werken versus vrucht
13-07-2025 - Geplaatst door Andre PietBenthuizen
In zijn brief aan de Galaten zet Paulus voortdurend vlees tegenover Geest. Menselijke inspanning tegenover wat Gods levendmakende Geest tot stand brengt. In datzelfde kader plaatst hij ook de tegenstelling tussen de werken van het vlees en de vrucht van de Geest . Maar wat ís die vrucht eigenlijk, en waaraan is ze te herkennen? Hoe groeit ze – en (last but not least) hoe bepalend is de boodschap die we horen voor dat groeiproces?
Powered by RedCircle
📝 Samenvatting & Transcriptie van deze lezing
⏱️ Hoofdstukindeling van deze studie:
Inleiding op de Galatenbrief: Werken Versus Vrucht ↑ hoofdstukken
Hebt u wel eens een wijnstok zien puffen en zweten om een druiventros tevoorschijn te brengen? Of een appelboom die helemaal gestrest is om een appel te produceren? Nee, ik ook niet. En daar gaan we het vanmorgen eerst over hebben: hoe dat nu zit met werken versus vrucht.
Om dat onderwerp te benaderen gaan we naar de Galatenbrief, want daar is dit thema bij uitstek aan ontleend. Laat ik ter inleiding eerst een paar dingen over die brief zeggen, zodat we weten welke brief we eigenlijk opslaan. Deze brief is door Paulus geschreven na de beroemde apostelvergadering, zoals die genoemd wordt in Handelingen 15. Dat weten we omdat Paulus in Galaten 2 aan die vergadering refereert; het schrijven moet dus daarna zijn geweest. Dat zal ergens tussen 53 en 56 AD zijn geweest. Als je het in het boek Handelingen wilt plaatsen, moet het ergens in Handelingen 18 of 19 worden geplot. Dat wil zeggen dat hij deze brief waarschijnlijk vanuit Korinthe of misschien nog waarschijnlijker vanuit Efeze heeft geschreven.
De brief is geschreven aan de ekklesia's in Galatia, de landstreek in het huidige Turkije. In het boek Handelingen wordt er ook aan gerefereerd dat Paulus daar inderdaad geweest is. Eén van de figuren die uit die prediking voortkwam en daar ook woonde, was Timotheüs (zie Handelingen 16).
Waar gaat de Galatenbrief over? Ik vind het altijd mooi om dat in het Nederlands toe te lichten. Dat kan ook alleen in het Nederlands; in elke andere taal faalt deze manier van zeggen. Eigenlijk is de boodschap van 'Galaten': ga laten! Niet 'ga doen' of 'ga werken', maar 'ga laten'. Daarmee is de brief redelijk goed samengevat.
In feite is het een krachtig protest. Dat blijkt meteen al in de aanhef; Paulus valt min of meer met de deur in huis. De toon is heel fel. Het is een krachtig protest tegen de invloed van leermeesters die de ekklesia wilden judaïseren, oftewel verjoodsen. Zij wilden allerlei gebruiken, zoals de besnijdenis maar ook de Joodse kalender, introduceren in die niet-Joodse gemeenten. Het was immers Paulus, de apostel van de natieën, die daar had gepredikt aan hen die helemaal geen Joodse achtergrond hadden. Zij werden nu door die leraren — waar Paulus zo tegen protesteert — aangespoord om joods te worden in verschillende gradaties.
Wat ook heel kenmerkend was, is dat zij Paulus' apostelschap in diskrediet brachten. Zij betwijfelden, of beter gezegd weerspraken, het feit dat Paulus een afgevaardigde van Christus Jezus zelf is, door Hem gezonden met een missie van Godswege. "Wie was Paulus eigenlijk wel?" vroegen ze zich af. Hij was niet eens één van de twaalf en hij heeft Jezus hier op aarde niet eens gekend. Zo brachten ze dat naar voren.
Vandaar dat je met name in het eerste hoofdstuk van de Galatenbrief heel sterk benadrukt ziet dat Paulus onderwijst: "Ja maar wacht even, ik ben door Christus Jezus zelf hoogstpersoonlijk geroepen." Niet hier op aarde, maar vanuit de hemel. En niet alleen geroepen, maar ook afgevaardigd en bovendien onderwezen. Niet één keer, maar vele keren. Hij is naar Arabië gegaan en de Heer heeft hem daar hoogstpersoonlijk onderwezen. In feite geeft de apostel Paulus onderwijs in de meest geüpdatete vorm, om het zo maar te zeggen.
U weet dat Paulus pas in een later stadium werd geroepen, nadat het getuigenis van de twaalf vastliep door de afwijzing van Israël. Dan wordt er een dertiende apostel geroepen. Paulus zegt weliswaar in 1 Korinthe 15 dat hij de minste van de apostelen is en het niet waard is om een apostel te heten, en toch is juist híj van Godswege geroepen. Hij is de apostel in onze dagen bij wie we ons oor te luisteren zouden leggen, omdat hij de apostel en leermeester van de natieën is. Dat is de Galatenbrief in een notendop.
Het Fundamentele Contrast Tussen Vlees en Geest ↑ hoofdstukken
Een thema dat voortdurend in deze brief terugkeert, is het contrast tussen vlees en geest. Bij vlees moet u in dit geval niet zozeer denken aan dat wat bij de slager in de etalage ligt, maar vlees staat eigenlijk voor de mens, maar dan als vergankelijk en doelmissend wezen. Dat is eigenlijk wat zonde betekent: een doelmissend wezen zijn.
Kijk naar wat u hier ziet voor het oog en wat ik hier zie: u ziet een heleboel vlees en ik zie hier ook vlees. Dat is gewoon wat zichtbaar is. We zijn dan ook nog beenderen, maar dat zien we niet. En bloed zien we normaal gesproken ook niet. Dus het vlees staat gewoon voor de mens als vergankelijk en zondigend wezen; daar staat de term dan ook model voor.
Het begrip geest is dikwijls in de Bijbel synoniem met leven. Als je de geest ontvangt, ontvang je leven. Zoals wanneer je de geest uitblaast, je het leven weer teruggeeft. Maar Geest met een hoofdletter — de Geest, Gods heilige Geest, die hele bijzondere Geest — dat is opstandingsleven. Dat is ook het leven waarmee Christus is opgewekt op de derde dag nadat Hij was gekruiseld. God heeft Hem de Geest gegeven, zo lees je in Handelingen 2, en daardoor werd Hij levend en onvergankelijk. Dat is die Geest; het is opstandingsleven dat van God is.
