GoedBericht.nl logo
UltimateGoodNews

het lied der liederen (1) – een kennismaking

01-06-2025 - Geplaatst door Andre Piet
1 juni 2025, Urk

Van de meer dan duizend liederen die Salomo heeft geschreven is het Hooglied een absoluut hoogtepunt. Het is een liefdeslied, zeker, maar oneindig veel meer dan dat. Het is een profetisch geschrift van en (vooral) over de zoon van David en de dochters van Jeruzalem als type van de bruid. Het dramatische in het lied is dat de bruid aanvankelijk tevergeefs op zoek is naar haar geliefde. Maar… uiteindelijk vinden ze elkaar!

Powered by RedCircle

📝 Samenvatting & Transcriptie van deze lezing

Samenvatting van deze toespraak

Deze studie introduceert het 'Lied der liederen' als de overtreffende trap van alle Bijbelse liederen en verbindt het boek met het Allerheiligste in de tempel van Salomo. Aan de hand van een chiastische spiegelstructuur wordt aangetoond dat de verborgen bruidegom het centrale thema vormt. De auteur legt uit dat het boek profetisch verwijst naar de relatie tussen de Zoon van David (de Messias) en de dochter Sions (Israël). Daarnaast wordt de 'drievoudige eed' besproken, waarbij de nadruk ligt op het wachten op Gods tijd in plaats van menselijk initiatief. De studie concludeert dat de erotiek in het boek een loflied is op de Schepper die de liefde heeft gemaakt.

“Alle Schrift is heilig, maar het Lied der liederen is het allerheiligst.”

Introductie: een Dubbelzinnige Kennismaking ↑ hoofdstukken

Een hele goede middag allemaal. Dankjewel, Arnold, voor de introductie. Ik ben weer heel erg blij dat ik in jullie midden mag zijn. Twee maanden geleden was het dat ik hier voor het laatst was en de vorige keer mochten jullie genieten van Gerard, die jullie meenam in het Woord.

Ik wil jullie vanmiddag eens meenemen naar inderdaad het Hooglied, of beter gezegd: het Lied der liederen. Want zo heet het eigenlijk, als je het beziet vanuit het Hebreeuws. En ja, het is een kennismaking, en dat is een wat dubbelzinnige term in dit verband. Want we maken kennis met het boek; u ziet het, het is de eerste in een serie. Hoe lang de serie gaat worden weet ik nog niet, maar er komen er in ieder geval nog wel een paar Bijbelstudies bij.

Nicolette zit te glunderen en ik heb zo'n idee dat ik al weet waarom. Zij was namelijk degene – mag ik het zeggen? Nou, bij dezen doe ik het dan toch hoe dan ook – die mij op het idee bracht om daar eens een aantal Bijbelstudies over te geven. En hoe meer ik ermee bezig ben, hoe enthousiaster ik erover word. Ik vind het werkelijk geweldig; er zijn zoveel dingen. Er waren een aantal dingen mij natuurlijk echt wel bekend van de profetische of de typologische betekenissen, maar als je er echt in gaat duiken – dat is de term die jij ook gebruikt, Arnold – dan moet ik zeggen: ja, dat is geweldig.

Geweldig. Een kennismaking dus met het boek, maar het gaat in feite ook over hoe twee geliefden, een bruid en een bruidegom, met elkaar kennismaken. Dus het is een kennismaking met het boek, maar het gaat ook over een kennismaking en wat er vloeit tussen twee geliefden. Het meest logische is om bij het begin te beginnen. Daar heb ik in dit geval ook een hele goede aanleiding voor en een goed motief, omdat we hier in hoofdstuk 1 vers 1 meteen ook de introductie tot het boek aantreffen, waarbij zowel de naam, de titel boven het boek, als ook de schrijver zich introduceert.

Ja, ik wil zo wat dingen aanstippen die van belang zijn voor het geheel. Ik wil mijn nek in deze serie niet gaan uitsteken om het boek vers voor vers te bespreken, maar deze keer is meer bedoeld als een soort raamwerk. Hoe gaat dat met een puzzel? Dat is weer een andere metafoor dan die van een zwembad of een duik. Maar bij een puzzel, als je daarmee begint, wat doe je? Ik ben geen expert, maar dan begin je toch met de randen. Dan heb je een raamwerk waar je de dingen vervolgens in kunt leggen. Zo werkt Bijbelstudie wel in de praktijk. Dat wil zeggen, je gaat Schrift met Schrift vergelijken en dan moet je eerst de dingen duidelijk hebben waarvan je absoluut weet dat het zo moet zijn, zodat je van daaruit begint. En dat is bij puzzelstukjes die de rand vormen: dan weet je in ieder geval één ding zeker, dat is geen stukje dat in het midden hoort. Vandaar dat je daarmee begint, en in ieder geval is dat ook hier het geval. Eerst even over de titel van het boek.

Shir Har Shirim: de Overtreffende Trap ↑ hoofdstukken

Wij noemen het boek Hooglied, en dat komt door de naamgeving die ooit door Maarten Luther is gegeven. Eigenlijk is dat een wat zwakke uitdrukking, want er zit namelijk een vergrotende of beter gezegd een overtreffende trap in. In het Hebraeus heet dat Shir Har Shirim, en dat betekent: het lied der liederen.

Het is een overtreffende trap zoals we die zo ontzettend vaak aantreffen in de Hebreeuwse Bijbel. Via het Hebraeus is dit eigenlijk ook weer geïntroduceerd in het Nieuwe Testament, in de Griekse vertaling. En grappig genoeg kennen we het ook in het Nederlands. Met name de Statenvertaling, die tamelijk letterlijk en concordant vertaalde, heeft die zegswijze overgenomen. Dat noem je een hebraïsme, een Hebraeus idioom. Als je een overtreffende trap gebruikt, dan zeg je: het lied der liederen. Via de Statenvertaling is dat in het Nederlands geïntroduceerd, zoals er overigens zoveel van dat soort termen zijn.

Denk aan de 'hemel der hemelen', dat is de allerhoogste hemel. Van alle hemelen is dat de overtreffende. Het is dus echt een overtreffende trap; niet alleen maar een vergrotende trap zoals groot, groter, grootst, maar het is echt het summum, het hoogtepunt. Of denk aan de 'God der goden'. Van alle goden die er zijn, is Hij dé God. Eigenlijk moet ik zeggen: voor zover er goden zijn, is Hij in ieder geval de Ene.

