met alles een bedoeling, dan mist Hij daarmee dus niet Zijn doel. Hij gebruikt dus de zonde. Het loutere feit dat hier gesproken wordt over een goddeloze en de dag van het kwaad, maakt duidelijk dat het hier gaat om extreme zonden. Welnu, hier lees je dat God zelfs dat een plaats laat vinden. Natuurlijk, zonde blijft zonde, daar doe ik niets aan af. En kwaad blijft kwaad; kwaad is pijnlijk, daar gaat het niet om. Het gaat erom dat God er een bedoeling mee heeft.

Ik zeg nog niet eens wat die bedoeling met dat goddeloze precies is, maar Hij hééft er een bedoeling mee. Dat is het verschil. Het feit dat de dingen een bedoeling hebben, wil niet zeggen dat het een doel in zichzelf is. Nee, Hij heeft er een bedoeling mee, namelijk met alles. En dus, als Hij het kwaad inzet, heeft Hij daarmee een bedoeling. En als dat het geval is, zondigt Hij niet, want Hij tast nooit mis. En dat is precies wat zonde is. Dus als je de Bijbelse begrippen ook Bijbels invult en weet dat zonde 'doel missen' is, dan kun je ook begrijpen waarom God het kwaad kan inzetten, en van alles kan inzetten, zonder daarmee Zelf te zondigen. Als dat Zijn doel is, als Hij daarmee een bedoeling heeft, dan is dat precies zoals het gepland is.

▶ 35:20 Handelingen 2 en 17: het Kruis Naar Gods Bepaalde Raad en de Grote Plaatser ↑ hoofdstukken

We gaan nu naar het Nieuwe Testament voor het vierde voorbeeld: Handelingen 2. Daar lees je de rede die Petrus hield op de Pinksterdag. Hij is nog maar kort van wal gestoken wanneer hij refereert aan Jezus, die kort daarvoor — een week of zeven, acht — in datzelfde Jeruzalem was overgeleverd en gekruisigd. Petrus zegt over Hem: "Deze, naar de bepaalde raad en voorkennis van God uitgeleverd, hebben jullie door de handen van wettelozen vastgenageld en uit de weg geruimd." Dat is een wat letterlijke weergave, zoals je ook in de interlineaire vertaling ziet, maar u begrijpt waarom ik dit aanhaal: vanwege die onderstreepte woorden.

Jezus werd uitgeleverd in de hand van wettelozen — in dit geval mensen die de Torah niet hadden. Hij werd overgeleverd door het Joodse volk, nota bene door de priesters en schriftgeleerden. Overgeleverd aan Pilatus en de wettelozen, en vervolgens vastgenageld. Op instigatie van hun eigen leidslieden hebben ze Hem vastgenageld aan een kruis. Dat is het menselijke aandeel: "Jullie hebben Hem uitgeleverd, jullie hebben Hem uit de weg geruimd." Maar dan komt het: "Dit was naar de bepaalde raad en voorkennis van God."

De 'bepaalde raad'... dat woord 'raad' heeft te maken met beraad en overleg. Wat is een raad? Dat is een groep mensen die beraadslagen en redenen hebben om een bepaald beleid uit te voeren. Dat zit in het woord beraad; het heeft te maken met overleg. Het was gepland. Het moest zo zijn. God wist niet alleen dat dit zou gebeuren — het was immers ook voorzegd door de profeten met alle mogelijke details: hoe, wanneer, wat en waar — maar Hij had het ook zo bepaald.

In feite is dit een geweldig voorbeeld. Want als we het hebben over de grootste zonde die ooit in de geschiedenis van de mensheid heeft plaatsgevonden, het grootste kwaad dat ooit is geschied, dan hebben we het over de kruisiging van de Zoon van God. God geeft het beste van Zichzelf, en wat doet de mens? De meest religieus bevoorrechte mens slaat Hem nota bene in Jeruzalem aan het kruis. Dat is het grootste kwaad, de grootste zonde, en toch staat hier: het moest zo gebeuren. Het was naar de bepaalde raad; het was bepaald en vastgelegd.