Het contrast is dus inderdaad tussen de mens en wat God is. Vlees heeft te maken met het vergankelijke, maar de Geest heeft daarentegen juist met het onvergankelijke te maken. Dit woordpaar en dit contrast spelen een hele grote rol in de Galatenbrief. We gaan uiteindelijk naar Galaten 5 toe, maar we beginnen bij Galaten 3, want daar zet Paulus eigenlijk de toon als het gaat om dit contrast.
Galaten 3: Rechtvaardiging Door Horen van Geloof ↑ hoofdstukken
Galaten 3: vlees versus geest, dus in tegenstelling tot de geest. Voor Paulus waren de eerste twee hoofdstukken min of meer een inleiding, en dan begint hij eigenlijk pas goed en ook nogal fel, zoals ik zojuist al even aangaf. Hij zegt — en even voor de goede orde: als ik cursiveer in de tekst, dan betekent dit dat ik afwijk van de NBG omdat het er letterlijk net wat anders staat geformuleerd — Paulus zegt: "O dwaze Galaten, wie heeft jullie betoverd?" Zijn jullie nou helemaal gek geworden? Dat is eigenlijk wat hij daar in gewoon Nederlands mee zegt. "Wie heeft jullie betoverd, voor wiens ogen Jezus Christus tevoren werd beschreven als gekruisigd?"
Dit wijkt wat af van de wijze waarop we het in de Statenvertaling of de NBG-vertaling lezen. Hier staat letterlijk: "tevoren werd beschreven". Niet slechts geschilderd, maar tevoren werd beschreven. In Romeinen 15 lees je ook dat Paulus het op die manier vertaalt, en dat vind ik wel heel mooi. Wat die leraren in Galatië namelijk deden... Kijk, Paulus had daar het evangelie gepredikt in de landstreken van Galatia, Lystra, Derbe en Iconium, en vervolgens is hij weer vertrokken nadat hij het goede bericht daar met succes had gebracht. Dat wil zeggen: er waren velen die de respons van geloof hadden ontvangen en blij waren geworden met die boodschap.
Maar toen kwamen er predikers en die zeiden: "Ja, jullie zijn nu weliswaar behouden, maar als je echt rechtvaardig wilt leven, dan moet je ook de regels hanteren die God ooit aan het volk Israël heeft gegeven. Zo kun je rechtvaardig leven." Dus dan ben je weliswaar behouden, maar de wet is daarbij essentieel als je rechtvaardig wilt leven en om gerechtvaardigd te worden. Het gaat in de Galatenbrief niet om behoudenis — dat woord komt niet eens voor in deze brief — maar het gaat over rechtvaardigheid. Hoe wordt een mens rechtvaardig? Vandaar ook dat Paulus in deze brief refereert aan de eerste keer dat je leest dat God een mens rechtvaardigt, zoals hij dat ook in de Romeinenbrief doet: de geschiedenis van Abraham. Terwijl hij kinderloos was en zijn vrouw onvruchtbaar, werd hij naar buiten geleid om omhoog te kijken. Dan wordt de vraag gesteld: "Kun je dat tellen?" "Nou," zegt God dan tegen hem, "zo zal jouw nageslacht zijn." Hoe? Dat wordt er niet bij gezegd, maar er staat: "En Abraham geloofde God." Hij vertrouwde wat God zei: "U zegt het." En het werd hem tot rechtvaardigheid of gerechtigheid gerekend. Dat wil zeggen: Abraham was voor God een rechtvaardige.
Waarom? Omdat hij iets deed? Werd er iets van hem gevraagd of geëist? Niets van dat al. Er werd hem iets onvoorwaardelijk beloofd en Abraham vertrouwde erop. Dat maakte hem voor God tot een rechtvaardige. Een rechtvaardige is voor God iemand die Hem volledig vertrouwt op wat Hij onvoorwaardelijk belooft te zullen doen. Waarom zeg ik dit nu? André, je moet even een slokje water nemen, dan weet je het wel weer. Ja, dat is dus rechtvaardigheid. En moet u nagaan: die geschiedenis van Abraham was al 430 jaar voordat de wet aan Israël gegeven werd. Paulus zegt dat ook. Dat staat dus helemaal los van de stenen tafelen en van Mozes; dat zou pas honderden jaren later zijn. Dat is rechtvaardigheid.
Maar dat werd dus betwijfeld en tegengesproken door die leraren. Zij wilden de ekklesia's daar in Galatia verjoodsen, judaïseren. Paulus zegt: "Zij betoveren jullie." Ze kunnen dat ook niet goed uitleggen, maar jullie worden eigenlijk behekst, terwijl ik zo’n solide boodschap heb doorgegeven over dat wat tevoren werd beschreven. Terwijl de judaïseerders — dat is eigenlijk de term die je daarvoor moet gebruiken, je moet er misschien even aan wennen — een judaïseerder is dus iemand die probeert anderen te laten judaïseren, te verjoodsen. Rabbijn Van der Kamp spreekt over die mensen als degenen die gelovigen uit de heidenen willen laten "jodelen". Die term heb ik niet van mezelf, maar ik vond hem wel erg leuk. Je hebt tegenwoordig in de christenheid ook velen die dat weer promoten en de ekklesia's echt willen verjoodsen en laten "jodelen".
Trouwens, in feite is de hele kerkgeschiedenis niets anders dan een voorbeeld van judaïseren. Dat wil zeggen: alles kopiëren en overnemen van Israël. Met een priesterkaste en met mooie gebouwen zoals de tempel. Met mooie gewaden, en de besnijdenis hebben ze ook weer overgeheveld. In plaats van de besnijdenis is dan de doop gekomen — dat is de officiële formulering — en in plaats van de sabbat is de zondag gekomen. Maar dat is allemaal christianiseren, en christianiseren is in feite niets anders dan een hele vreemde vorm van judaïseren. Het gaat allemaal terug op het idee dat daar in Galatië gepredikt werd. Dat maakt deze brief zo enorm actueel. Wat Paulus hier zegt en aan de kaak stelt, is dat hele fenomeen van willen judaïseren. Dat is precies wat er gebeurd is in de hele christenheid. De hele christenheid is gejudaïseerd, en nog wel in een variant die erger is dan in de dagen van Paulus zelf. Toen deden ze het tenminste nog eerlijk; toen bleef de besnijdenis tenminste nog de besnijdenis en de sabbat bleef de sabbat. Nu hebben ze in de christenheid zelfs dat nog veranderd, dus in feite is het zelfs een gedegenereerde vorm van judaïseren.