Hetzelfde geldt voor het 'heilige der heiligen'. Ik kom daar trouwens straks nog even op terug, want er is een bijzondere link tussen enerzijds dit boekje — acht hoofdstukken, zo groot is het niet — en dat allerheiligste. Ik kom daar, zoals gezegd, op terug. Maar eerst nog even het feit dat de schrijver zich introduceert. Nou ja, sommigen betwijfelen of dit werkelijk betekent dat hij de schrijver is.

Salomonitisch: de Stempel van de Vredevorst ↑ hoofdstukken

Eigenlijk is de meest letterlijke wijze van weergave, die ook de Statenvertaling trouwens heeft, dat het het Lied der liederen is dat aan Salomo toebehoort. Andere vertalingen zeggen dat het gewijd is aan Salomo, maar de meest interessante vertaling vond ik in de Concordant Version. Die geeft het weer met: "het Lied der liederen, Salomonitisch." Nou ja, daar moet je even aan wennen, maar het draagt het stempel van, of het wordt gekarakteriseerd door Salomo. Wij zijn allemaal Adamitisch. Ik bedoel: u en ik zijn geen Adam, maar we zijn wel allemaal Adamitisch. Zoals je daarop zoveel varianten hebt: Israëlitisch, Kanaänitisch, et cetera. Nee, niet Urkitisch, dat is weer wat anders. Oh, Noachitisch, jazeker. Salomonitisch: gekarakteriseerd door Salomo.

Dat is wel heel mooi trouwens, vooral als je de betekenis van de naam daarbij ook nog betrekt. Ook daar wil ik straks op ingaan. Salomo, u weet het, de naam betekent vrede; vandaar ook Vredevorst. En trouwens, dat is in een ander opzicht ook nog heel boeiend omdat de bruid... ik bedoel, de naam van Salomo komt heel wat keren voor in dit boekje. Ik ga er ook inderdaad vanuit dat hij de schrijver is en ook het onderwerp, maar dan ook in de typologische zin: Hij die meer dan Salomo is, de Zoon van David.

De aardigheid is dat de bruid in feite ook dat Salomonitische karakter draagt, want zij heet de Sulammitische. Daar is nogal wat gesteggel over onder de verklaarders, omdat de plaats Sulam die verondersteld wordt niet bestaat, of in ieder geval niet gevonden wordt. Dan zeggen ze: "Ja, het zal wel Sunem geweest zijn." Maar dat schrijf je toch weer anders. Dus strikt genomen weten we helemaal niet eens wat dat betekent. Maar als er daarentegen veel meer aan de hand is – en dat wil ik straks ook duidelijk gaan maken, dat is eigenlijk het hoofdonderwerp van deze studie – dan zien we dat het in de allerhoogste zin van het woord ook een profetisch boek is.

De Sulammitische is eigenlijk gewoon de vrouwelijke vorm van Salomo. Zo wordt zij genoemd, slechts één keer, in hoofdstuk 6 vers 13. Haar eigenlijke naam wordt niet genoemd. Die van Salomo dus wel, maar zij heet de Sulammitische. Als je het in het Hebreeuws bekijkt, is het de vrouwelijke vorm van Salomo, zodat ook de bruid het stempel draagt van, of gekarakteriseerd wordt door Salomo. Als we straks nog wat gaan uitweiden over de profetische betekenissen die hierachter liggen of daarin besloten zijn, dan wordt het eigenlijk alleen maar sprekender.

Maar laten we eerst nog eventjes bij de meest primaire betekenis stilstaan. Dat is dat "van Salomo" normaal gesproken betekent dat hij de schrijver is. Het behoort aan hem toe. In welke zin dan? Nou, de meest logische wijze is dat hij dit lied geschreven heeft. En wat dacht je wat? Van hem weten we namelijk... en nu ga ik eventjes terug in de Bijbel, namelijk naar 1 Koningen 4.

Salomo’s Wijsheid en het Ruime Hart ↑ hoofdstukken

In 1 Koningen 4 vinden we een schitterende beschrijving van wie Salomo was en wat God hem in aanvang heeft gegeven. In vers 29 staat: "En God gaf Salomo wijsheid – waar hij trouwens ook om had gebeden – en zeer veel verstand. En een hart..." De NBG-vertaling gebruikt hier een bepaald begrip, maar eigenlijk staat er in het Hebreeuws het woordje leb. Ons woordje 'lef' is daarvan afgeleid en dat betekent simpelweg 'hart'. God gaf hem een hart zo wijd, of zoals we dat wel eens noemen: hij was zeer ruimhartig. Dat was Salomo in de meest letterlijke zin van het woord, want God gaf hem een heel ruim hart, een wijd hart. En hoe wijd dan wel? "Zo wijd als het zand aan de oever van de zee." Die term kennen we natuurlijk van de belofte die God aan Abraham had gegeven over hoe zijn nageslacht zou zijn: als het zand aan de oever der zee en als de sterren des hemels.

Er zit hier meteen weer een typologische laag achter, of een dubbele betekenis. In de Bijbel is de zee in het algemeen een type van de volkerenwereld. De term 'het zand aan de oever der zee' roept dan ook direct de associatie op met de volkerenwereld. Dat is precies wat we in deze context lezen over Salomo en zijn wijsheid: dat de hele volkerenwereld op hem afkwam. In het navolgende vers van 1 Koningen 4 staat dat de wijsheid van Salomo groter was dan die van alle 'zonen van het Oosten' en groter dan al de wijsheid van Egypte. Of je nu linksom of rechtsom ging, naar het oosten of naar het westen, er was niemand die zo wijs was.

In onze dagen is het erg populair geworden – zeker met de neergang van wat ooit het 'christelijke Avondland' was – dat er een leegte is ontstaan waarin mensen hun hang naar wijsheid zoeken bij het oosten. Maar hier lezen we dat er 3.000 jaar geleden van Salomo al werd gezegd dat hij een wijsheid had die groter was dan alle zonen van het oosten. Al die erfgenamen en lieden die wijsheid brachten uit het oosten, dat al van oudsher om zijn wijsheid bekendstond, werden door hem overtroffen. Terwijl ik namen als Confucius noem, denk ik direct: dat klopt historisch niet helemaal, André, want die leefde pas een eeuw of vier na Salomo. Die wordt hier dus niet bij gerekend. Maar wie er in zijn dagen ook in het oosten was, en later ook figuren als Confucius en Lao Tse – hoe ze ook mogen heten – Salomo's wijsheid was zoveel groter.