Voor dit fenomeen zijn natuurlijk vele voorbeelden, maar ik moet met name denken aan de geschiedenis van Jozef, die door zijn broers naar Egypte werd verkocht. We weten hoe het gegaan is. Wanneer hij zich aan zijn broeders bekendmaakt en zij terugdeinzen van schrik, zegt Jozef: "Denk nou niet dat jullie mij hierheen verkocht hebben." Dat was feitelijk wel zo, maar er staat: "God heeft mij voor jullie uitgezonden om jullie in leven te houden." Dus dat hele menselijke aandeel mag dan waar zijn, maar God overruilt het als het ware. De echte reden waarom dit plaatsvond en moest plaatsvinden, is omdat God het zo gedaan heeft.

Hij is de grote Regisseur. Hij heeft het script in handen. Hij is de Auteur, de Creator. Dat is wat een auteur doet: hij creëert een wereld. Als hij een goede schrijver is, laat hij niets aan het toeval over. Een script bestaat altijd, ook een filmscript. Er is altijd een set-up, dan krijg je het grote drama, maar ook de finale. Een goede film of een goed boek heeft een happy end. Dat is de grote Auteur, de grote Regisseur. We zitten nu nog midden in het drama, maar het staat allemaal in het script. En wat zien we aan het einde? Heel de schepping valt op de knieën wanneer de uitkomst voor iedereen onmiskenbaar duidelijk zal zijn. Dat kun je alleen zeggen als je een God hebt die werkelijk alles in de hand heeft, alles plaatst en aan de touwtjes trekt.

Dan nog een tekst: Handelingen 17. Paulus bevindt zich op de Areopagus in Athene en wordt door een aantal filosofische scholen — de Epicureeërs en de Stoïcijnen — naar voren geroepen om zijn verhaal te doen. Dat hoefde je hem maar één keer te vragen, dat deed hij graag. Hij begint over de lege sokkel met de inscriptie 'Aan de onbekende God' en zegt: "Die God, die jullie niet kennen, Die verkondig ik jullie." Hij beschrijft God als de Schepper van hemel en aarde, die de tijden en de grenzen van de volkeren heeft bepaald. Hij beschrijft Hem voor dat Griekse publiek echt als de Ene, de grote Plaatser.

In vers 25 zegt hij dat God niet door mensenhanden wordt behandeld, zoals al die beelden die daar stonden. In het Grieks staat daar het woord therapueo, waar ons woord 'therapie' vandaan komt. Het betekent eigenlijk een behandeling, maar God hoeft niet behandeld te worden alsof Hij iets behoeft. Hijzelf is de Creator. Hijzelf geeft aan allen — wie zijn dat? Dat is iedereen dus — leven, adem en, mocht ik nog iets niet genoemd hebben, alles. Het is waar wat het kinderliedje zegt: "Alles wat ik heb, dat heb ik van mijn Vader, en alles wat ik ben, dat ben ik door mijn Heer."

Wie heeft zichzelf gemaakt? Met al je hebbelijkheden en onhebbelijkheden heb je één Schepper, één Creator. Het werk is nog niet af, Godzijdank. Daarom mag je het ook nog niet beoordelen. Elk oordeel dat we nu geven over waar God mee bezig is, is letterlijk een voor-oordeel. Je kunt een boek, een film of een kunstwerk pas beoordelen als je het einde hebt gezien. Gods werk is nog niet af; het is still in progress. Hij is Zijn werk aan het volbrengen, maar dat duurt nog enige aionen. Wacht maar. Hij geeft aan allen leven, adem en alles. Niets is van onszelf. Hij is de Creator.

▶ 45:09 Romeinen 5 en 8: de Velen tot Zondaren Gesteld en de Schepping aan Ijdelheid Onderworpen ↑ hoofdstukken

We gaan nu naar de Romeinenbrief, daar blijven we trouwens ook. De Romeinenbrief is, net als het boekje Jesaja, een kroongetuige als het gaat om de soevereiniteit van God als de Plaatser en Regisseur. De Romeinenbrief doet daar niet voor onder, hoor, zij het op een heel andere wijze.

Ik begin even bij Romeinen 5 vers 19. Dat vers borduurt voort op vers 18, want het begint met het woordje ‘want’ en legt daarmee uit wat in het voorgaande vers stond: "Want net zoals door de ongehoorzaamheid van de ene mens..." En mocht het u nog niet duidelijk zijn: dat gaat over Adam, die trouwens in de voorgaande verzen al bij name genoemd werd, maar dat lijkt me evident. We gaan dus terug naar Genesis 3, naar de verboden vrucht. Door de ongehoorzaamheid van die ene mens werden "de velen tot zondaren gesteld". Die velen, dat zijn alle mensen uit vers 18. Sommige mensen zeggen wel eens: "Er staat velen, dus niet allemaal." Dat is zo’n kromme redenering. Het gaat hier over dé velen. Niet ‘zeer velen’, zoals de NBG-vertaling zegt, maar dé velen. Welke velen? Nou, de velen van vers 18, namelijk alle mensen. ‘Alle mensen’ wil zeggen dat er geen uitzondering is, en ‘de velen’ wil zeggen dat het er een heleboel zijn. ‘Allen’ en ‘velen’ zijn hier geen tegenstelling; alle mensen, dat zijn immers veel mensen.

