▶ 00:00 Inleiding: Vloeken in de Kerk en Rabbijn van Der Kamp ↑ hoofdstukken

Wat is dat nou weer voor raar onderwerp in de Golden Tulip? En toch gaan we het daar eens over hebben. Ik heb het als thema gegeven: ‘vloeken in de kerk’. Wat ik daarmee bedoel, dat ga ik pas aan het eind ongeveer vertellen, maar om wat preciezer te zeggen waar ik het over heb... goedemorgen!

Dat gaat over dit woord: anathèma. In de Engelstalige wereld is het begrip wat bekender, gewoon als Grieks woord, maar ook in het Nederlands hoor je het wel eens voorbij komen. En als we het maar vaak genoeg gebruiken, dan... nou ja, er zijn mooiere woorden om te gebruiken, daar niet van, maar het gaat erom de betekenis ervan te verstaan. Het mooiste lijkt mij in dit geval ook om het onvertaald te laten, maar dan moet je natuurlijk wel weten waarover je het hebt: anathèma.

Laat ik eerst eens vertellen wat de directe aanleiding was. Dat was een paar dagen geleden. Toen las ik een artikel waarin een bekende Nederlandse rabbijn, Lodi van der Kamp, zich enorm had opgewonden. Hij was uitgenodigd bij de begrafenis van een bekende predikant, dominee Abma, de zoon van de destijds leider van de SGP in de Tweede Kamer. Maar goed, dat doet even niet ter zake. Hij was uitgenodigd om bij een kerkdienst aanwezig te zijn. Daar kon hij uiteindelijk toch niet bij zijn, maar hij had er lucht van gekregen dat daar een tekst was voorgelezen uit 1 Korinthe 16. Een tekst waar dan, zoals het in de Statenvertaling staat, geschreven staat: ‘Indien iemand de Heere Jezus Christus niet liefheeft, die zij een vervloeking.’

Zijn verbijstering zat hem er met name in dat dit een predikant was die zich nogal afficheerde als liefhebber van Israël en ook actief was in de organisatie van Christenen voor Israël. En dat hij nu bij zo'n dienst zou moeten zijn waar hij als Jood vervloekt wordt. Hij zei: ‘Die liefde van die christenen kun je van mij cadeau krijgen.’ Hij trok nogal fel van leer en ik moet zeggen: als je in zijn schoenen gaat staan, dan is dat ook heel goed te begrijpen.

Het ging om die tekst in 1 Korinthe 16; daar staat ‘laat hij vervloekt zijn’, of eigenlijk wordt daar in het Grieks dus dat woordje anathèma gebruikt. Wat is dat? Ik wilde u vanmorgen eens meenemen naar de betekenis van dat begrip. Deze rabbijn bleek enorm in zijn wiek geschoten door die vervloeking van de christenen, maar die kende hij maar al te goed vanuit zijn Joodse verleden. Daarvoor hoeft hij niet eens zo ver terug te gaan in de geschiedenis; u weet waar ik het over heb. Juist in een christelijk werelddeel kon zoiets als de Holocaust bestaan. De christenheid had het jodendom vervloekt, en daarmee bedoelde men ook echt: voor eeuwig verdoemd. Ook als die christenen dan enthousiast zijn over de staat Israël... daar ging voor hem een doodslucht van uit. Dat kon hij niet plaatsen en vandaar dus die verontwaardiging.

Dat was de directe aanleiding en ik neem u vanmorgen mee naar de teksten. Naar álle teksten waarin dat woord in het Nieuwe Testament gebruikt wordt — dat is niet zo moeilijk. Want het is niet zomaar een vloek zoals wij die bezigen, maar er is nog het een en ander mee aan de hand. In de eerste plaats moet ik daarvoor even wat technisch worden.

▶ 04:24 De Twee Varianten van Anathema: Wijgeschenk of Banvloek ↑ hoofdstukken

Je hebt het woordje anathéma en je hebt anathèma. In het Grieks zijn dat twee verschillende Griekse letters: de epsilon en de eta. Dat zijn ook twee verschillende begrippen. Als je het trouwens eventjes opsplitst in zijn elementen, dan is ana een Grieks voorzetsel en dat betekent 'naar boven' of 'opwaarts'. En dat thema heeft te maken met plaatsen. Dat heeft overigens ook nog met het woordje theos te maken; dat heeft allemaal met hetzelfde Griekse grondwoord te maken en dat betekent plaatsen. Theos betekent 'plaatser'.

Dus, in deze betekenis: anathéma. Misschien weet u dat niet, maar het is erg handig als u verder helemaal niet vertrouwd bent met al die Griekse begrippen die in het Nieuwe Testament gebezigd worden: die zijn gecodeerd en hebben een zogenaamd Strongnummer. In dit geval heeft dit woord Strongnummer 334. Dat zeg ik even voor degenen die het willen nazoeken. Dan heeft het een positieve betekenis, namelijk: aan God gewijd. Dat komt trouwens maar één keer voor in het Nieuwe Testament.

Ik heb dit nog even opgezocht in Wikipedia, de encyclopedie van ons allemaal. Hoe uitgebreid de encyclopedie die u ooit in de boekenkast had staan ook was, al waren het 85 delen, Wikipedia is nog veel uitgebreider. In ieder geval stond daar over dit woord anathéma: "In de klassieke archeologie de aanduiding voor een artefact dat in de oudheid door een bezoeker van een heiligdom aan een godheid werd geschonken." Dan heeft het dus inderdaad de betekenis van iets dat aan God gewijd is.

De grap is dat het, zoals gezegd, één keer voorkomt in het Nieuwe Testament en dat is in Lucas 21 vers 5. Laat ik dat er meteen even bij vermelden. Dan lees je dat toen sommigen van de tempel zeiden dat hij met schone stenen en wijgeschenken versierd was. Nou, dan staat daar in het Grieks dit woordje, of in ieder geval in de grondvorm op een bepaalde manier vervoegd. Het gaat om geloftegeschenken, of eigenlijk: aan God 'opwaarts plaatsen'. Iets wat je op een hogere plaats zet en dan met name ook in de betekenis dat je het naar boven toe aan God wijdt. Het wordt vertaald met wijgeschenken; 'wij' heeft te maken met wijden en gewijd aan. En die tempel was inderdaad versierd met wijgeschenken, met dat positieve woord.