Moet je nagaan wat Paulus zegt: wat die gasten daar vertellen — ik zeg het onbeleefd — maar wat zij met jullie doen, of de boodschap die zij brengen, dat is geen eens evangelie. Hij spreekt er zelfs zijn anathema over uit. Dat doe ik niet, dat doet Paulus in deze brief. Hij is niet mals in zijn oordeel daarover. Waarom? Omdat de boodschap die hij onder de natiën bracht, de boodschap is die gepredikt zou worden. Paulus zegt: "Indien iemand jullie een evangelie predikt dat afwijkt van wat wij jullie vertellen, die zij vervloekt," of eigenlijk: anathema. Dus het gaat wel ergens over, ik hoop dat dat hiermee duidelijk is gemaakt.
Paulus had inderdaad de Schriften geopend voor de Galaten en hij heeft gewoon verteld: "Kijk, degene die nu gekomen is, dat is degene die voorzegd is." Hij vertelde dat Hij inderdaad zou worden gekruisigd en begraven, en ten derden dage zou worden opgewekt. Kortom: dat is allemaal tevoren beschreven. Paulus heeft dat voor hun ogen geschilderd. "Dit alleen," zegt hij dan in vers 2, "zou ik van jullie willen weten: Hebben jullie de Geest ontvangen vanuit werken van wet, of vanuit het horen van geloof?" De vraag stellen is haar beantwoorden. Dat moesten de Galaten weten. Zij waren helemaal niet Joods van huis uit, ze kenden die wet helemaal niet. De dingen doen die de wet gebiedt, dat kenden zij niet. Paulus had hen de boodschap gebracht van geloof, van God die werkt, en van het geloof van Christus; van Hem die naar deze wereld is gekomen en de weg van geloof is gegaan en gehoorzaam is geworden tot de dood, ja, tot de dood van het kruis. En hoe God door die daad van geloof van Christus de hele wereld gaat redden. Dat is een geweldig goed bericht. Waarom? Omdat het een mededeling is. Het is geen opdracht en het is ook geen aanbod. We memoreren het vaak en ik hoop het nog vaak te doen zolang we tijd van leven hebben: het is zo'n geweldig goed bericht omdat je er niets aan kunt toedoen en er niets aan kunt afdoen. Dat is de blijde tijding. En zij hadden ooit zo de Geest, dat leven, ontvangen.
God had... ik bedoel, het woord was gepredikt en daardoor hadden ze de Geest ontvangen – en toen trouwens in die dagen ook nog heel demonstratief, met krachten et cetera. Maar dat zij de Geest hadden ontvangen, had niet te maken met werken van wet, maar doordat ze hoorden van geloof. En geloof staat tegenover werken.
Kijk, als je een wet brengt, dan zeg je eigenlijk tegen de mens: "Je moet dit doen." Een opdracht. Je geeft een opdracht. Ja, en wat moet je met een opdracht doen? Nou, aan het werk. Als je echter iets predikt, een mededeling die hoe dan ook waar is, of je het nou gelooft of niet... ja, wat kun je ermee doen? Alleen maar geloven. Of niet.
Nou, dat is wat Paulus altijd heeft gedreven: geloof, een bericht. En zo hadden ze de Geest ontvangen. In Paulus' prediking... Paulus wist maar al te goed vanuit ervaring wat de wet was. Hij was zelf ooit in het jodendom — dat zegt hij ook in Galaten 1 — en hij had het verder geschopt in het jodendom dan vele van zijn tijdgenoten. Dus: ik weet waar ik het over heb. Maar in de missie die ik heb onder de natiën, speelt de wet geen enkele rol. Het is ook het Evangelie der voorhuid, een heidensevangelie waar de besnijdenis geen rol speelt.
En dan zegt hij: "Zijn jullie zo dwaas?" Het is een opeenvolging van vragen, min of meer retorisch. "Zijn jullie nou zo gefascineerd? Zijn jullie zo dwaas?" Dat is waar het namelijk op neerkomt. Jullie zijn begonnen in Geest. Dat wil zeggen: God die jullie in de boodschap iets vertelde van wat Hij doet en wat Hij geeft. En zo hebben jullie die Geest, het leven, ontvangen. En denken jullie nu werkelijk — terwijl jullie ooit zo begonnen zijn en daar zo blij mee werden — dat jullie nu gaan eindigen in vlees? Dat is echt een anti-climax hoor.
Dus je wordt eerst verteld: alles is om niet. De boodschap van genade — dat is ook zo’n sleutelwoord in de Galatenbrief. Het is genade, God geeft. Ja, en nu? Dan zijn er mensen binnengekomen en die vertellen: "Je moet dit doen, je moet dat doen, je moet dat doen en je moet zus en zo niet doen." Hij zegt: dus jullie eindigen weer in vlees. Nou, dat is een anti-climax. Dat wil zeggen: eerst was er geloof en was het God die geeft, en vervolgens moeten júllie het nu completeren. Dus God begint, en de finishing touch is van de mens. Dat is toch bizar? Dat is wat hij daarmee ook aangeeft. Hij gaat er nog wat verder op in, in de verzen 4 en 5, maar ik denk dat mijn punt duidelijk is. En zo ben ik bij Galaten 5 uitgekomen.
Galaten 4: de Typologie van Hagar en Sara ↑ hoofdstukken
We gaan nu naar Galaten 4 en ook daar speelt dat contrast van vlees en Geest weer zo'n grote rol. En dan gaat het over de geschiedenis van Hagar en Sara. Ja, die is wel heel mooi hoor. Ik kan het nu natuurlijk niet uitgebreid toelichten, maar dan zegt Paulus: "Zeg mij!" Zo begint hij die passage in vers 21 van Galaten 4. Hij zegt: "Zeg mij, jullie die onder de wet willen zijn..." Jullie hebben daar nu oren naar en jullie laten het oor hangen naar zulke boodschappen en naar mensen die de werken der wet prediken. Hij zegt: "Jullie die naar de wet willen luisteren, luisteren jullie zelf eigenlijk wel naar de wet?"