Zijn wijsheid overtrof ook die van Egypte, die we trouwens goed kennen uit de Bijbel. Wie was daarin enorm vergevorderd? Dat was Mozes. Hij was onderwezen in alle wijsheid van de Egyptenaren. Toch heeft hij de smaad van Christus als grotere rijkdom beschouwd dan de schatten die hij in Egypte had meegekregen. Salomo sprak over alles. Ik noemde de term typologie zojuist al even; ik ga ervan uit dat Salomo de eerste of in ieder geval de grootste was die sprak over de diepere zin van de dingen. Hij sprak over de bomen, van de ceder op de Libanon tot aan de hysop die aan de muur uitschiet. Van het heel grote tot het heel kleine. Hij sprak ook over het vee, het gevogelte, het kruipend gedierte en de vissen. Uit alle volkeren kwamen mensen om de wijsheid van Salomo te horen, gezonden door alle koningen der aarde die van zijn wijsheid hadden gehoord.

Zo iemand was hij dus. We weten natuurlijk allemaal dat de koningin van Scheba een verre reis ondernam en bij Salomo arriveerde. Zij zei vervolgens: "Zelfs de helft van wat er in den vreemde over deze Salomo is gezegd, was mij niet aangezegd." Ze was compleet overweldigd. In modern Engels zouden we zeggen: ze was flabbergasted. Mijn jongens verwijten me wel eens dat ik die Engelse termen er onnodig doorheen gooi, maar het geeft wel aan hoe zij zich voelde.

In vers 32 staat dat hij drieduizend spreuken sprak. Dat zijn er veel meer dan we in de Bijbel aantreffen, hoewel het hele boek Spreuken – op een paar uitzonderingen na – door hem is geschreven. Er staat ook dat zijn liederen er duizend-en-vijf waren. Dan ben je een behoorlijke componist en liedschrijver. Maar ik zal u vertellen: het is nog sterker. De Septuaginta (de Griekse vertaling) leest namelijk dat het er vijfduizend waren, niet duizend-en-vijf. Als je de interlineair leest en het naar het Nederlands overzet, staat er eigenlijk ook gewoon 'vijfduizend'. De Griekse vertalers, die zo dicht bij de Hebreeuwse tekst stonden, hebben het in ieder geval zo opgevat. Hoe het ook zij, van al die duizenden liederen is dit het Hooglied: het Lied der liederen. De nummer één in de top vijfduizend, zal ik maar zeggen. Dit is het lied bij uitstek; dat is wat de titel van het boek aangeeft en claimt te zijn. En daar wil ik u op nog iets wijzen.

De Parallel Tussen de Boeken en de Tempel ↑ hoofdstukken

Dat is ook wel tamelijk introducerend. Maar kijk, we hebben van Salomo een drietal boeken die heel expliciet aan hem worden toegeschreven. Dat staat in de eerste plaats in het boek Prediker, het boek Kohelet zoals hij in het Hebreeuws van origine heet. In Prediker 1 vers 1 lees je dat het geschreven is door de zoon van David, die koning was in Jeruzalem. Daar kan er trouwens maar één voor in aanmerking komen; oftewel het boek Prediker is, zoals algemeen bekend, geschreven door Salomo. En dan heb je ook nog het boek de Spreuken, waarvan ik zojuist al zei dat het ook grotendeels van hem is. Op een paar uitzonderingen na – ook Agur wordt bijvoorbeeld nog genoemd – staat als boek als geheel al meteen in hoofdstuk 1 vers 1 dat de schrijver Salomo is, de zoon van David.

En dan hebben we dus ook het boek Hooglied. Daar zit iets opmerkelijks in, want de opbouw van Salomo’s boeken loopt parallel met de indeling van Salomo’s tempel. U weet, voor de dagen van Salomo was daar de tabernakel die al honderden jaren dienst deed, en Salomo heeft in Jeruzalem dertien jaar over de bouw van de tempel gedaan. Een geweldig bouwwerk is dat geworden. Laat ik u een overzicht geven, dan wordt het iets duidelijker. Dit is een bovenaanzicht van het heiligdom. Ik noem dit nu de tempel van Salomo, maar dit was ook al de indeling bij die van de tabernakel, dus dat maakt niet zoveel uit.

Je hebt eerst de omheining en dan de voorhof waar de Israëlieten kwamen met het brandofferaltaar en het wasvat. Vervolgens heb je het heiligdom dat uit twee afdelingen bestond, namelijk het heilige en vervolgens het heilige der heiligen. In dit laatste deel mocht maar één iemand, de hogepriester, eens per jaar komen, namelijk op Yom Kippur. In het heilige had je de kandelaar, de tafel van de toonbroden en het reukofferaltaar. Dit is het aanzicht en de driedeling van de tempel. Ik vind het bijzonder dat de tempel van Salomo dezelfde indeling heeft als die aan zijn boeken kan worden toegeschreven.

Kijk, je hebt eerst de Prediker. 'De Prediker' is een van de termen die zo vaak voorkomen in dat boekje. Het gaat over het leven onder de zon. Nou moet ik er nog iets bij zeggen, want in de Bijbel – kijkend met name naar de Hebreeënbrief – zie je dat het heiligdom een beeld is van de hemelen, terwijl de voorhof een beeld is van de aarde. De hogepriester is nu ingegaan – het is net Hemelvaartsdag geweest, dus dat soort terminologie zou ons niet vreemd voorkomen – als hogepriester in het hemelse heiligdom. Dat is wat de hogepriester heeft gedaan: hij heeft het heilige gepasseerd en is zelfs het heilige der heiligen binnengegaan.

Die voorhof is het niveau of het terrein dat overeenkomt met dat van Prediker. 'Onder de zon' duidt op de aarde, en de specifieke Godsnaam ontbreekt in het boek Prediker. In elk hoofdstuk is er uiteraard sprake van God; Hij is degene die alle dingen plaatst en in Zijn machtige hand heeft, maar Hij wordt daar gekend als 'God'. Gaan we echter verder naar het boek Spreuken, dan naderen we God nog meer. Daar leren we werkelijk de Heilige kennen. In het boek Spreuken wordt God gekend als Yahweh, de Heer. Het begin van de wijsheid is de kennis van Yahweh; dat is de naam in het boek Spreuken.