Dat komt maar één keer voor. Maar er is ook een iets andere zin, en dat is waar we ons vanmorgen mee bezig gaan houden. Dan is er één Grieks lettertje anders en dan is het anathèma. Dat heeft een negatieve betekenis. Het heeft nog steeds de gedachte van opwaarts plaatsen en is nog steeds aan God gewijd, maar dan ter vernietiging of dood. Het heeft ook een ander Strongnummer, zoals u ziet, en het komt zes keer voor in het Nieuwe Testament. Anathèma. Eigenlijk moet je de klemtonen weer anders leggen, maar goed, daar maken we ons verder helemaal niet druk over.

We zijn een aantal misschien hier uitgezonderd, laat ik voorzichtig zijn, maar in ieder geval ben ik zelf maar een volstrekte amateur. Ik heb me inmiddels al aardig wat beziggehouden met het Nieuwe Testament, de grondtekst en het Grieks daarvan, maar ik ben toch niet anders dan een liefhebber op amateurbasis, zeg maar. Ik geef deze dingen door. Het woord komt zes keer voor in het Nieuwe Testament, waarvan één keer in het boek Handelingen. Maar eigenaardig genoeg zijn alle zes de keren dat het woordje anathèma gebruikt wordt altijd in verband met Paulus; ook die keer dat we het in Handelingen tegenkomen en daarna vijf keer in de brieven van Paulus. Voor de rest komt het woord nergens voor. Dan moet ik er nog iets bij zeggen; het is allemaal nog even inleiding om gewoon een beetje een idee te vormen van dat woord.

▶ 08:53 Anathema in de Septuaginta: Overgegeven aan Gods Oordeel ↑ hoofdstukken

In de LXX – wat is dat ook alweer? Dat is het Latijnse getal voor zeventig. We hebben het dan over de Septuagint, de Griekse vertaling van het Oude Testament. Het Oude Testament is oorspronkelijk geschreven in het Hebreeuws, maar in de dagen van het Nieuwe Testament was er al een Griekse vertaling alom in omloop, en dat is de Septuagint. Welnu, in die Griekse vertaling van het Oude Testament is het woordje anathèma gewoonlijk de vertaling van het Hebreeuwse cherem. Dat woord komt heel wat keren voor in die Griekse vertaling; dat zou je er dus eigenlijk ook bij moeten betrekken.

Laat ik daar twee voorbeelden van geven. In Leviticus 27 hebben we het echt over de Mozaïsche wet. Daar staat: alles wat onder de ban ligt. Het blijkt dus inderdaad een banvloek te zijn. Alles wat verbannen is, iets wat onder de ban ligt, dat wil zeggen dat het onder een oordeel ligt. Men moest ervan afblijven en dat is ook de gedachte: het wordt overgegeven aan God, zodat Hij ermee kan doen wat Hem behaagt. Maar het heeft wel die negatieve betekenis van de ban. Alles wat onder de ban ligt, is allerheiligst voor JAHWEH. Niets dat met de ban geslagen is – bijvoorbeeld als Israël in het beloofde land komt en Jericho verslaat – mag worden toegeëigend. Je leest dat alles van die stad onder de ban lag. Dat wil zeggen dat er niets van mocht worden toegeëigend; het was voor God. En dat is de ban. Vandaar ook de uitdrukking 'een banvloek over iets uitspreken'. Het is dus inderdaad de gedachte van een vloek: het wordt aan God gewijd, zodat Hij Zijn oordeel daarover zou geven. Niets dat met de ban geslagen is, dat door de ban getroffen is onder de mensen, kan losgekocht worden. Het zal zeker ter dood gebracht worden.

Houd dat even vast. Hier staat dus in het Griekse Oude Testament, in de Septuagint, het woord anathèma. In Jozua 6 zien we de bekende geschiedenis waar ik zojuist al even aan refereerde. Toen Jericho verslagen was – u kent de geschiedenis – viel de stad nadat men er dertien keer omheen was gelopen. Ik hoor mensen nu denken: 'Dat was toch zeven keer?' Nee, wacht even: op de zevende dag moest men zeven keer eromheen, dus in totaal heeft men dertien keer om de stad gelopen. Ik weet niet wat voor gedachten u bij het getal dertien hebt, maar goed. In Jozua 6 vers 17 staat: "Doch de stad en al wat erin is, zal door de ban JAHWEH gewijd zijn; alleen de hoer Rachab zal in leven blijven." Staat dat er echt zo bij, "de hoer"? Jazeker, dat maakt niet uit. Zij was degene die geloofde. Zij stak haar nek uit door die verspieders op te nemen; zij wist van Gods woord en Gods belofte. Alleen Rachab zal in leven blijven, zij en allen die met haar in het huis zijn. Voor de rest was die hele stad onder de ban: anathèma. Aan God gewijd, maar een mens zou daar niet meer aankomen. Het was inderdaad ter vernietiging.

Dat is uiteraard een hele negatieve betekenis. Ik moet het er wel bij zeggen – maar goed, daar komen we nog over te spreken – dat het niet de gedachte van verdoemenis heeft zoals die in het christendom eraan toegekend is, van een eeuwig oordeel of zoiets. Dat is een totaal andere invulling en die is werkelijk wanstaltig. Ik kom daar straks nog even op terug. Hier staat dus in het Grieks ook dat woord anathèma in het Oude Testament. Goed, ik zei al dat het in het Nieuwe Testament zes keer voorkomt en ik wil ze alle zes eens met u langsgaan om te zien wat we dan allemaal op het spoor kunnen komen. We beginnen bij Handelingen 23.

▶ 13:46 Handelingen 23: de Banvloek Tegen Paulus en de Vrijheid in Christus ↑ hoofdstukken

Dat is een geschiedenis. In Katwijk zijn we inmiddels bezig met een hele lange serie over het boek Handelingen en de voetstappen van de apostel Paulus daarin. We zijn nu zo ongeveer bij dit hoofdstuk gearriveerd. Paulus is in Jeruzalem en de grond wordt hem daar, ondanks het feit dat hij zelfs gevangen was genomen door de Romeinen, heet onder de voeten. Zijn volksgenoten pogen hem namelijk te doden. Er was zelfs een samenzwering en je leest in vers 13 dat er meer dan veertig man waren die deze samenzwering maakten. Het was dus een hele grote groep die het echt op hem gemunt had.