Dan gaat hij naar het boek Genesis, dat deel uitmaakt van de Torah, de boeken van Mozes. Hij gaat die geschiedenis vertellen van Hagar en Sara en legt uit dat daar een geweldige diepgang in zit. Hij zegt: "In deze geschiedenis..." Het is niet alleen geschiedenis van wat daar 4000 jaar geleden is gebeurd; nee, het is ook symboliek. Daar zit een diepere zin in, het is typologie. Dan laat hij zien dat Hagar een type is. In Arabië is dat de berg Sinaï. Hagar is de slavin en Sara is de vrije vrouw, de echtgenote van Abraham.
Hoe is dat dan gegaan? Paulus zegt in vers 28: "En jullie, broeders, zijn evenals Izaak – zijn naam betekent trouwens 'hij zal lachen' – kinderen van de belofte." Kijk, die Judaïseerders beriepen zich graag op Abraham als vader, juist omdat zij daarmee de besnijdenis konden promoten. Ze zeiden: "Abraham kreeg toch het teken van de besnijdenis? Als wij kinderen van Abraham zijn, dan moeten jullie je ook laten besnijden." Er zat een logica in die gedachtegang, maar Paulus laat zien dat het niet klopt. Hij gaat inderdaad uit van het gegeven dat we kinderen van Abraham zijn, maar de vraag is niet zozeer: wie is je vader? De vraag is: wie is je moeder? Vandaar dat hij het contrast tekent tussen Hagar aan de ene kant en Sara aan de andere kant; de slavin tegenover de vrije vrouw.
Dan zegt hij: "Zoals het destijds was: hij die naar het vlees verwekt was, vervolgde hem die naar de Geest verwekt was, zo ook nu." Het idee is dit – even voor de goede orde, kort samengevat: aan Abraham was de belofte gegeven. Abraham dacht, mede door de suggestie die zijn vrouw had gedaan: "Misschien moeten we God een handje helpen." Ik parafraseer het even met mijn eigen woorden: "Ik ben onvruchtbaar, weet je wat? Je neemt gewoon..." Dat waren de gebruiken in die dagen, 4000 jaar geleden. Voor ons is het wat onwerkelijk, maar zo is het gegaan. Sara zegt: "Heb gemeenschap met Hagar en verwek een kind. Dan is het kind dat daardoor verwekt wordt het kind van de belofte en zo zal God de belofte wel gaan vervullen."
Wat hij eigenlijk doet, is gemeenschap hebben met een slavin. Die slavin blijkt dus ook weer een type te zijn van de berg Sinaï; dat legt Paulus allemaal uit. Hij zegt: "Dat is typisch verwekt naar het vlees." Want zo gaat dat toch bij de mens? Er was niks goddelijks aan. Je kunt zeggen dat elke voortplanting goddelijk is, maar het gaat erom: dit is zoals het gaat naar het vlees bij het verwekken van een kind. Maar wat Paulus dan zegt over Izaak, is een heel ander verhaal. Hij is de zoon van de vrije. God had namelijk beloofd: "Door Sara zal van nageslacht gesproken worden, niet door Hagar."
Je kunt zeggen: "Ja, maar ze was onvruchtbaar en op een later tijdstip was ze bovendien al negentig jaar." Ze was helemaal niet meer in staat om moeder te worden, ook qua leeftijd niet. In alle opzichten, volgens alle doktoren en medici, was zij volstrekt ongeschikt. Maar God had gezegd: "Door Sara zal van nageslacht gesproken worden." Naar het vlees kon dat helemaal niet. Volgens alle normale menselijke regels – daar hoef je niet eens een medicus voor te zijn – kan dat niet. Het was volstrekt uitgesloten. Maar God had het beloofd. Als Sara dan daadwerkelijk zwanger wordt en een kind baart, dan wordt ze aan het lachen gebracht. Dat is duidelijk naar de Geest verwekt. Je leest over Abraham en Sara dat ze waren 'verstorven'. Dat wil zeggen: ze waren niet in staat nieuw leven voort te brengen. Abraham was impotent, maar God heeft opstanding in hem gerealiseerd. U begrijpt wat ik bedoel? Letterlijk! Opstanding, en zo is nieuw leven voortgebracht.
Dan weet je trouwens ook meteen waar seksualiteit een uitbeelding van is: hoe God nieuw leven voortbrengt, namelijk door opstanding. Zo is dat gegaan bij Sara. Het kon helemaal niet, maar God heeft leven uit de dood verwekt, zodat die hele geboorte, de zwangerschap van Sara maar ook de geboorte van Izaak, een uitbeelding is van wat God doet naar Zijn belofte. Er werd aan Abraham en Sara niets gevraagd of geëist, want ze konden helemaal niets doen. Dat is het punt. Daar waar de mens niet in staat blijkt om nog iets voort te brengen... Ik gebruik wel eens een mooie vergelijking: daar waar de mens zijn plafond bereikt, daar is Gods vloer. Waar de mens eindigt, daar begint God.
Die hele geschiedenis van de bevalling van Izaak is natuurlijk een schitterende illustratie. God werkt naar Zijn belofte, naar de Geest en niet naar het vlees. Dat was met recht opstandingskracht. Maar hoe ging dat toen? Je leest in het boek Genesis dat Sara de moeder wordt van Izaak. Een jaar of wat later, als Izaak gespeend is, ontstaat er een grote controverse rondom Hagar en Ismaël. Op een gegeven ogenblik moet er een keuze gemaakt worden, want Hagar was buitengewoon jaloers en Ismaël bespotte Izaak. De sfeer was niet meer te houden. Wat lees je dan? Ismaël vervolgde Izaak en Hagar vervolgde Sara. Er was een enorme haat. Paulus zegt: "Dat was toen zo, maar ook dat is illustratief." Het staat symbool voor hoe het altijd gaat. Daar waar de mens iets van het vlees verwacht – menselijke prestaties – daar gaat het zoals bij Hagar en Ismaël. Bovendien is er sprake van slavernij, ook dat is heel typerend.