Je leest een paar keer in het boek Spreuken over het kennen van 'de Heilige'. Dat staat eigenlijk in het meervoud en dat is een soort van majesteitsmeervoud. Daarmee wordt aangegeven dat de Heilige over God gaat. Dat is werkelijk verstand! Dat woord komt overeen met dit deel van het heiligdom. Zo wordt het ook in de Septuagint vervolgens opgevat: dat deel van het heiligdom heet 'het heilige'. Dit is de plek waar de heilige attributen zich bevonden, vandaar 'de heiligen' in het meervoud. En dit vervolgens is het heilige der heiligen.

Het Allerheiligste: de Eenheid van de Liefde ↑ hoofdstukken

Dit heilige overtreft het voorgaande heilige. Het gaat er in ieder geval om dat de voorhof overeenkomt met het boek Prediker. In het boek Spreuken wordt God echter op een nog nadere wijze gekend. God wordt daar niet slechts in het algemeen gekend, zoals elk schepsel of elk mensenkind dat met verstand begiftigd is geacht wordt Hem te kennen, namelijk als God. Zo laat God zich immers kennen; Hij wordt gekend uit zijn werken. Zo zou elk mens Hem hier op aarde kennen. Maar als Yahweh maakt Hij zich bekend aan zijn volk, de naam die Hij bekendmaakte aan Mozes. Als zodanig is dat het heilige.

Vervolgens kom je in het Lied der liederen. Alleen al als je de frase en de term bekijkt en de term 'Lied der liederen' vergelijkt met 'Heilige der heiligen', dan herken je uiteraard de overtreffende trap. Het Lied der liederen komt inderdaad overeen met het Heilige der heiligen. Ook hier wordt de Godsnaam niet expliciet genoemd, al geef ik toe dat je Hem zou kunnen herkennen. Als je Hem eenmaal kent, herken je Hem in Hooglied 8 vers 6: daar komt één keer de naam 'Jah' voor. De helft van zijn naam wordt daaraan gerefereerd.

Maar God wordt daar vooral gekend als liefde. Ik kom daar trouwens nog op terug. Dat is namelijk wat God is: liefde. God is liefde. Hij is degene wiens hart uitgaat naar heel zijn schepping en Hij is ook degene die één maakt. Hij verlangt naar eenheid; alles komt uit één, maar Hij brengt alles ook weer tot één. Ahava, dat is het Hebreeuwse woord voor liefde. Zo wordt God gekend in dit boek. Zijn naam, Yahweh, wordt niet genoemd, maar als liefde in de hoogste zin van het woord wordt Hij daar gekend. Dit boek, het Lied der liederen, komt overeen met het Allerheiligste waarin werkelijk de liefde, man en vrouw, één worden: gemeenschap. En dat is het allerheiligste wat er is.

Dat brengt me trouwens op nog iets. Er was een rabbijn in de eerste eeuw van onze jaartelling, Rabbi Akiva heette hij. Hij speelde een grote rol in de opstand van Bar Kokhba, maar hij is vooral één van de grootste rabbijnen in de Joodse traditie. Hij zei: "Alle Schrift is heilig, maar het Lied der liederen is het allerheiligst." Dat gaat zelfs zo ver dat men in bepaalde segmenten van het jodendom zegt dat het boek Hooglied niet zomaar voor iedereen, en zeker voor jonge mannen, bestemd is. Je moet daar inderdaad een bepaalde graad van wijsheid voor hebben gekend, zodat je het niet misverstaat.

Ik weet dat die interpretatie door sommigen is uitgelegd als een minachting van eros en van zintuiglijke sensualiteit. Maar het boek Hooglied is natuurlijk in hoge mate sensueel. De zintuigen spelen stuk voor stuk een rol: ogen, oren, neus, alles doet mee, ook het gevoel. Het is ook erotisch. Sommige mensen hebben gedacht dat die rabbijnen zeiden dat dit minderwaardig is, maar ze bedoelden juist het tegenovergestelde. Ze bedoelden daarmee te zeggen: dit is de erotiek, de eros, dus ook de lichamelijke liefde, de eenheid van man en vrouw en de seksualiteit. Hoe dat de opstanding uitbeeldt, het voortbrengen van nieuw leven, gemeenschap. Dat is het allergrootste, omdat het een uitbeelding is van wie God zelf is en wat Hem voor ogen staat.

Het idee was dus juist geen minachting van erotiek. Het was juist: ja, maar als je écht wilt weten waar Hooglied over gaat... Het is erotisch, dat is waar, maar je moet je realiseren dat het spreekt van het allergrootste. Vandaar ook de titel 'Lied der liederen'. Je moet het niet plat opvatten; het is het allerhoogste niveau. Dan nog iets.

De Chiastische Spiegelstructuur van het Lied ↑ hoofdstukken

Dan de structuur en de indeling van het Lied der liederen. Ja, dat is ook iets wat u eigenlijk niet mag ontgaan. Kijk, één ding moet voorop staan: Hooglied is geen roman. Dat moet u even weten. Het is geen roman in de zin van een verhaal waarin een chronologie en een opeenvolging van gebeurtenissen met een verhaallijn beschreven wordt. Dat is het niet; het is in die zin dus geen geschiedkundig boek. Het is een lied – het Lied der liederen – met alle karakteristieken die daaraan eigen zijn, met terugkerende thema's, coupletten en zelfs een refrein. Ook daar kom ik nog even op terug. Het hoeft dus niet per se chronologisch te zijn, en dat blijkt ook wel in dit boek.

De structuur – en dan ga ik een moeilijk woord gebruiken – is spiegelend. 'Spiegelend' is geen moeilijk woord, maar het officiële woord dat daarvoor gereserveerd is, is chiastisch. Die term komt u misschien niet dagelijks tegen, maar het betekent eigenlijk spiegelend, maar dan in een bijzondere zin. Met chiastisch bedoelt men dit: het is ontleend aan de Griekse letter Chi. Die letter wordt geschreven als onze X. Dat is de Chi. U kent hem wellicht uit de kerkelijke symboliek; daar heb je het symbool van de Chi-Rho. Chi, niet de bankrekening, nee: de Chi en dan de Rho. U weet wel, dat is die X en de P – onze P daarin. Maar dat is een beetje ingewikkeld, want die Chi is bij ons een X, maar in het Grieks spreek je die uit als een 'ch', een harde klank zoals in Bach. Voor Nederlanders is dat niet zo'n moeilijke klank. En de letter in het Grieks die je schrijft als een P, dat is de Rho, die spreek je uit als een R. Ja, sorry, het is niet anders. Bij de meeste letters is dat niet het geval, maar in dit geval is dat wel zo. Dat Chi-Rho-symbool vormt de eerste letters van Christus. Het verwijst dus naar Hem, de Ch en de R, de beginletters van Christus.