Zoals door de ongehoorzaamheid van de ene mens de velen tot zondaren werden gesteld. Ik wijs er even op dat de NBG-vertaling hier niet correct is. Die zegt dat alle mensen zondaars ‘geworden’ zijn. Dat is veel te zwak. Er staat namelijk letterlijk een woord dat ‘neergezet’ betekent. Ze werden daar gewoon geplaatst, gesteld, en het is ook een passieve werkwoordsvorm. Hoe komt het dat u en ik, wij allemaal en al die miljarden mensen, allemaal doelmissers zijn? Want dat is wat het woord ‘zonde’ dus betekent. We zijn ook allemaal stervelingen. Is dat een eigen keuze? Nee, dat was namelijk al zo toen u nog in de wieg lag, en ik ook. Het is een feit. Er is niet aan ons gevraagd of we geboren wilden worden, wat trouwens een vrij absurd idee is. Maar u snapt het: wat wordt er eigenlijk wél aan ons gevraagd? Wat hebben we werkelijk in de hand? Nou, eigenlijk zo goed als niks. Zelfs waarvan we dénken dat we het in de hand hebben, is dat vaak nog niet zo.

We werden tot zondaren gesteld. Dus als je vraagt: "Hoe komt het nou dat u en ik zondaar zijn?", dan is het antwoord dat we zo zijn neergezet. En of je nu zegt dat je dat niet eerlijk vindt... nou en? Alsof er naar mijn mening wordt gevraagd. We zijn zo neergezet, we zijn er, het is een gegeven. En voordat je daarover zou gaan mokken, lees dan even de zin door. Want, prijs God, dit is Zijn werk en Zijn regie. De vergelijking is namelijk nog niet af, dit was pas het eerste deel. Zoals door de ongehoorzaamheid van de ene mens de velen tot zondaren werden gesteld — door middel van Adam heeft God dit zo bewerkt en ons allen, al zijn nakomelingen door al die duizenden jaren heen, zo neergezet. Zondaar ben je, sterveling ben je. Of je nu een grote zondaar bent of een kleine zondaar, dat maakt niks uit: je bent een zondaar. We bederven de heerlijkheid van God, we komen tekort. Je bent allemaal gezakt.

Oké, zo zijn de velen tot zondaren gesteld. Maar nu komt het: "Zo zullen ook door de gehoorzaamheid van de Ene de velen tot rechtvaardigen worden gesteld." Door de gehoorzaamheid van de Ene — de Tweede Mens, de laatste Adam, waarvan de eerste Adam slechts een beeld was van de Komende — zullen de velen, namelijk alle mensen, tot rechtvaardigen worden gesteld. Hier staat weer exact hetzelfde werkwoord, alleen dan in de toekomende tijd: worden gesteld. Het eerste heeft al plaatsgevonden, het tweede is nog bezig. Ook hier worden we weer zo neergezet. Ook hier wordt niet gevraagd wat we daarvan vinden. Dit is Gods plan. God heeft een plan met het feit dat Hij de hele mensheid tot zondaar stelt. Waarom Hij dat doet, is hier niet direct de vraag, maar Hij doet het op dezelfde wijze als waarop Hij heel de mensheid tot rechtvaardige gaat stellen. Dat is een gegeven.

Zo zie je dat het evangelie gewoon een mededeling is. Het is een bericht, geen aanbod. Het is een feit. Laat het klinken, vertel het maar. Dit is ook niet afhankelijk van onze reactie. Sommigen geloven dat, de meesten trouwens niet. Laat ik het zo zeggen: de meesten horen dit ook helemaal niet, en degenen die geacht worden het wel te horen, die willen het vaak niet horen. Ik ga dat nu verder niet uitleggen, maar probeer het maar eens uit bij een publiek waarvan je zou verwachten dat ze er erg blij mee zouden zijn. Ga het maar eens testen.