Dat is precies wat religie is. God zegt tegen de mens: "Jij moet dit en dat doen, en als je dat doet, dan kom je bij Mij." Het idee daarbij is dat er voorwaarden zijn en de mens aan het werk wordt gezet. Maar dat staat haaks op het Evangelie, de boodschap waarbij God totaal voorbijziet aan de mens en onze werken, maar vertelt: "Ik doe het." Zodat Hij ook alle eer daarvoor krijgt. Die twee staan volstrekt haaks op elkaar. Dan lees je vervolgens: "En wat zegt het Schriftwoord?" Tegen Abraham wordt gezegd: "Zend het dienstmeisje, die slavin, weg met haar zoon." Er staat letterlijk: "Gooi haar uit!" In het Grieks staat daar ekballo. Je herkent daarin 'bal', wat te maken heeft met werpen, en 'ek', dat is 'uit'. Werp haar eruit! Zend het dienstmeisje weg met haar zoon. Ik moet erbij zeggen: ook Ismaël krijgt een belofte van God mee, maar hij erft niet samen met de zoon van de vrije. Die erfenis gaat niet samen. Het is of het een, of het ander. Het is met recht heel erg binair: het is of het een, of het ander.
Ze zeggen heel vaak — ik heb dat zo vaak gehoord in de theologie, ook in de reformatorische theologie is het een staande uitdrukking — namelijk dat in de prediking verteld zou moeten worden van wet en evangelie. Er moet een balans zijn in de prediking van het één en het ander. Aad, is dat waar of niet? Aad heeft theologie gestudeerd, dus die kan het bevestigen. Ik weet het ook maar al te goed, ik heb het zo dikwijls gelezen: er moet een balans zijn tussen het één en het ander.
Maar dat is niet zo. Het is niet wet en evangelie; het is 'of'. Het is óf het één óf het ander, niet beide. Dus niet een beetje van dit en een beetje van dat. Ik bedoelde niet de reclame, maar u weet wel: "een beetje van mezelf en een beetje van Maggi". Nee, dat mag dus niet. Je moet niet een beetje van de mens toevoegen, want dan heb je een mix. Dan denk je dat je nog een beetje evangelie hebt, maar het is geen evangelie meer. Het evangelie is zwart-wit, geen water bij de wijn. Dat is een mooie vergelijking in dit geval, want op de wijn — de vrucht van de wijnstok en de vrucht van de Geest — komen we straks nog terug.
Hoe dan ook, het is: "Zend het dienstmeisje weg met haar zoon, want de zoon van het dienstmeisje zal in geen geval erven met de zoon van de vrije." Ook al heeft God een plan met Ismaël en met Hagar en met de volkeren die daaruit voortkomen — tot uw dienst — maar het staat los van de zonen van de belofte en dé belofte die God heeft gegeven. Dat is het gegeven.
En dan komen we bij Galaten 5. Ik geef toe dat ik nu wel heel snel door Galaten 3 en 4 heen gegaan ben, maar dat is alleen maar omdat ik even wilde laten zien dat dat contrast tussen vlees en Geest al een grote rol speelt in het voorgaande. En dan komen we nu dus bij Galaten 5.
Galaten 5: de Werken van het Vlees ↑ hoofdstukken
En daar gaat het over werken versus vrucht. Waarom moet je dan ergens beginnen? Nou, ik begin te lezen bij vers 19. Daar zegt Paulus dat het duidelijk en openbaar is wat de werken van het vlees zijn. Dat is heel helder, want hij gaat het ook met een heleboel voorbeelden bevestigen en illustreren.
Kijk, die Judaïseerders die daar in Galatië predikten en veel invloed kregen – die hun voeten tussen de deuren hadden gekregen – die benadrukten zowel werken als de wet. De mens moet iets doen: rituelen, handelingen, kortom: presteren. Ze benadrukten ook het vlees, en die combinatie, zegt Paulus, is fataal. Want zij benadrukken werken en wet, maar weet u wat er gebeurde daar in Galatië? Ik zei al: Paulus had daar het Evangelie gepredikt en ze waren buitengewoon blij. Het is mooi als je dat leest in Galaten 4. Ik kan daar nu niet op alles ingaan, maar het is schitterend om te lezen hoe zij onderling een gemeenschap vormden, dat daar liefde was en dat ze ontzettend blij waren. Paulus vraagt in vers 15 van hoofdstuk 4: "Waar is dan jullie geluk gebleven?" Jullie waren ooit zo enorm blij toen ik bij jullie kwam. Hij zegt zelfs dat ze bereid waren om hun eigen ogen aan hem te geven. Dat heeft ermee te maken dat hij een groot oogkwaal had. In ieder geval hadden ze alles over voor Paulus, want ze wisten dat hij een bode van God was. Hij zegt: "Jullie hebben hem ontvangen als Christus Jezus zelf." Eigenlijk was dat ook zo; de boodschap die Paulus bracht, was de boodschap van Christus Jezus zelf, en zo hadden ze hem ontvangen.
Wat is er nu van overgebleven? Hij stelt vast – het was hem ter oren gekomen en hij wist dat het zo was – dat ze elkaar nu bijten en vereten. Zo was de sfeer nu geworden. Weliswaar waren er Judaïseerders en waren ze nu druk bezig met de shabbat, met de hoogtijden en met de besnijdenis. Allemaal Joodse gebruiken. Ze waren heel vroom en religieus geworden. Dat waren ze eerst niet; ze hadden de blijde tijding gehoord, dat geloofden ze van harte en dat had zijn effect gehad. Maar nu kwam er vervolgens een religieuze boodschap. Ze waren wel heel vroom geworden, maar wat was er overgebleven van hun liefde? Niks. En wat was er van hun blijdschap en geluk overgebleven? Ook helemaal niks. De waardering voor de apostel Paulus was eveneens volledig verdwenen. Paulus stelt dan de vraag: "Wat is er met jullie in hemelsnaam gebeurd? Zijn jullie betoverd?"
Ja, en dan zegt hij: "Het is wel duidelijk wat de werken van het vlees zijn." Kennelijk is dat het idee dat ik proef als hij dat zo formuleert. Wat hij nu gaat opsommen, noem ik even snel. Ik vind het vermoeiend om het allemaal uit te leggen, dus ik doe het kort, ook omdat dit niet het specifieke onderwerp is. Maar kijk, deze praktijken kwamen weliswaar onder een religieuze dekmantel, maar in de praktijk gingen al deze werken opspelen. Het vlees werd geactiveerd door die predikers. Hij gaat ze opnoemen, zeventien stuks geloof ik. Er zat een symboliek in het getal, maar ik ben even kwijt wat het precies was.