Maar waarom dat chiastische? Nou, dat heeft dus te maken met die letter Chi. Wat zie je als je gewoon naar die letter kijkt? Dan zie je dat twee helften naar het middelpunt verwijzen. Het maakt trouwens niet uit of je nu de bovenste helft en de onderste helft neemt, of de linkerhelft en de rechterhelft; ze zijn namelijk gewoon identiek. Ze spiegelen elkaar, zowel van bovenaf bekeken als vanaf de zijkant. Ze verwijzen naar het middelpunt, waarbij u dus ook de gedachte krijgt dat het eerste en het laatste parallel lopen, en ook het tweede en het een-na-laatste, enzovoorts.

Ik zal het even illustreren voor wanneer we naar het Hooglied toe gaan. Voor het gemak noem ik het soms maar gewoon zo; het is het Lied der liederen, maar oké. Als u het boek indeelt in die acht hoofdstukken, dan krijgt u die spiegelstructuur van het Hooglied. Het begint met een ontluikende liefde – eigenlijk over kennismaking gesproken. Het is de introductie en vervolgens wordt de liefde beschreven die ontluikt. Dat komt overeen met het einde, wat het hoogtepunt is, en in dit geval ook het eindpunt. Ik moet er wel bij zeggen dat dit niet alleen thematisch is, maar ook chronologisch: het begint met liefde die ontluikt en het eindigt met liefde die gecompleteerd en vervuld is, de bewezen liefde. Die twee komen met elkaar overeen.

Vervolgens krijgt u vanaf hoofdstuk 2 vers 8 tot 3 vers 5 de roep van de bruidegom. Dat is trouwens in het voorjaar; de winter is voorbij. In dat deel wordt ook de verborgen bruidegom beschreven. Ook dat is een heel apart fenomeen in dit boek waar ik nog op terugkom, want het is buitengewoon belangrijk. Dus: de roep van de bruidegom en de verborgen bruidegom. Maar wat ziet u nu? Dit is het tweede deel, maar dat komt overeen met het een-na-laatste deel. Dat loopt parallel. Alleen hebt u daar niet de roep van de bruidegom, maar de roep van de bruid. En dat is niet in het voorjaar, maar in het najaar. Als de vruchten gerijpt zijn, worden we verplaatst in de sfeer van het najaar. En terwijl hier de bruidegom verborgen of afwezig is, is de bruidegom daar inmiddels present.

Ziet u trouwens dat parallellisme niet zomaar domweg herhaling betekent? Het loopt parallel, maar het is niet hetzelfde. Er is juist heel dikwijls sprake van contrast. Hier is het ontluikende liefde, daar is het gecompleteerde liefde. Hier is het de roep van de bruidegom, daar is het de roep van de bruid. Hier is het het voorjaar, daar is het het najaar. Hier is de bruidegom verborgen, en daar is de bruidegom present. Maar het loopt wel parallel; u ziet gewoon dezelfde thema's aan de orde komen.

Dan vervolgens: de bruidegom verschijnt als koning. Salomo wordt in dat verband ook genoemd. Wat daar beschreven en gehoord wordt, is een loflied of een lovrede op de bruid en haar schoonheid, die eigenlijk twee keer beschreven wordt. Want dan krijgt u vervolgens het deel dat weer overeenkomt met het twee-na-laatste. U ziet ook hier de chi-structuur: het loopt naar binnen. Nu wilt u weten wat het vierde deel is, maar wacht nog even. In het derde deel verschijnt de bruidegom als koning, en hier in het twee-na-laatste deel verschijnt de bruid als koningin. En terwijl er eerst een lovrede op de bruid wordt gehoord, is het hier een wederzijdse lovrede. Ook de bruidegom wordt bezongen. Zowel de bruid als de bruidegom worden bezongen, en het lichaam van de bruidegom wordt in geuren en kleuren beschreven.

Ik zeg: het lichaam van de bruidegom. Ja, ik geef dit eventjes als een voorzetje. Want de bruid... ik loop nu voor de fanfare uit natuurlijk, maar dat is een beeld van Israël. En waar is dan de ekklesia die in onze dagen verzameld wordt? Meestal wordt er dan gezegd dat dat de bruidsgemeente is. Die term is niet zo fout, als u hem maar reserveert voor het volk dat daadwerkelijk de bruid is. Nee, wij maken vandaag – en dat zou geen verrassing moeten zijn – deel uit van het lichaam van de bruidegom. Welnu, dat lichaam wordt bezongen: het hoofd, zijn lokken, maar ook zijn hele lichaam wordt bezongen in dat deel wat hier nummer vijf genoemd wordt, of eigenlijk ook nummer vijf is. Goed, en dan krijgt u hier het middelste deel. Dat mag u ook verwachten: dit is het centrum.

De Verborgen Bruidegom als Centraal Thema ↑ hoofdstukken

Dit is dus echt centraal. Hier is de bruidegom verdwenen en vindt er een hele aangrijpende zoektocht plaats buiten de stad. Twee weken geleden heb ik in Rotterdam ook gesproken en toen kwam dit onderwerp eveneens aan de orde; ik heb daar toen wat meer verteld over hoe die bruid de bruidegom gaat zoeken buiten de stad. Het is zo goed als je eenmaal ziet en verstaat dat dit verwijst naar de bruid, namelijk het volk van Israël, en de bruidegom als de Zoon van David, de Messias. Dat is zo schitterend, want op een poëtische wijze wordt daar de glorie beschreven van Hem die nu verborgen is, maar zich straks zal laten vinden.