Zij gingen naar de overpriesters en de oudsten – de religieuze leiding van het volk – en ze zeiden: "Met een anathèma banvloeken wij onszelf." Eigenlijk staat er letterlijk: "Met een anathèma anathematiseren wij onszelf." Hier wordt het woord dus zowel als zelfstandig naamwoord als werkwoord gebruikt. Het is een beetje raar om dat zo in de vertaling te zetten, vandaar dat ik het maar met 'banvloeken' heb vertaald, maar dit is feitelijk wat er staat. Ze hadden zichzelf onder een banvloek gesteld en dat is echt heftig, want er staat bij: "om niets te proeven of tot ons te nemen totdat wij Paulus zullen doden." Men had zich dus echt onder een vloek gesteld totdat ze Paulus daadwerkelijk gedood zouden hebben. Wat de precieze aanleiding voor die samenzwering was, doet nu even niet ter zake; het gaat erom dat ze het in Jeruzalem op Paulus gemunt hadden.

Weet u trouwens waarom? Dat moet ik er eigenlijk nu wel even bij zeggen, want dan komen we meteen to the point. Waarom was Paulus zo gehaat? In Jeruzalem en in de streken van Judea waren tienduizenden Messias-belijdende Joden. Maar zelfs in die kring van Messias-gelovigen had Paulus een buitengewoon kwalijke reputatie. Dat kwam omdat Paulus de vrijheid in Christus predikte. Hij predikte genade, en genade alleen. Hij stond op het standpunt dat zowel Griek als heiden als Jood vrij zijn en niet verplicht zijn zich te onderwerpen aan de Joodse rituelen en wetten.

Met name dat laatste – dat ook de Jood vrij is – was een doorn in het oog. Hij is vrij om zich wel te besnijden en vrij om de sabbat te houden, maar hij is ook vrij om dat niet te doen. Die genade en de ruimte die Paulus predikte, dat was een doorn in hun oog. Dat konden ze niet verteren. Vandaar dat Paulus, als hij in Jeruzalem kwam, echt in het hol van de leeuw stapte. Hij had zelfs in de kring van Jakobus, Petrus en Johannes een buitengewoon kwalijke reputatie. Ik zeg nadrukkelijk 'in de kring van', ik zeg niet bij deze apostelen zelf. Er was een verschil; je zou het boek Handelingen moeten lezen om dat goed te proeven. In ieder geval had men het in Jeruzalem op Paulus gemunt vanwege de boodschap van genade die hij predikte en men had zich onder een anathèma geplaatst. Dat is Handelingen 23. Dan gaan we nu naar de volgende schriftplaats. Ik heb ze in de volgorde van het Nieuwe Testament geplaatst zoals wij dat kennen, omdat de volgorde voor de rest geen rol speelt, maar we komen nu uit bij Romeinen 9.

▶ 18:29 Romeinen 9: Paulus' Wens uit het Verleden Om Anathema te Zijn ↑ hoofdstukken

Laat ik beginnen bij vers 1. Het is pas een paar verzen later dat hij dat woord anathèma gebruikt, maar in Romeinen 9 vers 1 zegt hij — en eigenlijk begint daar een heel nieuw gedeelte in de Romeinenbrief: "Ik spreek waarheid in Christus, ik lieg niet, mijn geweten getuigt samen met mij in heilige geest." Dit is een hele plechtige verklaring: ik lieg niet, mijn geweten getuigt ook samen met mij in heilige geest.

Wat is er dan? Wel, dat er droefheid in mij is. U leest waarschijnlijk mee in de NBG- of de Statenvertaling; er staat waarschijnlijk iets soortgelijks, een meer woord-voor-woord weergave. Maar goed, de gedachte is duidelijk: dat er droefheid in mij is en een grote, ononderbroken pijn in mijn hart.

Dit geeft meteen de affectie aan die Paulus had met zijn volksgenoten. Waarom dat zo is, is niet zo moeilijk, en hij gaat het ook toelichten. Dit is de man — en dat is misschien wat vreemd, hoewel als je erover nadenkt toch ook weer niet — maar emoties kunnen soms heel dubbel zijn in een mens. Dit is de apostel die schreef toen hij in de gevangenis in Filippi zat — of aan de Filippiërs schreef bij een latere gelegenheid: "Verblijd je altijd in de Heer. Nog eens zeg ik: verblijd je!" Altijd, elke dag. En tegelijkertijd zegt deze zelfde apostel: "Ik heb ook een ononderbroken pijn in mijn hart en er is een droefheid in mij." Wij zeggen dan: het is soms zo dubbel. Dit leven is vaak dubbel. Aan de ene kant kunnen die twee emoties soms ook strijden om voorrang. Maar ja, hoe zeggen de Fransen dat? C'est la vie. Zo gaat dat. In dit ondermaatse heb je soms... in dit geval gaat het om een pijn in het hart. Je kunt ook echte fysieke pijn hebben, maar Paulus had een droefheid en een ononderbroken pijn in zijn hart.

Waarom was dat? Nu komen we bij vers 3 en ik moet hier iets bijzeggen: dit wijkt waarschijnlijk af van wat u in uw vertaling heeft staan. Als u een NBG-vertaling of een Statenvertaling heeft, dan staat dit in de tegenwoordige tijd. Maar er staat letterlijk dit: "Ik wenste zelf met een anathèma van Christus verwijderd te zijn." Ik wenste zelf — let op: in de verleden tijd. In de Statenvertaling, maar ook in de NBG-vertaling, staat: "ik zou wel wensen." Tegenwoordige tijd. Maar dat staat er niet. Echt waar, als u het in de handboeken nakijkt, dan zult u terugvinden dat Paulus het in de verleden tijd zegt. Alleen is het niet zo vertaald. Paulus spreekt hier niet over zijn huidige wens. Nee, hij spreekt over zijn verleden. Hij zegt: "Ik wenste zelf."

Welk verleden? Nou, dat hij ooit in het verleden wenste zelf met een anathèma van Christus verwijderd te zijn. Zo groot was de afstand tussen hem en Christus, degenen die hij vervolgde tot in het buitenland aan toe. Dat deed hij juist ook om zijn eigen volksgenoten voor die versmade naam te besparen. Daarom ging hij de synagogen langs en de steden in Judea. En toen hij daar klaar was, ging hij naar het buitenland, naar Damascus. Daar zou hij vervolgens zijn klus gaan klaren. Maar allemaal omdat hij zo'n haat had tegen die naam van Christus. Voor hem stond Christus onder een anathèma. Maar omgekeerd ook: hij wilde zelf wel voor die Christus en alles wat daarbij hoort onder een anathèma staan. Hij zei: "Ik wenste dat zelf." Dat laat de verhoudingen wel zien. Hij zei: "Ik wenste zelf met een anathèma van Christus verwijderd te zijn ten behoeve van mijn broeders." Dit is een beschrijving van hoe hij er ooit in stond.