Ik zal ze noemen: hoererij, onreinheid, losbandigheid, afgoderij, toverij, veten, twist, afgunst, uitbarstingen van toorn, zelfzucht, tweedracht, partijschappen, nijd, dronkenschap, brasserijen en dergelijke. De lijst is in feite nog incompleet ook. Paulus zegt daarmee feitelijk: dit is waartoe het vlees in staat is. Daar is het vlees voor. Als je de mens en zijn vlees gewoon zijn gang laat gaan, dan is dit het resultaat. En zeker als je het vlees activeert door het accent te leggen op "je moet dit en dat", dan is dat het resultaat. Hij zegt: dat zijn de werken van het vlees. En hij voegt eraan toe: "Zoals ik u ook daarvoor gewaarschuwd heb" – of letterlijk staat er: "Ik heb u voorzegd dat wie dergelijke dingen bedrijven, het Koninkrijk van God niet zullen beërven."
Hier bestaan heel veel misverstanden over; misschien moeten we het daar bij een andere gelegenheid nog eens apart over hebben. Maar het gaat om degenen die een lotdeel – want dat is het woord dat gebruikt wordt – in het Koninkrijk van God zullen ontvangen. Kijk, even anders: wat de Bijbel leert, is natuurlijk dat straks het Koninkrijk van God zal aanbreken. Dan zal Christus heersen, niet alleen in de toekomende aion, maar ook in de aion die daarop zal volgen. Wie hebben daaraan deel? Dat zijn gelovigen, niet iedereen. Pas als de heerschappij van Christus Jezus ten einde is en Hij de dood als laatste vijand tenietdoet, dan is er geen dood meer, zijn allen tot leven gewekt en wordt God alles in allen. Maar gedurende de heerschappij van Christus, gedurende dat Koninkrijk van God, zullen nog niet alle mensen daar deel aan hebben. En Paulus zegt: de bedrijvers van de dingen die ik zojuist genoemd heb, zullen dat Koninkrijk van God niet beërven of daar geen lotdeel in hebben.
Hoezo dan? Waarom niet? Omdat degenen die het Koninkrijk van God zullen beërven, gewassen worden van deze praktijken. Hoe weet ik dat? Dat staat in 1 Korinthe 6. Ik wil die tekst expres even noemen. Paulus zegt daar iets soortgelijks als in Galaten 5 en trouwens ook in Efeze 5. Hij zegt: "Dwaalt niet! Hoereerders, afgodendienaars, overspelers, schandjongens, mannen-liggers, dieven, oplichters, dronkaards, lasteraars of rovers zullen het Koninkrijk van God niet beërven." En dan zegt hij erbij – want je zou de vraag kunnen stellen of er onder de Galaten niet velen waren met zo’n verleden – hij zegt: "En sommigen van jullie waren dat." In Korinthe was dat in ieder geval het geval. Sommigen van u waren dit, maar, zegt hij: "Jullie werden schoongewassen, jullie werden geheiligd, jullie werden gerechtvaardigd door de naam van de Heer Jezus Christus en door de Geest van onze God."
Met andere woorden: als God je roept door de naam van onze Heer Jezus Christus en het kwartje valt, wat gaat Hij dan doen? Dan gaat Hij jou schoonwassen van die praktijken. Dan is Hij degene die rechtvaardigt en dan is Hij ook degene die heiligt. Dat is allemaal Zijn werk. Dus als Paulus zegt dat zij het Koninkrijk van God niet zullen beërven, dan klopt dat, want degenen die God roept, worden ook gereinigd van deze praktijken. Dat is een heel belangrijk punt, want het illustreert opnieuw dat het God is die dat allemaal doet bij degenen die Hij nu roept. Het kan heel goed zijn dat ook een gelovige in deze praktijken valt, maar dan is Hij het die vervolgens weer corrigeert, rechtzet, heiligt, rechtvaardigt en schoonwast. Geweldig hè? Ja, ik vind dat geweldig. Maar ik ga hier nu niet nog dieper op in. Ik stel voor wat ik net al suggereerde: dat we daar bij een andere gelegenheid nog eens dieper op ingaan. Want we moeten uitkomen bij die vrucht.
De Vrucht van de Geest Is Liefde ↑ hoofdstukken
U weet inmiddels van mij dat ik altijd heel erg laat ter zake kom, maar dat bewijs ik daarmee ook nu weer. Maar vers 22, daar zegt hij: "Maar de vrucht van de Geest is liefde." Aan de ene kant was er dus sprake van de werken van het vlees. Dat wat de mens, het vlees, werkt en waarvoor hij moeite doet. Wat ik net al even zei: die zweet en die moet presteren, die probeert en tracht, en die faalt, want dat is aan het vlees eigen. Maar weet u wat het geweldige is van de Geest, van Gods Geest? Dat is dat Hij ook produceert, maar dat is een vrucht. Niet doordat de mens zijn best doet of omdat hij geactiveerd, gevraagd of geëist wordt om iets te gaan doen. Nee, Gods Geest produceert een vrucht.
De vrucht. Het is één vrucht, namelijk de vrucht, en die vrucht is liefde. Ik geloof ook dat je het zo moet lezen: de vrucht van de Geest is liefde. Eén vrucht, namelijk liefde. U weet dat leestekens sowieso niet in het origineel staan, maar om dit in het Nederlands goed te lezen, hoort hier eigenlijk een dubbele punt te staan: de vrucht van de Geest is liefde, en wat is dat dan? Welnu, dan worden er vervolgens acht kenmerken gegeven. Heel vaak wordt gezegd: "de negen vruchten van de Geest", maar het is dé vrucht, één vrucht van de Geest, en dat is liefde, agapé.
Die liefde is dus niet het resultaat van presteren of van je best doen. Ga nou eens een keertje werken aan blijdschap. Ga nou eens een keertje je best doen om vrede te hebben. Ik vind het sowieso al bizar, want je voelt toch op je klompen wel aan dat dat niet iets is wat een mens in zichzelf kan bewerken? Dat kan toch niet? Kijk, ik snap wel heel goed hoe je rituelen kunt doen. Hoe je mensen kunt verzegelen of dat je een ritueel moet ondergaan; je moet de besnijdenis ondergaan, of je moet ondergedompeld of besprenkeld worden. Of je moet die dag houden en je mag dit of dat niet doen. Dat is allemaal nog te regelen. Maar als je het hebt over vreugde en vrede... die eigenschappen kan een mens echt niet zelf voortbrengen. Iedereen weet dat.
De vrucht van de Geest is liefde. En let wel op, dat is agapé. Die vrucht groeit spontaan waar de boodschap van de Geest gebracht wordt. Het is de vrucht van de Geest. Dus daar waar de Geest, het leven, het opstandingsleven van Christus gepredikt wordt, dan is de vrucht van die boodschap ook liefde. Dat ontstaat spontaan. Ik vind het prachtige van een vrucht ook wat ik al zei — ik begon mijn verhaal vanmorgen zo: heeft u wel eens een wijnstok zien zweten en moeite zien doen? Of een wijnstok gestrest gezien om een vrucht te produceren? Nee, een vrucht groeit vanzelf. Nou ja, vanzelf... het is geen werken, dat is waar. Maar er komt wel wat bij kijken als je weet wat voor processen er allemaal werkzaam zijn om een vrucht tot stand te brengen.
Alleen hoeft een appelboom daar helemaal geen moeite voor te doen. Daar gaat het om. Of een wijnstok, of een sinaasappelboom. Die vrucht groeit vanzelf. Wat dan wel nodig is, is dat de boom aan de ene kant een goede bodem heeft waarin hij kan groeien, waardoor hij geworteld kan worden. En hij heeft ook licht nodig. Maar beide zijn natuurlijk — u begrijpt hem — weer typen van Gods Woord. Gods Woord waarin een mens geworteld wordt, waar je voedsel onttrekt aan die bodem, aan die grond, en vervolgens ook het licht ontvangt. Zo groeit vrucht. Dat is geen werken, dat is vrucht. Dat is een wereld van verschil.
Hoe vaak wordt er niet — ook vandaag op deze mooie zondag, ook in Benthuizen — weer zo vaak 'gewerkt'. Je 'moet' werken aan al die eigenschappen die hier genoemd worden. Maar het is geen werk, het is vrucht. Ze groeit vanzelf daar waar de Geest leeft, of eigenlijk dubbelop: waar de boodschap van de Geest gepredikt wordt. Daarom is die boodschap zo belangrijk. Wat wordt er verteld? Worden er werken gepredikt? Wordt er wet gepredikt? Of wordt daar verteld wie God is en wat Hij gedaan heeft? En wat God in Christus realiseert, namelijk leven uit de dood.
Ja, de vrucht van de Geest is liefde, en dan volgen er acht eigenschappen. Dat is ook heel mooi, want acht is het kenmerk van nieuw leven. Het bevestigt elkaar. Ik zeg niet dat dit bewijzen zijn, maar het bevestigt mijn visie op waar het over gaat. De vrucht van de Geest is liefde, waarbij die liefde, die agapé, goddelijke liefde is. Dat is geen philia; het is niet dat je de ander sympathiek vindt of dat je tot de ander aangetrokken wordt. Dat laatste is eros, lichamelijke aantrekking. Nee, agapé is onvoorwaardelijke liefde. God houdt van elk schepsel. Waarom? Omdat het Zijn creaties zijn. Onvoorwaardelijk. Het heeft niets te maken met onze prestatie. Want die liefde is onvoorwaardelijk; die kun je niet verdienen en je kunt hem ook niet kwijtraken.
En ja, daarom is het ook zo'n geweldige blijde tijding. Liefde, agapé, heeft allerlei kenmerken; een achttal wordt hier genoemd. Ik verwijs hier ook naar 1 Korinthe 13. Daarin zie je dat trouwens ook bevestigd, want daar lees je ook over de liefde, de agapé: ze is goedertieren, ze is lankmoedig. Precies al die eigenschappen die hier ook genoemd worden als de vrucht van de Geest, namelijk liefde. Liefde heeft allerlei uitwerkingen, die goddelijke liefde, agapé. Laten we ze eens kort benoemen.
De Achtvoudige Uitwerking van Gods Liefde ↑ hoofdstukken
Blijdschap, daar begint het mee. Het eerste kenmerk of de eerste eigenschap die hier genoemd wordt van de vrucht van de Geest — namelijk Gods liefde — is blijdschap. Het maakt een mens blij. Ik vind het zo mooi, want in het Grieks staat hier het woordje chara en dat heeft alles te maken met charis. Dat wordt vertaald als genade of gunst. Het wordt ook wel uitgelegd als vreugde om niet. Je wordt blij gemaakt met iets wat je ontvangt; je kunt er geen aanspraak op maken, je hebt het niet verdiend, maar je krijgt het zomaar gratis.
In de Griekse taal werd er op gewezen dat er allerlei van zulke dingen in de wereld zijn. Je doet ’s morgens het gordijn open en je ziet de zon stralen. Je hoort de vogeltjes tsjilpen en je wordt ineens blij. Je krijgt dat zomaar gratis op je bordje; je hoeft er niets voor te doen. Er is weer een nieuwe dag aangebroken en je mag gezond opstaan. We zijn deze samenkomst niet voor niets begonnen met zo’n dankbaar lied. Er zijn zoveel redenen om inderdaad te danken. Waren het er tienduizend of tienduizenden? Honderdduizend! Oh, honderdduizend. Ik was het even kwijtgeraakt, maar u begrijpt: God maakt je dankbaar en dus blij. In het woord ‘dankbaar’ zit ook die blijdschap. Chara, goede genade eigenlijk, je wordt blij. Dat is het eerste kenmerk. U snapt dat dit nooit door mensenwerk tot stand gebracht kan worden. Dat kan niet. Een mens kan vromer gemaakt worden door allerlei religieuze boodschappen, zodat hij netjes leeft — voor het oog in ieder geval — en voor de schijn heilig is. Dat kan, ja. Maar blij, écht blij, dat kan er maar één bewerken. En dat is wat de vrucht van de Geest is, namelijk liefde, waarvan het eerste kenmerk blijdschap is.