Dit onderwerp staat centraal in de structuur van het Lied der liederen. Niet alleen inhoudelijk, maar echt in de structuur van het boek, zoals ik u net liet zien. Wanneer je die indeling maakt en dat parallellisme tot zijn recht laat komen, dan zie je dat in de structuur zelf de verborgen bruidegom al centraal staat. Dat is het grote thema: de verborgen bruidegom en hoe die uiteindelijk gevonden wordt. Eigenlijk denk ik nu, nu ik deze indeling heb gegeven, dat ik niet zo gek veel meer hoef te zeggen. Want als je de grote thema's van het Nieuwe Testament kent, met name het onderwijs van de apostel Paulus, dan ligt de betekenis eigenlijk meteen voor het oprapen.

Dan weet je wie de bruid is. Als je in het Oude Testament goed hebt opgelet bij de lezing, dan wist je dat sowieso al. Op wie de bruid is, kom ik trouwens nog even op terug. Je weet ook dat wij behoren bij de bruidegom, bij de Christus, de grote Koning die straks eindelijk met succes tot zijn volk zal komen. Wij zullen met Hem in heerlijkheid verschijnen; wij horen daarbij. Moeilijk is het niet, maar machtig mooi is het wel. Dat vind ik echt schitterend. Dus Hij, de verborgen bruidegom, wordt gevonden.

Nu zeg ik wel dat ik er niets meer over te zeggen heb, maar ik doe het toch. Want die profetische betekenis en de letterlijke, fysieke lezing zijn van groot belang. Als je de tekst gewoon sec leest, zonder nog even naar diepere lagen of hogere betekenissen te kijken, waar moet het dan naar verwijzen? Waarom wordt het het Lied der liederen genoemd? Omdat het naar het allerhoogste verwijst.

Ik had het zojuist al even over de erotiek, de lichamelijke uiting van de liefde die hier heel erg naar voren komt. Ik heb verklaringen gelezen dat het Hooglied een loflied is op de erotiek, op de eros of de sensualiteit. Maar dan denk ik bij mezelf dat die oude rabbijnen toch gelijk hadden: het is niet een loflied op de erotiek of de seksualiteit op zich. De seksualiteit en de erotiek zijn een loflied op God Zelf. Het is niet de creatie van God die verheerlijkt wordt; nee, het is de Creator die dat allemaal zo geweldig gemaakt heeft en die het laat verwijzen naar Hemzelf. Dat vind ik zo geweldig, en dat geeft ook zo'n diepgang aan alles in de schepping.

Psalm 19 beschrijft de glorie van de hemelen die Gods eer vertellen. Het is niet zo van: hoe geweldig is die hemel? Nee, die hemelen vertellen hoe geweldig de Schepper is en hoe Hij Zijn verhaal heeft verteld. Hij heeft het evangelie als het ware al in de sterren geprojecteerd. Dat is waar het over gaat. En dan pas zie je ook dat alles in de schepping verwijst naar Hem. Salomo wist dat, en daarom was hij natuurlijk ook zo wijs; wijsheid wil immers ook zeggen dat je uitzicht hebt. Dat is eigenlijk de betekenis van het woord wijsheid. Om even terug te keren bij mijn onderwerp: het is een loflied op de liefde Gods. Zo wordt het ook in het Hooglied genoemd: het is een vuurgloed van JAHWEH. En dan...

De Zoon van David en de Dochter Sions ↑ hoofdstukken

Ja, profetisch: de zoon van David. Het boek wordt immers toegekend aan de zoon van David; dat is waar het in hoofdstuk 1:1 ook meteen mee aanheft. Die zoon van David zal zich straks ook bekennen. Dat is een mooi woord in dit verband, want in het Hebreeuws is kennen niet alleen maar iets intellectueels of rationeels, maar kennen is gemeenschap. "Adam bekende zijn vrouw", staat er. De NBG-vertaling of de meeste moderne vertalingen zeggen dan, op zich terecht: "Hij had gemeenschap met zijn vrouw en zijn vrouw werd zwanger", enzovoort. Maar dat is wat echt kennen is. De zoon van David zal zich bekennen, ook gemeenschap hebben en één worden met de dochter Sions.

Dat vind ik ook wel mooi. De dochter Sions is eigenlijk een aanduiding van het volk van Israël dat toebehoort aan Jeruzalem. Hoe vaak wordt het volk niet zo benoemd: de dochter Sions. En als er dan tegen Israël gezegd wordt in Zacharia 9: "Jubel luid, gij dochter van Sion, juich, gij dochter van Jeruzalem, zie uw koning komt tot u, hij is rechtvaardig en zegenvierend en nederig en rijdend op een ezel, een ezelshengst, een ezelinnenjong." Maar het is die zoon van David, daar gaat het in dit boek over, die na een tijd van verborgenheid uiteindelijk weder zal komen tot zijn volk. Dan zal daadwerkelijk de gemeenschap plaatsvinden en het nieuwe verbond aanbreken.

Trouwens, nog iets wat ik moet vermelden. Daar heb ik twee weken geleden ook al even op gewezen, maar ik wil dat nu graag nog een keer doen, juist omdat die profetische betekenis er zo duimendik bovenop ligt. De naam van David staat tientallen keren verborgen in dit boek. Dat zie je eigenlijk alleen maar als je het in het Hebreeuws leest. Maar goed, de meesten van ons doen dat niet en ik lees het doorgaans ook niet zo. Maar ik wijs u er dan in elk geval op dat hier de term 'geliefde' (mannelijk) meer dan dertig keer voorkomt. Dat is Dodi, maar hier zie je gewoon: dit is de naam van David.

David betekent dus "geliefde". En als er een stem uit de hemel komt: "Deze is mijn Zoon, mijn geliefde", dan zeg je in het Hebreeuws dus eigenlijk: "Mijn David, in wie Ik al mijn welbehagen heb." En ik heb er nog één, die vond ik gisteravond; toen dacht ik: dat is ook zo. Daar wil ik in deze serie graag nog een keer op terugkomen: op die Dudaiem. In de Statenvertaling zie je die term wel. In de NBG-vertaling heette het "liefdesappelen", maar dan kom je er niet achter dat het iets te maken heeft met David. Maar in Dudaiem staat ook weer gewoon de naam van David. Eigenlijk is het een tweevoudsvorm, een dualis, en dat betekent eigenlijk "de tweede David". Of zal ik het anders zeggen? David die voor de tweede keer verschijnt; de tweede versie van David. Het is ook niet voor niets dat dit pas in de tweede helft van het boek aan de orde komt.