Ik weet dat de gebruikelijke uitleg van dit vers nogal anders is, maar op het moment dat je dit honoreert, krijg je deze gedachte: hij spreekt over zijn verleden. Hij plaatste zich onder een anathèma van Christus en hij wenste dat. Waarom? Ten behoeve van zijn broeders, zijn verwanten naar het vlees, die hij zo liefhad. Paulus wist... nou ja, laten we het lezen. Ik kan er niet te diep op ingaan, sterker nog, ik wil er zo snel mogelijk doorheen om bij mijn onderwerp te blijven. Daar staat over die verwanten naar het vlees, zijn broeders: "die Israëlieten zijn". Israël! Van wie het zoonschap is. Zij zijn de erfgenamen.

Vervolgens gaat hij een hele rits van goddelijke voorrechten noemen die aan dit volk, aan de Israëlieten van Godswege, zijn toevertrouwd: "die Israëlieten zijn van wie het zoonschap is, en de heerlijkheid, en de verbonden." Let op het meervoud: de verbonden. Niet alleen het oude verbond, ook het nieuwe verbond. Dat is van hen, echt waar hoor: Israël en Juda. "De verbonden en de wetgeving en de eredienst." Ook daar in Jeruzalem, allemaal van Godswege is aan de Israëlieten gegeven. Het is hunner, het is van hen, omdat het aan hen gegeven was. "De eredienst, de beloften." En dat doet weer direct denken aan de vaderen. "Hunner zijn de vaderen, van wie de vaderen zijn, en vanuit wie de Christus is, naar het vlees tenminste." Die is boven alles. De Christus die nu boven alles is, dat wist Paulus inmiddels. "God gezegend tot in de aeonen. Amen."

Met andere woorden, hier geeft Paulus een plechtige verklaring waarmee hij aangeeft wie die Israëlieten waren waar hij er één van was. Hij was zelf iemand uit dat volk, van de stam van Benjamin. Ten behoeve van dat volk wenste hij ooit een anathèma van Christus te zijn. Nu wist hij beter, maar hij wenste ooit onder een anathèma van Christus te zijn. Romeinen 9. We gaan verder.

▶ 26:27 Korinthe 12: Niemand Spreekt een Banvloek uit over Jezus in de Geest ↑ hoofdstukken

1 Korinthe 12. Ook daar bezigt Paulus in vers 3 dat woord anathèma. Dan zegt Paulus dit: "Daarom maak ik jullie bekend..." – hij schrijft dit aan de Korinthiërs. Het verband doet nu even niet ter zake; dat zou een beetje te ver voeren om daar ook nog over te spreken. De zin op zich is namelijk duidelijk. "Daarom," zegt Paulus, "maak ik jullie bekend dat niemand in de geest van God sprekende zegt: anathèma Jezus." Ik bedoel: iemand die dat zegt, die een banvloek over Jezus uitspreekt, dat is niet in de geest van God. Voor de Korinthiërs zou dat volstrekt evident en duidelijk zijn.

En Paulus zegt erbij: "...en niemand kan zeggen: 'Heer Jezus', tenzij in heilige geest." Als je zegt dat Hij Heer is, dan verklaar je daar iets mee. Jezus werd namelijk ooit gemaakt tot een vloek, vervloekt. Dat lees je trouwens al in het boek Deuteronomium; Paulus haalt het in Galaten ook aan. Hij zegt: "Vervloekt is eenieder die aan het hout hangt." Daar wordt trouwens weer niet dat woordje anathèma gebruikt, maar: "Vervloekt is eenieder die aan het hout hangt."

De mensen hebben Hem aan het hout gehangen. Dat was precies wat de mens deed. Oké, naar Gods raad, dat is waar. Maar Jezus werd gemaakt tot een vloek aan het kruis, maar door Gods geest opgewekt uit de doden. Juist doordat Hij opgewekt werd uit de doden, kreeg Hij een naam boven alle namen. God heeft Hem gemaakt tot Heer en tot Christus. Verstaat u het? God heeft Hem gemaakt tot Heer en tot Christus in Zijn opstanding.

Paulus zegt in Romeinen 10: "Indien u met uw hart gelooft dat God Hem uit de doden heeft opgewekt, en met uw mond belijdt dat Hij Heer is..." Dat hoort bij elkaar. Omdat God Hem uit de doden heeft opgewekt, is Hij gemaakt tot Heer en tot Christus. Dat is de titel die Hij heeft. Wij spreken niet zomaar over "Jezus". Als je het hebt over Hem die hier op aarde rondwandelde, dan kun je zeggen "Jezus". Dat doen de evangeliën ook. Maar door te spreken over de Heer Jezus, geef je Hem de eer die God Hem heeft gegeven. Hij heeft Zich vernederd tot de dood aan het kruis, maar God heeft Hem verhoogd en een naam gegeven, en gemaakt tot Heer en tot Christus.

Mensen die tegenwoordig altijd maar zeggen over Jezus dit en Jezus dat... Het is heel populair, ook onder christenen, om dat zo te doen. Weet u dan niet dat God Hem opgewekt heeft en gemaakt heeft tot Heer? Als we praten over Hem in Zijn huidige positie, dan spreken we Hem niet zomaar aan als "Jezus", maar als degene aan wie door God de eer is toegekend dat Hij Heer is. Door te zeggen "Heer Jezus", geef je Hem dus inderdaad de eer die God Hem heeft toegekend.

Paulus zegt: "Niemand kan zeggen 'Heer Jezus', tenzij in heilige geest." Feitelijk is dat het meest karakteristieke van wat een gelovige is. Een gelovige is iemand die met zijn hart gelooft dat God Hem uit de doden heeft opgewekt – dat is één – en twee (en dat hoort bij elkaar), dat hij met zijn mond daarmee ook een erkenning geeft: Hij is Heer. Als je het eventjes helemaal terugbrengt tot de kern, dan is dat de waarheid. Daarom zegt Paulus dat niemand kan zeggen "Heer Jezus" – met de betekenis die daaraan vastzit – tenzij in heilige geest. Ik denk dat dit alleen al iets is waar je eens goed over na zou moeten denken: hoe spreken wij Hem aan? Hoe spreken wij over Hem? Als we het hebben over Hem nú, daar aan Gods rechterhand, dan is Hij Heer. Dat is 1 Korinthe 12.