Het tweede is vrede. Dat past er natuurlijk perfect bij. Paulus spreekt in de brief aan de Filippenzen over de vrede die God zelf heeft. Ik heb het dan nu specifiek over vrede in het hart, al is het in feite nog veel uitgebreider, want het heeft ook een relationele kant. Maar die vrede in het hart, de vrede Gods die alle verstand te boven gaat, zal uw harten en uw gedachten behoeden als in een vesting. Die vrede is niet het resultaat van stress. Sterker nog: hoe meer je probeert blij te worden, vrede te hebben of relaxed te zijn... er zijn talloze zelfhulpboeken en je kunt er therapieën of cursussen voor volgen om vrede en blijdschap te bewerken, maar het frustreert alleen maar. Want hoe meer je het probeert te bereiken, hoe meer je de conclusie moet trekken dat je dit helemaal niet zelf kunt. Ik kan geen vrede in mijn hart creëren. Dat krijg ik; het is een vrucht. Het is een kenmerk van de vrucht die Hij bewerkt.
Dan lankmoedigheid, dat is geduld. In feite is geduld ook een vorm van vrede, namelijk op de plek waar jij moet wachten en toch vrede houdt. Het duurt maar zo lang en je zou willen dat het veel sneller ging, maar als je vrede in het hart hebt, dan kún je daarop wachten. Dat is wat geduld is. Bij al deze eigenschappen kun je heel gemakkelijk de relatie leggen tussen de eerste twee — blijdschap en vrede — en de rest, zoals dit geduld.
Vervolgens geschiktheid. In de meeste andere vertalingen staat daar ‘goedertierenheid’ en de NBG-vertaling zegt ‘vriendelijkheid’. Het woord dat eigenlijk gebruikt wordt, heeft te maken met bruikbaarheid. Je kunt gebruikt worden; als iets bruikbaar is, dan is het geschikt. Zo gebruiken wij dat woord trouwens ook: dat is een geschikt iemand, een aangenaam persoon. Dan begrijp je meteen de link en de associatie met goedertierenheid en vriendelijkheid. Het is geen kritiek op de vertalingen, maar het idee is dat de vrucht die de Geest produceert als kenmerk heeft dat een mens geschikt gemaakt wordt. Je bent bruikbaar in de zin dat je ook aangenaam wordt.
Goedheid is daar in feite weer een uitvloeisel van. Want waar een mens blijdschap en vrede in het hart heeft en geschikt wordt, daar zoekt hij ook het goede, namelijk dat wat heilzaam is. Dat is zo logisch; het een vloeit uit het ander voort.
Dan trouw. Er staat hier in het Grieks het woordje pistis. Dat heeft te maken met het Griekse woord voor geloof, oftewel vertrouwen, maar ook betrouwbaarheid, afhankelijk van de context. Eigenlijk is het zo: wie God gelooft — en Paulus schrijft hier aan gelovigen — wie God gelooft en Hem beaamt, ‘amen’ zegt op wat Hij verklaart, die ziet op voorhand al de waarde van vertrouwen. Als God iets zegt en ik beaam dat, dan vertrouw ik Hem en weet ik daarmee meteen wat de waarde is van vertrouwen. Daarom is het zo dat als je eenmaal leert zien dat God te vertrouwen is en dat je van Zijn woord op aan kunt, dit een mens logischerwijs zelf ook betrouwbaar maakt. Je ziet immers in en hebt beleefd wat de waarde is van trouw en betrouwbaarheid. God is betrouwbaar; toevertrouwen, dat zit er allemaal in. Het zijn steekwoorden die Paulus hier gebruikt, maar er zit een duidelijke logica in en alles is in verband te brengen met wat de Geest als vrucht produceert. Eigenlijk is alles een uitvloeisel van die blijdschap en vrede.
Bescheidenheid. Dit woord wordt ook wel vertaald als zachtmoedigheid; zachtmoedig en nederig. Ik denk dat de kern niet is dat je ‘zacht’ bent, maar dat je bescheiden bent. Bescheidenheid heeft te maken met jezelf kunnen relativeren. De wereld draait niet om mij; nee, de wereld draait om Hem. Hij staat centraal. Iemand die bescheiden is, leert de bescheiden rol van zichzelf te onderkennen. Dat is wat de Geest in ons uitwerkt. De Geest werkt het uit. Dus als u vraagt: spelen werken dan geen rol? Jawel, voor zover er gewerkt wordt, is het de Geest die de dingen uitwerkt.
En dan als laatste kenmerk: zelfbeheersing. Als je dit woord in het Grieks opsplitst in zijn elementen, dan betekent het letterlijk ‘inhouden’. Wij kennen dat ook wel: als je je kunt inhouden, dan heb je controle over jezelf. Zelfbeheersing is dus het vermogen om begeerten en aandrang onder controle te hebben. Ook hiervoor geldt weer: wie vrede heeft en blijdschap kent, leert ook zichzelf te controleren en te beheersen. Dat is een vrucht ervan.
Nogmaals: dit zijn geen eigenschappen waarvoor we ons best moeten doen om ze te bereiken. Zo doet de wereld dat — en dan bedoel ik de seculiere wereld, maar zeker ook de religieuze wereld. Maar God zegt: het is de vrucht van de Geest, van wat Ik doe. Het geweldige daarvan is dat je er heel bescheiden van wordt, want jij bent het niet meer die het doet, en Hij ontvangt dan ook alle eer.
Om het even grafisch voor te stellen: je hebt de vrucht van de Geest en dat is liefde, oftewel agapé, Gods liefde. Het is de boodschap van Gods liefde. De basis daarvan is blijdschap en vrede. En de eigenschappen trouw, goedheid, geschiktheid, geduld, zelfbeheersing en bescheidenheid vloeien daar allemaal uit voort. Het zijn kenmerken van de vrucht van de Geest. Hiermee ben ik aangekomen bij het laatste plaatje. Dit was trouwens ook het eerste plaatje, namelijk over die vrucht.
En je ziet hier een druiventros. Ja, die vrucht die groeit. Het is geest, het is leven. Dan ga ik nog helemaal voorbij aan de typologie dat wanneer dit geperst wordt, in de kelder komt en vervolgens na verloop van tijd weer uit de kelder komt, het ook nog eens een keertje geestrijk vocht is geworden.
Het is vrucht en die groeit spontaan. Geen werken, maar vrucht. En die vrucht groeit doordat een plant goed geworteld is. En bovendien — dat is de onderkant en de bovenkant — van alle kanten is het God die daarvoor zorgdraagt. De vrucht van de Geest is liefde. Amen!
UltimateGoodNews