Hoe het ook zij: David, de zoon van David, en dat wat God aan hem heeft toegekend, zijn dynastie, daar gaat het in dit boekje over. En daarmee ook over Jeruzalem, want Jeruzalem is de stad van de grote Koning. Daar gaat Gods naam wonen en via die stad en via dat verbond met David zal dat alles worden gerealiseerd. En ja, nu ga ik iets zeggen dat ik zojuist ook al naar voren bracht.

De Identiteit van de Bruid in de Schrift ↑ hoofdstukken

En daar bestaan zoveel misverstanden over. Maar ik doe eigenlijk helemaal geen moeite om aan te tonen dat de Ecclesia, die God zich vandaag verzamelt, helemaal niet de bruid is. Eigenlijk, als je weet wie de bruid is — of liever gezegd: als je weet wie de bruidegom is — dan weet je ook dat de Ecclesia geen deel uitmaakt van die bruid.

De bruid staat in de Hebreeuwse Bijbel symbool voor Israël, ofwel de "dochter Sions". Dat is in dit verband een mooiere term, die trouwens ook in Hooglied een paar keer voorkomt. Kijk maar naar Jeremia 2. Ik geef zomaar een paar voorbeelden, want ik zou er nog veel meer kunnen noemen, maar dit zijn de meest sprekende. In Jeremia 2 wordt tegen de profeet gezegd: "Ga, predik ten aanhoren van Jeruzalem: Zo zegt JAHWEH: Ik gedenk de genegenheid van uw jeugd, de liefde van uw bruidstijd, toen gij Mij gevolgd waart in de woestijn, in onbezaaid land." Daar wordt Jeruzalem, en daarmee het volk, aangesproken als de bruid. Dat oude verbond dat ooit gesloten werd, heeft het karakter van een huwelijksverbond. Ze waren eigenlijk op weg naar hun echtelijke woning, namelijk naar het land waar de Heer Zijn naam zou laten wonen. Daar zouden de bruid en de bruidegom gemeenschap hebben.

Het Oude Testament — juist ook Jeremia, maar ook Klaagliederen en Ezechiël — kent dit beeld heel goed. Kent u bijvoorbeeld in Ezechiël de namen Ohola en Oholiba? Daar komt het heel duidelijk naar voren dat Israël hoererij heeft gepleegd en haar Man ontrouw is geworden. Dat markeert de neergang en de beëindiging van het oude verbond. Er moest dus een nieuw verbond komen.

Er is zelfs een heel mooi hoofdstuk in Hosea daarover. Hosea moest een vrouw trouwen die een hoer was. Eerst kocht hij haar en daarna wordt ze een hele tijd gereserveerd. Dat wil zeggen: ze was al zijn vrouw, de prijs was betaald, maar het zou nog een hele tijd duren voordat hij daadwerkelijk gemeenschap met haar mocht hebben. Dat wordt in Hosea 3 beschreven. Ik hoop dat u, als ik het zo zeg, de patronen herkent.

Als we kijken naar Hosea 2, dan lezen we: "Daarom zie, Ik zal haar lokken en haar leiden in de woestijn." Dat gaat over het volk. We zien op diverse plaatsen in de Schrift dat de bruid en de bruidegom zich in de woestijn bevinden. "En Ik zal daar spreken tot haar hart. Ik zal haar aldaar haar wijngaarden geven." Dat element van de wijngaarden komt in Hooglied ook voortdurend naar voren. We moeten nog een heleboel bespreken, u hoort het al. Ook het dal van Achor, de plaats waar Israël in het verleden in het ongeluk gestort werd — dat is ook wat "Achor" betekent — zal Hij maken tot een "deur der hoop". Dan zal zij daar zingen als in de dagen van haar jeugd, zoals in de dagen toen zij trok uit Egypte. Als bruid, weet u wel.

Maar nu gaat het over de toekomst. Dat van toen was het oude verbond, maar ik lees even verder in vers 16: "En het zal te dien dage geschieden — toekomstige tijd — luidt het woord van JAHWEH, dat gij Mij noemen zult: mijn man." En dan vers 19: "En Ik zal u Mij tot bruid werven voor de aeon; en Ik zal u Mij tot bruid werven door gerechtigheid en recht, door goedertierenheid en ontferming." Dat is nog eens duidelijke taal.

Wie is de bruid? In de Hebreeuwse Bijbel is dat inderdaad de dochter Sions. Dit is wat God voornemens is met haar te gaan doen: haar tot bruid werven door Hem die Zijn representatie is, onze Heer Jezus Christus. Nou, daar wil ik nog één ding over noemen. Ik heb de tijd even in de gaten gehouden... ik mocht vorige maand ook al niks zeggen, dus hier woon ik zeg!

De Drievoudige Eed: Wachten op Gods Tijd ↑ hoofdstukken

Ja, de drievoudige eed. Ik had het al even over het refrein in het boek; er is een refrein dat drie keer genoemd wordt en ik zal het meteen lezen. De eerste keer is dat in hoofdstuk 2 vers 7: "Ik bezweer u, dochters van Jeruzalem." Heb je dat ook in beeld? De dochters van Jeruzalem. Ik bezweer u. Deze bezwering vindt drie keer plaats: hier in hoofdstuk 2 vers 7, maar ook later nog in hoofdstuk 3 vers 5 en uiteindelijk ook nog een keer in een iets afwijkende vorm, maar wel als een bezwering, in hoofdstuk 8 vers 4.

Ik bezweer u, dochters van Jeruzalem – waar feitelijk de bruid een type van is – bij de gazellen of bij de hinden des velds. Je zegt misschien: dat is heel poëtisch, maar er zit nog iets aan vast. Want als je even twee verzen doorleest, dan staat daar dat die gazellen en de hinden een type zijn van de bruidegom. Kijk maar, dit is vers 7, maar in vers 9 staat: "Mijn geliefde is als een gazel of het jong van een hert. Zie, hij staat achter onze muur, kijkend door de vensters en spiedend door de tralien." Ik vind hem prachtig, want hier zie je: de geliefde is die gazel, dat is die hinde des velds. En je hoeft maar dít te doen en ze zijn weg. U weet hoe dat gaat bij hinden in het veld; ze zijn zo geprikkeld.

Ik ga het straks nog toelichten, maar dat is het idee. De bruidegom is inderdaad als een gazel en het jong van een hert, en hij is een tijd verborgen. Dat wil zeggen: de bruid ziet de bruidegom niet. Hij staat achter de muur, maar het mooie is: hij ziet háár wel. Hij staat achter onze muur, kijkend door de vensters, spiedend door de tralien. Het is dus een eenzijdige visuele gewaarwording, om het zo te zeggen.