▶ 31:21 Korinthe 16: Anathema Maranatha - "jij Bent een Vloek" ↑ hoofdstukken

Nu gaan we naar 1 Korinthe 16. Dat was het vers waar Lodi van der Kamp zich zo enorm over had opgewonden. Ik wil daar verder helemaal niet op ingaan – dat had u al begrepen – want het was slechts de aanleiding om dit onderwerp te bespreken. Ik werd daardoor getriggerd en het leek me nuttig om dat toch eens een keer allemaal voor het voetlicht te plaatsen, zonder daarbij uiteraard dat hele artikel van Van der Kamp te wegen of al zijn argumenten te lezen. Hij gaf een oordeel over een dienst waar hij helemaal niet eens bij geweest was; hij was alleen al gevallen over het feit dat de schriftlezing uit dat ene vers kwam. Daarbij had hij ook de gedachte die het Jodendom altijd van het christendom heeft meegekregen: een geschiedenis waarin ze zogenaamd veel liefde hebben ondervonden en beleefd, maar "niet heus" dus. En ja, dat maakte hem furieus.

Maar goed, dit is dat schriftgedeelte. Daar is trouwens nog wel wat meer over te doen dan alleen dat woordje anathèma. Maar eerst even dit: "Indien iemand," schrijft Paulus, "niet houdt van de Heer." Let eerst op dat woordje "iemand." Paulus richt zich hier in een brief tot de geadresseerden. Spreekt hij hiermee in het algemeen? Nee. Wie waren die geadresseerden? Dan moet je even helemaal terug naar het begin van de brief en daar staat: "Aan de ekklesia van God te Korinte, aan de geheiligden die apart gezet zijn in Christus Jezus, de geroepen heiligen, met allen die allerwege de naam van onze Heer Jezus Christus aanroepen." En dan zegt hij er meteen bij – want dat hoort erbij, met dat woord "Heer" geef je dat ook aan: "Genade zij u en vrede van God onze Vader en van de Heer Jezus Christus."

Ik leg expres even deze connectie, omdat Paulus zijn brief eindigt waarmee hij hem begint. Alles aan die term "Heer" heeft te maken met de boodschap die Paulus mocht vertellen onder de natiën: het evangelie van de onbesnedenheid. Daarmee ging hij, als ik het eventjes oneerbiedig mag zeggen, de boer op; daarmee confronteerde hij continenten met de boodschap van wie Jezus is: de Heer in wie Gods genade is verschenen. Nu citeer ik trouwens Titus 2, want Gods genade is verschenen, reddend voor alle mensen. Dat was de boodschap die Paulus spreekt. Hij is Heer en daarmee heeft dat een enorme heerlijkheid; het is de heerlijkheid van die genade.

Ik zeg dat er even expres bij omdat Paulus zich hier richt tot de ekklesia. Hij schrijft geen brief aan het Jodendom of aan een rabbijn of aan de wereld. Nee, het is een brief. Dat is in het algemeen opmerkelijk hoor. Het Nieuwe Testament zoals wij dat hebben, noemen wij dan "boeken" – de Bijbelboeken aan de Korinthiërs – maar het zijn brieven. Dat is een groot verschil. Een boek publiceer je, dat is voor iedereen ter inzage. Een brief is geadresseerd; het is heel specifiek gericht aan een persoon of een groep. Dat karakteriseert ook heel sterk het Nieuwe Testament: het zijn de brieven aan de Korinthiërs, de Romeinen, noem maar op. Het is niet zomaar in het algemeen voor iedereen. Oké, je kunt zeggen dat het voor ons ter inzage is, maar het blijft het karakter houden van een brief. Dat is het eerste.

"Indien iemand" – gericht op die geadresseerde dus – "niet houdt van de Heer." In de NBG-vertaling staat "liefheeft". Ik weet niet hoe het precies in de Statenvertaling staat, maar het punt is dat je in het Grieks verschillende woorden voor liefde hebt. We bespreken dat vaker in onze samenkomsten. Hier wordt in het Grieks het woordje phileo gebruikt. Phileo heeft te maken met "houden van" op een manier zoals je kunt houden van voetbal of houden van iemand; een bepaalde affectie of affiniteit die je voor iemand hebt. Dat heeft ook altijd te maken met de eigenschappen van die ander. Er is een ander woord dat heel dikwijls in het Nieuwe Testament gebruikt wordt: dat is echt liefde, agape. En dat is onvoorwaardelijk. Je houdt van voetbal, maar je hebt liefde voor – om het maar zo te noemen zoals we dat in de wereld ook kennen – je kind. Dat is onvoorwaardelijk, niet omdat hij zo aardig is, maar gewoon omdat het je kind is, zonder enige voorwaarden. Wel, dat woord wordt in het Nieuwe Testament heel dikwijls gebezigd, maar hier niet. Hier gaat het over een lagere vorm, waarbij de affectie en het houden van is opgewekt door eigenschappen van de ander.

Welnu: "Indien iemand niet houdt van de Heer..." Dat betekent dus dat iemand Hem wel aanroept als Heer – want dat deden al die geadresseerden tot wie Paulus zich richt – maar Zijn boodschap van genade niet op prijs stelt. Straks in Galaten 1 zal ik dat nog duidelijker naar voren brengen. Hier worden we al op het spoor gebracht van "Heer" en "genade", en dat dit inderdaad de onderliggende gedachte is. Waren er dan onder de Korinthiërs mensen die Hem wel aanriepen, maar in hun hart niet werkelijk die boodschap accepteerden die Paulus gepredikt had? Ja, dat was zo. Dat zie je vooral in die tweede Korinthebrief. Je ziet in de eerste Korinthebrief ook al verschillende aanleidingen dat daar dit probleem zich voordeed. Overal in Paulus' brieven zie je terug dat men de genade die hij predikte niet accepteerde of daarvan af wilde doen. Denk aan de judaïsten: mensen die van de gelovigen uit de natiën Joodse mensen wilden maken. Ze wilden de sabbat en rituelen opleggen en daarmee de genade tenietdoen. Dat speelde in Korinte ook.

Maar eerst nog even dit: "Indien iemand niet houdt van de Heer, laat hem zijn..." En Paulus is dan niet misselijk. Het is ongeveer het slot van de brief – vers 22, terwijl vers 23 het laatste is. Aan het einde van deze lange brief zegt Paulus een heel kras woord. Hij is niet erg scheutig met het uitspreken van een anathèma, maar hier zegt hij het: "Laat hem zijn anathèma, maranatha." Nu heb je ineens twee woorden die wij als Nederlanders niet direct kunnen plaatsen. Anathèma kennen we inmiddels wel: dat is een banvloek. Maar met dat maranatha is ook wat aan de hand. Want ik weet – kijk het maar na in de handboeken en encyclopedieën – dat als je kijkt bij de verklaring van het woordje maranatha, men algemeen zegt dat het betekent: "De Heer komt" of "Onze Heer komt". Sommigen zeggen: "Onze Heer is gekomen". En hoezo zegt men dat? Wel, men zegt dat dit in het Aramees, dat Paulus ook kende, betekent: "Onze Heer komt". Dat klopt, en het is waar. Maar denkt Paulus daaraan? Of is dat het eerste waar hij in dit geval aan denkt? Nou, dat lijkt mij niet. Want dat anathèma is een banvloek; dat hebben we nu inmiddels al een aantal keren gezien. En nu zegt hij er vervolgens achteraan: maranatha. Dat is in ieder geval geen Grieks, en men zegt: "Ja Paulus, dat is Aramees."

Oké, maar dan wil ik u op nog iets anders wijzen. Het is eigenaardig, maar daar wordt zelden of nooit op gewezen. Dus ik denk: nou, dan moet ik dat maar eens doen. Maranatha.

Ik kom zelf uit een nest waar 'Het Zoeklicht' altijd op de bank of in huis lag; dat was het blad van Johannes de Heer, de man van de Maranatha-beweging. Maranatha: de Heer komt. Inmiddels heb ik toch wat – om even in de terminologie te blijven – dubbele gevoelens bij dat woord Maranatha gekregen. Want wat is namelijk het geval? In het Hebreeuws is 'Mara'... dat zou u niet hoeven verbazen, denk ik. Mara is inderdaad 'vloek', maar ook 'bitter'. Er was een vrouw die ooit Naomi heette en als ze dan weer terugkomt uit Moab, zegt ze: "Noem me maar geen Naomi – liefelijk – maar noem me Mara, want de Almachtige heeft mij veel bitterheid aangedaan." Mara. Waarschijnlijk heeft de naam Maria daar ook weer mee te maken. Goed.

En 'Ata', dat is een Hebreeuws persoonlijk voornaamwoord: 'jij' of 'jij bent'. Het woord 'grap' is in dit geval misplaatst, maar in Maleachi 3 vind je bijna hetzelfde woordje, alleen dan niet 'Mara Ata', maar 'Mara Atem'. In Maleachi 3 vers 9 zie je 'Mara' en er staat 'Atem'. Atem is de meervoudsvorm; Ata is 'jij' en Atem is 'jullie'. Dat weet ik nog vrij goed, want ik heb ooit een paar jaar modern Hebreeuws, Ivriet, geleerd en dan is dat ongeveer de eerste of tweede avond dat je dat al voorgeschoteld krijgt: Ata is jij, Atem is jullie. Maar hier in Maleachi 3 vers 9 wordt dat vertaald met 'jullie met de vloek' of 'gij met de vloek'. Dus 'Mara Ata' betekent 'jij bent een vloek' in het Hebreeuws, dat Paulus natuurlijk ook kende.

Nu ga je de vraag stellen: maar waar heeft Paulus het nu over in 1 Korinthe 16? Hij zegt: "Laat hem zijn: anathèma, maranatha." Zou hij dan gedachten hebben gehad aan die Aramese betekenis van 'de Heer komt'? Ik sluit niks uit, Paulus kende dat ook. Trouwens, ik zie ook niet in waarom ik hier zou moeten kiezen; waarom is het niet 'èn èn'? Maar één ding lijkt mij in ieder geval onmiskenbaar, en dat is dat 'Mara Ata' gewoon Hebreeuws is en betekent: 'jij bent een vloek'. Dat is precies de betekenis zoals Paulus het hier ook gebruikt.

Dat hij beide gebruikt, het Grieks en in dit geval het Hebreeuws, dat doet hij wel vaker. Bekend is 'Abba Vader'. Paulus gebruikt wel meer in zijn brieven, ook als hij in het Grieks schrijft, gewoon een Hebreeuws woord. Een woord dat hij maar al te goed kende vanuit zijn verleden. En dat men algemeen zegt dat Maranatha 'de Heer komt' betekent... dat bestrijd ik dus niet. Begrijp mij goed voor God voordat ik daarover word aangevallen: ik bestrijd niet dat het betekent 'de Heer komt' of 'onze Heer is gekomen' of zoiets. Maar in dít verband zeg ik dat het onmiskenbaar primair de betekenis heeft van 'je bent een vloek'. Dat is namelijk waar het over gaat.

En dan word je – en dat moet ik er wel bij zeggen, het is in die zin niet zo’n hele dankbare taak die ik nu doe – wat minder enthousiast over 'Maranatha'. "Ik ben een Maranatha-christen"... ja, dan moet je eigenlijk altijd eerst vragen: wat bedoel je? Op z’n Hebreeuws of op z’n Aramees? Voor de zekerheid.

Maar het feit dat Paulus dat zo zegt en vervolgens zegt: "De genade van de Heer Jezus zij met jullie", is tevens een prachtige opstap om naar Galaten 1 te gaan. Zo eindigt hij deze brief, en trouwens al zijn brieven: "De genade van de Heer Jezus zij met jullie." De Heer kennen, dat wil zeggen: ook Zijn genade kennen. En iemand die de Heer aanroept, maar geen enkele affiniteit heeft met die genade die daarbij hoort... ja, dan zegt Paulus: "Anathèma, maranatha." Want dan staat er iets op het spel als die genade tenietgedaan wordt. De genade van de Heer is in het geding, en dat dát zo is.

▶ 47:39 Galaten 1: een Banvloek over Wie Afwijkt van het Evangelie van Genade ↑ hoofdstukken

En dan gaan we vervolgens naar Galaten 1. Daar wordt het woord anathèma twee keer gebruikt. Dat zijn trouwens ook de laatste keren in het Nieuwe Testament. Laten we daar naartoe gaan. Ik begin even te lezen in vers 6. Eerst even de achtergrond, heel kort. Ik gaf zojuist al heel summier aan waar het feitelijk om ging. Paulus was in Galatië geweest en had daar het evangelie gepredikt van Gods genade, voornamelijk aan heidense mensen, dat wil zeggen met een gojische, niet-Joodse achtergrond. Ze waren daar zo blij mee. Je leest ook dat Paulus in Galaten 4 zegt: "Waar is jullie geluk gebleven?" Jullie waren zulke gelukkige, blijde mensen.

Want nadat Paulus vertrokken was, waren daar Judaïsten gekomen — hij noemt ze ook echt zo. Die wilden hen judaïseren, dat wil zeggen dat ze eigenlijk Joden van hen wilden maken. Verjoodsen. Ze wilden de feestdagen, de besnijdenis en allerlei Joodse dingen invoeren met het argument: "Als je rechtvaardig wilt leven, dan kan dat niet buiten de wet van Mozes om." Daar gaat eigenlijk de hele Galatenbrief over. Als je rechtvaardig wilt leven, dan kun je niet buiten de wet van Mozes om. "O," zegt Paulus, "is dat zo?"

Wanneer hij dat gaat uitleggen, zegt hij: "Ik ken iemand die 430 jaar voordat de wet ooit aan Israël gegeven werd, leefde. En hij geloofde God." God had gezegd: "Zo zal jouw nageslacht zijn." Er werd niks van hem gevraagd, en Abraham geloofde God en het werd hem, zo staat er, tot gerechtigheid gerekend. Abraham was een rechtvaardige voor God. Dat zijn Galaten 3 en Galaten 4. Paulus legt het allemaal uit. Geen rechtvaardigheid buiten de wet van Mozes om? Dat is een leugen. En dat is precies wat daar in het geding is.

Paulus verbaast zich erover. Hij verwondert zich over het feit dat ze zo snel weer van de boodschap van genade zijn afgeweken; van de vrijheid en de ruimte in Hem naar een boodschap waarin die genade tenietgedaan wordt. Dan zegt hij in vers 6: "Ik verwonder mij dat jullie zo vlug..." In Galaten 3 zegt hij: "O, onverstandige Galaten, wie heeft jullie betoverd?" Het is zo duidelijk en solide aan jullie verteld, en nu komt de eerste de beste iemand die een afwijkende boodschap brengt en daarmee de genade tenietdoet, en jullie zijn betoverd. "Ik verwonder mij dat jullie zo vlug worden afgebracht van degene die jullie roept in genade van Christus." Let op dit woord: ze waren geroepen in genade, in de genade van Christus.

Paulus gebruikt hier namelijk twee woorden voor "anders" of "ander". Dat is in het Nederlands wat lastig om goed weer te geven, maar ik heb het zo gedaan: jullie worden afgebracht van die genade van Christus tot een andersoortig evangelie, dat niet slechts anders is. Kijk, het punt is namelijk dat hier het Griekse woordje heteros wordt gebruikt voor "andersoortig" en het woordje allos voor "anders". Dat zijn verschillende dingen. In het Nederlands kennen we daar ook verschillende nuances in; het is niet alleen maar "anders".

Kijk naar het verband: Paulus had het bijvoorbeeld over Petrus, Jakobus en Johannes, aan wie Christus het evangelie van de besnijdenis had toevertrouwd van Godswege. Dat was anders (allos) dan wat aan Paulus toevertrouwd was — aan wie het evangelie van de voorhuid was toevertrouwd — maar het was wel van hetzelfde soort. Het is van één oorsprong, van goddelijke oorsprong. Maar wat er nu in Galatië aan de hand was, dat was niet zomaar anders; nee, dat was andersoortig (heteros). Vandaar ook dat de NBG weergeeft: "Dat is geen evangelie." Dat klopt. Het is niet simpelweg anders, het is andersoortig, en dat is geen evangelie. Want wat nu bij de Galaten verwelkomd wordt, is een evangelie dat andersoortig is. Nou, dat is helemaal geen evangelie. Het heeft misschien die naam wel, maar het is het niet.

En dan wordt Paulus fel als het op de boodschap van vreugde, hoop en geluk aankomt. Als die boodschap tenietgedaan wordt, dan gebruikt hij ook dat woordje anathèma, dat zijn tegenstanders zo dikwijls gebruikten. Dan neemt hij het zelf in de mond en zegt: "Maar er zijn sommigen..." — hij noemt ze niet eens bij naam, dat maakt ook niet uit, want het gaat er niet om wie het zijn — "...maar er zijn sommigen die jullie verontrusten." Ik meen dat er in de Statenvertaling staat: "die jullie in beroering brengen". Die gaan roeren. Dat is misschien allemaal heel emotioneel, maar het is zo fout. Het zit er zo naast.

Er zijn sommigen die jullie verontrusten en het evangelie — dat goede bericht, die blijde tijding van de Christus — willen verdraaien. Het was dus echt een intentie; het is niet alleen zo dat ze het deden, maar het was ook hun intentie om dat te verdraaien, om te keren en te vervormen. "Maar ook," zegt hij dan, "in het geval dat wij, of een boodschapper vanuit de hemel, jullie zouden evangeliseren..." — hier wordt het werkwoord evangeliseren gebruikt. Let even op, hij noemt twee situaties, twee opties: "Maar ook in het geval dat wij..." (Paulus zelf dus met zijn medewerkers) "...of zelfs nog extremer: een boodschapper vanuit de hemel jullie zou evangeliseren." Overtuigender kan het toch niet? Wat dan? "Nou, als zij jullie zouden evangeliseren naast wat wij jullie geëvangeliseerd hebben: laat hem zijn anathèma!"

"Naast", dat wil zeggen dat het er met recht naast zit, afwijkend van. Paulus zegt: "Als ik nu naar jullie toe zou komen en een boodschap zou brengen die afwijkt van wat ik jullie eerder verteld heb en wat jullie hebben ontvangen, of al zou een engel uit de hemel komen om dat te vertellen — dat lijkt me toch tamelijk overtuigend — laat hem zijn anathèma." Dat is het. Dat is een vloek, de banvloek die Paulus daarover uitspreekt. De boodschap die Paulus bracht, de boodschap van genade, is daarbij de norm. Wijken we ervan af? Paulus zegt: anathèma. De boodschap die Paulus daar in Galatië bracht, die Paulus überhaupt in het algemeen onder de natiën bracht, dat is de norm. Wijkt het af? Anathèma.

Nou moet ik u vertellen: die boodschap die daar in Galatië verteld werd, waarbij de gelovigen weer eigenlijk Joods gemaakt of gejudaïseerd werden, dat speelde toen sterk. Maar na het heengaan van de apostelen van die eerste generatie is die leer juist algemeen geworden. Wat wij de christenheid noemen, is niets anders dan die leer die in Galatië voet aan de grond kreeg. Maar dat betekent dan ook — en nou wordt het heftig — dat Paulus' woorden van anathèma daarmee ook weer actueel worden.

En nu komen we tevens weer terug bij het oorspronkelijke thema. Anathèma is dus die banvloek. En voor wie? Aan wie is dat gericht? In 1 Korinthe 16 zagen we het al: het moest iets te maken hebben met de genade van de Heer die in het geding is. En hier zegt hij het heel expliciet: voor die evangelisten die afwijken van Paulus' evangelie. Die dus onder de natiën een boodschap brengen die afwijkt van wat Paulus vertelt.

▶ 57:51 Vloeken in de Kerk: Verdoemenis Prediken Is Geen Evangelie ↑ hoofdstukken

Vandaar ook dat ik de titel gaf: Vloeken in de kerk. Ja, dat is wat hier gebeurt. Er wordt geëvangeliseerd, althans, er wordt de naam 'evangelie' aan gegeven, maar het is geen evangelie, want aan de genade wordt geen recht gedaan.

In vers 9 trouwens – ik wil nog eventjes doorgaan – herhaalt hij feitelijk zijn punt zoals wij dat eerder hebben uitgesproken. Het was dus niet de eerste keer; Paulus schreef het al eerder op en had het hen ook al mondeling gezegd. "Zoals wij eerder hebben uitgesproken en op dit moment ik weer zeg: indien iemand jullie evangeliseert naast wat jullie ontvingen" – dus ook in de zin van afwijkend – "laat hem zijn anathèma." Dit is feitelijk een herhaling van wat hij in vers 8 ook zei.

De taal is volstrekt helder. Het gaat er dus om dat dit anathèma wordt uitgesproken over mensen die evangeliseren, die iets brengen als 'evangelie', als een blijde tijding, maar wat afwijkt van wat Paulus vertelde over Gods genade. En dan is daar deze toon: anathèma. Anathèma is dus inderdaad een goddelijk oordeel. We hebben al eerder gezien – dat zagen we eigenlijk al in het begin – dat het ook inderdaad te maken heeft met doden, met onder het gericht komen.

Je zal maar een boodschap brengen... dan heb je echt een probleem hoor. Je zal maar een boodschap brengen die afwijkt van wat Paulus vertelt. Dan heb je echt een probleem als je straks bij Hem komt. Ik bedoel het precies zoals ik het zeg. Dan heb je de boodschap van Gods genade in de Schrift staan en dan krijg je de vraag: "Wat heb je de mensen verteld?" Weet u wat er dan verteld wordt? Als we het nou toch over genade hebben: ja, niet alleen maar de genade waaruit we mogen leven, maar ook een boodschap van echt een vloek. Een boodschap waarin verteld wordt dat God verdomt, verdoemt. Dat is met recht een boodschap die onder een vloek ligt. Nee, sterker nog: het ís een vloek.

Dat is zo ernstig als je dat doet en dat ook nog eens een keertje vertelt als evangelie. Maar daarvan zegt Paulus: "Laat hem zijn anathèma." Dat zegt hij dus niet over een rabbijn; dat zegt hij over dominees, evangelisten en predikers die onder de naam van 'evangelie' vertellen dat God verdoemt. "Kom tot bekering, want anders..."

Ik heb het opgezocht in Van Dale. Wat is nou 'verdoemen'? Nou ja, vervoegd: verdoemde, heeft verdoemd. De eerste primaire betekenis is: veroordelen voor eeuwig – ze bedoelen trouwens eindeloos – om in de hel terecht te komen. Dat is een boodschap van verdoemenis. Dat kent de Schrift dus niet; we kennen het helemaal niet.

Dat idee dat God verdoemt... ik ken iemand – hij zit hier in de zaal – die mij ooit vertelde dat toen hij de vloek 'GVD' te horen kreeg, hij zei: "Jij mag dat niet zeggen." Ik vond het erg mooi. Hij zei: "Jij liegt. God verdomt niet, God rechtvaardigt." Ziet u, dat is heel anders dan het moralisme van: "Jij mag niet vloeken." Nee, jij liegt! En waar hebben ze dat geleerd, dat God verdoemt? Kijk, in de wereld zeggen ze dat onnadenkend. Maar er is een plaats waar het niet onnadenkend, maar waar het stelselmatig en bewust als 'evangelie' verteld wordt. Nou, die boodschap van verdoemen, dat wijkt zo af van wat Paulus vertelt. En dan zegt hij: anathèma. Laat ik eindigen met wat Paulus zegt in Romeinen 3.

▶ 01:02:53 Romeinen 3: het Werkelijke Evangelie, Allen Om Niet Gerechtvaardigd ↑ hoofdstukken

Wat is nou die boodschap van Gods genade die uitgebazuind mag worden? Waar Paulus zo op hamert is: doe daar nou niets vanaf. Want als je daar wat van afdoet... Men zegt in de wereld ook wel: het bederf van het beste is het ergste bederf. Als je iets afdoet van het evangelie van Gods genade en op het moment dat je daar een prijskaartje aan hangt... Genade betekent gratis. Op het moment dat je daar iets aan hangt, dan is het niet meer gratis, ongeacht wat er op het prijskaartje staat. Een beetje gratis bestaat niet, zeg ik altijd.

Maar in Romeinen 3 zegt Paulus dit: want allen zondigden. Heel de wereld, alle mensen zijn doelmissers en hebben een tekort aan de heerlijkheid van God. En zij worden om niet gerechtvaardigd in de genade van Hem. Puur om niet. Zoals allen zondigden, zo worden allen om niet gerechtvaardigd. Hoezo geen rechtvaardigheid buiten de wet van Mozes om? En hoezo voor sommigen? Hoezo verdoemenis? Allen zondigden. Is dat verdoemenis? Nee, het is wel inderdaad veroordeling en dat leidt tot de dood. Dat is waar. Maar dat is niet het eind; daar begint het evangelie juist.

Allen worden om niet gerechtvaardigd. Om niet, dat betekent inderdaad zonder dat er een prijskaartje aan hangt. In de genade van Hem — dat is eigenlijk haast dubbelop: om niet in de genade van Hem — door de verlossing, dat wil zeggen de vrijkoping, de losprijs die voor allen betaald werd door de verlossing die in Christus Jezus is. Dat is Gods genade.

Zo zou het verteld moeten worden: alomvattend, voor iedereen, ook voor die rabbijn. Dat is wat de Joden nooit te horen hebben gekregen, en trouwens de wereld ook niet. En daarom vloeken ze; dat hebben ze geleerd. Waar? Dat is ernstig. Dan kun je wel een Bond tegen het vloeken oprichten, denk ik dan, maar waar hebben ze dat dan geleerd? Allen zondigden en worden om niet gerechtvaardigd in de genade van Hem door de verlossing die in Christus Jezus is. Zo gaan we het daarbij laten.