Zo zullen ook door de gehoorzaamheid van de Ene de velen tot rechtvaardigen worden gesteld. Dacht u nou werkelijk dat het effect van wat Adam heeft gedaan — de ongehoorzaamheid van die ene — groter zou zijn? Dat die impact onvoorwaardelijk is, maar dat de impact en de actieradius van de gehoorzaamheid van deze ene laatste Adam geringer zou zijn? Dat is toch bizar? In ieder geval denkt Paulus daar zo over: het is namelijk "net zo".

Dan gaan we naar Romeinen 8 vers 20. Daar staat dit: "Want de schepping werd aan de ijdelheid onderschikt." Dit is gewoon een vaststelling. De hele schepping is aan de ijdelheid onderworpen, en vers 21 maakt duidelijk wat dat betekent: de slavernij van de vergankelijkheid. We zijn allemaal vergankelijk en sterfelijk; de dingen vergaan en dat is een wetmatigheid. We zitten daaraan vast. Je kunt proberen je daaraan te onttrekken door allerlei fratsen uit te halen, maar het is vechten tegen de bierkaai. Het is een slavernij van de vergankelijkheid.

Je zou kunnen denken dat dit misschien de keuze is geweest van het schepsel zelf, maar Paulus zegt: "niet vrijwillig". Het is niet een keuze geweest van het schepsel of van de schepping. In beide gevallen komt het op hetzelfde neer: het is geen keuze, geen wil, geen verlangen en geen besluit van het schepsel. Nee, de schepping is daaraan onderworpen door wie anders dan door de Schepper Zelf? Als de schepping daaraan onderworpen is, dan kan er maar één zijn die dit zo geregisseerd heeft en zo besloten heeft. Want de schepping werd aan de ijdelheid onderschikt, niet vrijwillig, maar om Hem — uiteraard met een hoofdletter — die haar daaraan onderschikt, op hoop. Dat wil zeggen: op verwachting. De schepping is in verwachting. Zoals een vrouw in blijde verwachting is, zo is de schepping volgens Romeinen 8 in barensnood, omdat ook de schepping zelf bevrijd zal worden. Ik zou graag doorlezen, maar het gaat mij nu om dit punt: "niet vrijwillig". Oftewel, het is de Schepper die haar daaraan heeft ondergeschikt of onderworpen. Dus weer kijken we naar God. God is daarvoor niet schuldig; God krijgt daarvoor de eer.

▶ 55:47 Romeinen 9: de Verharding van Farao en Gods Onweerstaanbare Raad ↑ hoofdstukken

We gaan naar Romeinen 9. Ik moet nog twee schriftplaatsen behandelen. Ik houd van God, maar dan staat er ook weer midden in dat gedeelte, net nadat Paulus het heeft gehad over Farao die door God verhard werd... En dan staat er dus, en dat is Paulus' eigen conclusie: "Dus dan ontfermt Hij zich over wie Hij wil en Hij verhardt wie Hij wil."

Daarbij zien we het verzet van Farao tegen Gods wil. Want Gods wil was: "Laat Mijn volk gaan." Maar God had al tegen Mozes gezegd, zelfs voordat hij naar Farao toe ging: "Farao zal niet luisteren, en als hij wel gaat luisteren, dan ga ik zijn hart verharden." Dat is niet erg bemoedigend, maar Mozes heeft gewoon gedaan wat God heeft gezegd. En Farao kreeg ook te horen wat hij moest doen. Er werd keer op keer gezegd: "Laat Mijn volk gaan." Op een gegeven ogenblik dreigde hij te bezwijken onder alle plagen. Wat lees je dan? Als Farao, de machtigste man in die dagen, dreigt te bezwijken onder al die rampen, dan lees je dat God zijn hart versterkte. Hij maakte zijn hart hard. Dat is een Griekse formulering; Hij maakte het zo dat hij weer verder kon gaan met "nee" zeggen tegen God.

Maar zo moest het gebeuren, want Paulus legt dat uit. God zette een tegenstander in, want Hij wilde Zijn Naam verbreiden om Zijn kracht te betonen. Zo staat het er: Hij wilde Zijn kracht betonen. Ja, daar heb je een tegenstander voor nodig, toch? Als jij goed bent in schaken en je wilt dat bewijzen, dan heb je een tegenstander nodig. Dan heb je weer dat contrast. God werkt altijd door contrast. En dat is ook zo met het demonstreren van kracht; daar heeft Hij een tegenstander voor nodig, een tegenkracht. En dan niet zomaar eentje. Nee, dan neemt Hij er meteen de allermachtigste man voor. Ik vind het geweldig, het is ook allemaal zo logisch.

We lezen verder, maar je hoort de vraag al aankomen. Ik denk dat dit een gelovige in Rome is die dit vraagt: "Maar u zult nu tot mij zeggen: wat verwijt Hij dan nog? Want wie heeft Zijn bedoeling weerstaan?" Je snapt dat verwijt wel. Wat verwijt Hij dan nog? Als Farao uiteindelijk gewoon stiekem toch deed zoals God het bedoeld had, wat kon God Farao dan nog verwijten? Farao deed niet wat God wilde, nee, maar het was wel de bedoeling van God dat Farao "nee" zou zeggen. Daarom verhardde Hij zijn hart ook. Dus de vraag is heel logisch: "Wat verwijt Hij dan nog? En wie heeft Zijn bedoeling weerstaan?"

Even voor de goede orde: hier staat niet wat de NBG-vertaling en de Statenvertaling hebben. Daar staat "wil", maar dat staat er in de grondtekst niet. Daar staat boulema. Precies, dat is beraad, de raad van God. Dat zijn twee verschillende begrippen. In Efeze 1 vers 11 – makkelijk te onthouden – worden beide begrippen in één frase genoemd: God, die alles werkt naar de raad van Zijn wil. Twee woorden. Hier in Romeinen 9 wordt dit woord boulema gebruikt: "bedoeling" of "raad". Dat wijst op de intentie; de intentie die het resultaat is van Zijn overleg.

Wie heeft Zijn bedoeling weerstaan? Nou, Farao niet. Farao weerstond wel Gods wil, maar niet Gods raad. Dat kan namelijk never nooit. Er is nog nooit één creatuur geweest die Gods raad weerstaan heeft. Nooit. Wie heeft Gods wil weerstaan? Ja, velen, zo niet allen. Maar Gods raad heeft nooit iemand weerstaan.

En dan staat er ook: "Zeker, o mens..." Zo zegt Paulus dat. "Maar wie bent u dat u God tegenspreekt?" Sterker nog, God vormt juist Farao ook door die tegenstrijd. Hij trekt hem in een crisis, et cetera. Het werk is nog niet af. Het geboetseerde zal toch niet tegen de boetseerder zeggen: "Waarom hebt u mij zo gemaakt?" De boetseerder maakt vaten tot eer en hij maakt vaten tot oneer. En uiteindelijk maakt Hij al die vaten tot Zijn eer. Maar in het proces zet Hij ook vaten in die geen eer hebben, wat nou niet bepaald een eervolle taak is.

Maar dat doen wij toch ook? Bepaalde voorwerpen hang je aan de muur en andere voorwerpen zet je onder het bed. Is het één minder? Nee, alles heeft een bepaalde bedoeling, en daar gaat het maar om. En dat is met God ook. Hij maakt er geen potje van, laat ik het zo maar zeggen. Vaten van eer en vaten van oneer. Romeinen 9.

▶ 01:01:35 Romeinen 11: Allen Opgesloten in Ongezeggelijkheid tot Universele Ontferming ↑ hoofdstukken

We komen bij Romeinen 11. Dit is de laatste schriftplaats die we behandelen, en eigenlijk ook de meest uitvoerige. In Romeinen 11 vers 32 komen we bij de kern. Ik hoop dat u inmiddels overtuigd bent van het feit dat God inderdaad de Regisseur is; Degene die alles naar Zijn plan gebruikt en inzet, en dat Hij nooit voor verrassingen staat. De hele geschiedenis is immers His Story.

Paulus heeft in de voorgaande hoofdstukken gesproken over het Joodse ‘nee’ tegen de Messias, over de val van Israël en het feit dat zij vijanden zijn geworden van het evangelie. Maar, zegt Paulus, dat is omdat God hun een geest heeft gegeven om niet te zien en oren om niet te horen; Hij heeft een geest van diepe slaap over hen gelegd. Dat doet God. En waarom? Want door hun val is het heil naar de natiën gegaan. Hier zie je het opnieuw: wat op zichzelf kwaad mag zijn, daar heeft God een bedoeling mee. Paulus deelt hierin een geheimenis mee: er is een gedeeltelijke verharding over Israël gekomen, maar daar zit een ‘totdat’ aan vast. God gaat alles op Zijn tijd en wijze rechtzetten. Hij maakt geen fouten.

Uiteindelijk komt Paulus bij zijn conclusie aan het einde van Romeinen 11: “Want God sluit allen op in ongezeggelijkheid.” Dat had hij in Romeinen 3 in feite ook al gezegd, want allen hebben gezondigd en derven de heerlijkheid Gods. Allen zijn opgesloten in ongezeggelijkheid. Het woord dat hier wordt gebruikt, vinden we ook in Lukas 5 in verband met vissen die in een net worden opgesloten. Ze zitten vast en kunnen geen kant uit; ze zijn opgesloten. God heeft allen in die ongezeggelijkheid, weerbarstigheid of ongehoorzaamheid opgesloten.

Wie heeft dat dus gedaan? Hoe komt het dat de hele mensheid ongezeggelijk is en uit zondaren bestaat? De Schrift is hier volstrekt helder in: God sluit allen op. Dat mag misschien heel onorthodox klinken, maar het is wat de Schrift zo luid, duidelijk en logisch zegt. En het is zo geweldig, want Hij heeft met alles een bedoeling: “opdat Hij Zich over allen zou ontfermen.” Dat betekent dat er op die ongezeggelijke creaties van Hem geen uitzondering wordt gemaakt. Allen zijn daarin opgesloten, dus ze worden ook allemaal stuk voor stuk meegenomen in die ontferming. Niemand uitgezonderd. God ontfermt Zich over allen, ook al gaat dat soms door crisissen en oordelen heen. Dat eindresultaat staat als een huis, als een rots.

Wanneer je zo over de dingen nadenkt en de Schriften voor je geopend worden, dan kun je nog maar één ding doen: als het ware op je knieën vallen. Wanneer dit zo aan je hart gebracht wordt, roep je uit: “O, diepte van rijkdom, van wijsheid en kennis van God!” Dit verzin je toch niet? Het is zo groot, zo wijd, zo alomvattend en universeel. Maar denk ook aan de intelligentie waarmee Hij alles inzet, waarbij niets bij toeval gebeurt. Dat is de diepte van de rijkdom, wijsheid en kennis van God. Hoe onnavorsbaar zijn Zijn oordelen! In het woord ‘oordelen’ zit het Griekse krimata, wat verwant is aan woorden als ‘crime’ en ‘crisis’. God brengt de dingen in een crisis, maar Zijn wegen zijn onnaspeurlijk. Dat gaat ons verstand ver te boven, maar het zijn wel Zijn wegen en Zijn oordelen.

Wie kende het denken van de Heer? En wie werd Zijn adviseur? Het is bijna komisch: wie heeft God ooit verteld hoe Hij het moet doen? Wij zijn kleine creaties en stellen op onszelf niets voor; Hij blaast en we zijn er niet meer. Zouden wij Hem dan eens even vertellen hoe Hij het moet doen? Hij zegt: “Ik ben het, Ik en geen ander, en Ik maak geen fouten.” Wie heeft Hem eerst gegeven, zodat Hij hem zou moeten terugbetalen? Alsof God verantwoordingsschuldig zou zijn aan wie dan ook. In die zin is God niet verantwoordelijk: Hij is aan ons geen verantwoording schuldig. Nee, Hij is soeverein. Hij hoeft niets terug te betalen, want bij Hem komt alles vandaan.

Dat is het laatste vers dat ik u wil laten zien: “Want vanuit Hem en door Hem en tot in Hem zijn alle dingen.” Ta panta – het al, alles. Uit Hem is het verleden, door Hem het heden, en tot in Hem de toekomst. Om in termen van een script of een auteur te spreken: Hij verzorgt de setup, het drama en de finale. Alles is in Zijn hand. Het komt allemaal uit Hem voort, het wordt door Hem geregisseerd en het zijn Zijn wegen – door diepten en hoogten heen, onnavorsbaar en door oordelen heen – maar het is uit Hem, door Hem en het komt ook weer bij Hem uit. Tot in Hem. Er gaat bij God nooit iets mis.

En wat zegt Paulus dan tot slot? “Aan Hem de heerlijkheid.” Aan wie anders? Aan Hem de heerlijkheid tot in de aeonen, in al die wereldtijdperken die nog gaan komen. Er kan maar één ding gezegd worden: Amen.