En wat is nu de bezwering? "Wekt de liefde niet op en prikkelt haar niet voordat het haar behaagt." Dat wordt hier heel zwaar aangezet; het wordt bezworen. Het is een eed, en de gedachte is dat de liefde – eigenlijk met allemaal hoofdletters, omdat het een vuurgloed van Jahweh is – pas komt wanneer het haar behaagt. Dat vind ik trouwens ook mooi: "voordat het haar behaagt". Hier wordt de liefde gepersonifieerd. Personificatie is een stijlfiguur, wat wil zeggen dat iets abstracts als een persoon wordt voorgesteld. In zoveel stijlfiguren doen we dat; we spreken over de 'vaderlijke staat' of over 'Vrouwe Justitia', waarbij het recht wordt voorgesteld als een vrouw. Hier wordt de liefde ook als een persoon opgevat, namelijk als iemand die dingen plant voordat het haar behaagt.

Voor ons hoeft dat geen probleem te zijn, want wij weten: de Liefde is Iemand. De liefde, Ahawa, dat is namelijk Hijzelf. God is liefde. En hier wordt gezegd: die komt wanneer het komt. Wanneer het haar – de liefde, maar het verwijst naar God – behaagt. Op Zijn tijd komt het, en niet eerder. En als je het eerder plant of wilt, dan is het zomaar verdwenen. Dat is in feite precies het verhaal van het boek Hooglied. In eerste instantie is de bruidegom weg en verborgen. Pas als het haar behaagt, als het Hem behaagt, als het de tijd is, om zo te zeggen, dan zal het komen.

Ik wil er nog iets bij zeggen dat niet mag ontbreken; ik heb er toevallig van de week nog een blogje aan gewijd in de aanloop hiernaartoe. In de Joodse traditie, die met name vastgelegd is in de boeken van de Talmoed, wordt de drievoudige eed van de bruid voorgesteld als een bezwering. Kijk het maar eens na op Wikipedia of in naslagwerken; de 'Drie Eden' of de 'Drievoudige Eed' is gewoon een staande uitdrukking in de Joodse traditie. Het verwijst naar Hooglied 2:7, 3:5 en 8:4.

En wat hebben de Joden van oudsher altijd geweten? De bruid hier is een beeld van Israël en die bezweert iets, namelijk dat men niet massaal en met geweld zou terugkeren naar het land vóór de komst van de Messias. Dat staat in de Talmoed heel uitdrukkelijk gezegd. Het volk moet wachten, de bruid moet wachten. Ze bezweert de dochters van Jeruzalem: wekt de tijd niet op, ga de messiaanse tijd niet in eigen handen nemen. Wacht tot de Messias komt en ga niet massaal en met kracht en geweld terug. Kent u die term uit Zacharia? "Niet door kracht, niet door geweld, maar door Mijn Geest." Ik vind dat zo sterk.

Juist in onze dag – net voordat we hiernaartoe gingen, zag ik nog weer een artikel met nieuwsfeiten – krijgen we dagelijks op ons bordje wat er in het Midden-Oosten gebeurt. Nu kan dit uitgelegd worden als een pro-Palestijnse uitspraak, maar daar moet ik helemaal niets van hebben – niet voor Hamas en dergelijke. Maar ik moet er wel bij zeggen dat het zionisme in feite een meineed is aan deze belofte, namelijk dat ze zou wachten op Gods tijd. Pas als de Messias komt, is het de tijd om terug te keren naar het land. Het zionisme was daarom van oorsprong een puur seculiere beweging. Het is pas in de 19e eeuw ontstaan in de dagen van Theodor Herzl, die daar natuurlijk vorm aan gegeven heeft, maar het had als uitdrukkelijk motief dat ze niet langer wilden wachten op de Messias. Tweeduizend jaar lang heeft men gezegd: we moeten wachten op de Messias. Maar in de dagen van Theodor Herzl hebben seculiere Joden zich verenigd en de zionistische beweging opgezet om zelf het initiatief te nemen en naar het land te gaan.

De rest is geschiedenis. Je zou eens moeten lezen hoezeer grote, prominente rabbijnen in die dagen – die vasthielden aan de Talmoed maar ook aan de Tenach – zeiden: "Nee, dat kan niet, we moeten wachten op de Messias." De drievoudige eed in het boek Hooglied beeldt dat uit. De bruid heeft het bezworen aan de dochters van Jeruzalem om niet voor de tijd de liefde te wekken of de messiaanse tijd te provoceren. Het is niet het onderwerp om dat nu verder uit te diepen, maar ik vind het wel van belang om erop te wijzen dat die drievoudige eed alles te maken heeft met de bruid die moet wachten tot de juiste tijd. Daarmee wordt het huidige zionisme aan de kaak gesteld als een beweging die weliswaar geprofeteerd en voorzegd is, maar in feite een provocatie is van Gods belofte. Pas wanneer de Messias wederkomt, is de tijd aangebroken voor de liefde.

Ik wil eindigen met het lezen van Hooglied 2 vers 7 en verder. Dat vers las ik net al: "Ik bezweer u, dochters van Jeruzalem, bij de gazellen of bij de hinden des velds: wekt de liefde niet op en prikkelt haar niet voordat het haar behaagt." En dan staat er: "Hoor, mijn geliefde! Zie, daar komt hij, springend over de bergen, huppelend over de heuvelen." Springend, gewoon nieuw leven! Hij komt, en dán is de tijd aangebroken, de tijd van de liefde.

"Mijn geliefde is als een gazel of het jong van een hert. Zie, hij staat achter onze muur, kijkend door de vensters, spiedend door de tralien." Hij komt uit de verborgenheid, hij treedt uit de verborgenheid en zal verschijnen en komen. Ja! Dat is het geweldige uitzicht. Ik wilde dat vanmiddag graag met jullie delen. Inmiddels is het misschien al avond; ik heb erg lang gesproken geloof ik. Maar André, je moet het zo zien: die staat wordt wel herkend, maar als je het over Gods gedachten hebt, is dit menselijke initiatief eigenlijk een provocatie. Iemand noemde het zelfs een satanische zaak. Nou, dat woord zou ik in dit geval niet willen gebruiken, maar...

🎧 het lied der liederen (1) – een kennismaking
Delen: