▶ 00:01 Terugblik op Gods Plan met Israël ↑ hoofdstukken

En voor de vierde keer gaan wij weer ons bezighouden met dit thema: 'Naar de natiën gezonden'. Dit keer houden we ons bezig met een plaatsnaam, al is dat niet helemaal correct, of in ieder geval: het dekt niet helemaal de lading. Maar u zal vanzelf wel opmerken dat, als we het hebben over wat de ondertitel luidt, 'de sleutelrol van Caesarea', het toch wel opvallend is – en misschien heeft u dat nooit zo opgemerkt – dat deze stad in het boek Handelingen inderdaad een hele grote rol speelt en dat daar hele belangwekkende gebeurtenissen hebben plaatsgevonden. Dat is ook niet voor niets; het is in hoge mate profetisch en typologisch.

U weet, en u bent van mij gewend, dat we altijd even kort in ieder geval terugblikken. In dit geval hebben we tot dusver drie avonden gehad. De eerste avond hebben we vooral gezien, met name dan vanuit de Hebreeuwse Bijbel, het Oude Testament, dat het volk van Israël – waarvan het begin oplicht of in ieder geval in de kiem aanwezig is bij de beloften die gedaan zijn aan Abraham, Isaac en Jacob – van Gods wege voorbestemd is om een zegenkanaal te zijn voor heel de volkerenwereld. Dat wordt in vele toonaarden aangegeven. Het wordt meteen ook al bij aanvang gezegd, bij de roeping van Abraham, dat in uw zaad alle geslachten van de aardbodem gezegend zouden worden.

En dat volk zou, zoals de woorden luiden in Exodus als het volk daar aan de voet van de berg Sinaï staat – drie dagen voorafgaand aan de verschijning van de Heer aan het volk – te midden van alle natiën een koninkrijk van priesters zijn. Later wordt deze profetie ook aangehaald in het Nieuwe Testament door Petrus en door Johannes. In ieder geval is het dát volk dat God daarvoor gereserveerd heeft; het is uitverkoren. Maar dat betekent dus niet dat de rest van de volkerenwereld Hem niet interesseert. Ik ben altijd geneigd om dat gedachtegoed te onderstrepen, omdat we leven in een calvinistisch land en daar wordt uitverkiezing toch eigenlijk steevast, ook hier op de Veluwe, uitgelegd als: 'nou nee, de één wel en de ander niet'. Maar het is precies omgekeerd ingepland. De uitverkiezing is in de Bijbel op zich een exclusieve waarheid, dat wil zeggen dat één volk is uitverkoren, maar dat is altijd en per definitie juist omdat God het geheel – in dit geval de natiën, de volkerenwereld – op het oog heeft.

Tijdens de tweede avond hebben we stilgestaan, meer speciaal bij het Nieuwe Testament. Namelijk dat de twaalf – en dat getal is in dit geval natuurlijk ook niet toevallig – dat de twaalf apostelen zich in het boek Handelingen ook speciaal hebben gericht op het volk van Israël. Heel uitdrukkelijk was het met name Handelingen 3 wat we toen ook hebben besproken, waarin Petrus het woord voert en aan zijn volksgenoten te Jeruzalem voorhoudt dat als inderdaad het volk tot bekering zou komen en alsnog tot erkenning zou komen van Hem die door God is opgewekt. Dat is Hij die zij een enkele maand tevoren nog aan het hout hadden geslagen. Als ze alsnog tot erkenning zouden komen van Hem als the Messias, dan zou het volk hersteld worden en de Messias zou ook dan terugkeren. Van daaruit zouden dan vervolgens ook alle volkeren gemaakt worden tot discipelen. Of, in de woorden aan het slot van Handelingen 3 – dat schiet me nu ter plekke dan ook te binnen – daar worden opnieuw weer die woorden aangehaald die ooit waren uitgesproken bij de aartsvader Abraham, toen nog Abram, namelijk dat hij voortaan gesteld zou worden tot een zegen voor alle geslachten van de aardbodem. In die volgorde dus; het is heel speciaal dat dat zo gezegd wordt.

En de laatste avond, dus een maand geleden, toen hebben we met name stilgestaan bij eigenlijk het vervolg. Er loopt namelijk als een rode draad door het boek Handelingen heen dat het volk eigenlijk opnieuw – dat is een formulering die je ook in de Hebreeënbrief vindt – de Zoon van God kruisigt. Dat wil zeggen: ze bevestigen feitelijk dat wat ze eerder hebben gedaan, namelijk de Messias verworpen in de kruisiging, maar nu hebben zij Hem ook als de opgewekte Messias verworpen. En dat is niet alleen maar zo dat een meerderheid van het volk dat deed; in die termen moet u niet in de eerste plaats denken. De Bijbel denkt daarbij vooral ook aan de vertegenwoordigers van het volk, in dit geval ook het Sanhedrin, die raad die namens het volk de besluiten neemt.

Dat zie je eigenlijk al meteen in Handelingen 4 en 5, dat de apostelen moeten verschijnen voor het Sanhedrin, en in Handelingen 7 krijg je echt een dieptepunt, namelijk als het Sanhedrin onofficieel (moet ik erbij zeggen, want het ging sowieso niet volgens de regels) Stefanus heeft gestenigd. Aan het einde lees je dan, en dat is wel heel speciaal ook weer zo'n markeringspunt, dat bij die gelegenheid als het Sanhedrin dus heel officieel de opgestane Messias verwerpt... want je leest dan ook dat Stefanus zegt: 'Ik zie de Zoon des Mensen, Jezus, staande aan de rechterhand Gods'. Dat heeft meerdere betekenissen, we hebben daar geloof ik ook wel even bij stilgestaan, maar toch in de eerste plaats betekent het naar mijn mening dat de Zoon des Mensen, de Ben Adam, de opgestane is; het Lam Gods dat geslacht is, maar niettemin staat. En het is bij die gelegenheid dat ook Saulus van Tarsus, een jonge man nog, daar zijn volle instemming geeft bij die steniging van Stefanus. Daar leest u dus eigenlijk officieel dat Jeruzalem afstand doet van het getuigenis van de Messias, en u leest dan dat hij eigenlijk de grote leider ook wordt van de vervolging van de gemeente.

▶ 07:23 De Grote Rol van Saulus in de Vervolging ↑ hoofdstukken

Juist vandaag stuit ik op iets wat ik me nog nooit eerder had gerealiseerd. Dat lees je in Handelingen 8, pal na de steniging van Stefanus: dat er een grote vervolging uitbrak tegen de gemeente, de ekklesia die daar te Jeruzalem was. De hele ekklesia werd eigenlijk verstrooid. Laat ik het even voorlezen uit Handelingen 8 vers 1: "En Saulus stemde in met zijn terechtstelling. En er ontstond te dien dage een zware vervolging tegen de gemeente tot Jeruzalem en allen werden verstrooid over de streken van Judea en Samaria, met uitzondering van de apostelen." Dat wil zeggen: die bleven daar in Jeruzalem. En dan staat er in vers 3 dat Saulus de ekklesia verwoestte; hij ging het ene huis na het andere binnen, sleurde mannen en vrouwen mee en leverde hen over in de gevangenis. Later lees je natuurlijk dat hij met volmachtbrieven zelfs naar het buitenland gaat. Dat is dan de inleiding voor zijn roeping op de weg naar Damascus.

Maar waar ik vandaag op stuit, is de mededeling die je aan het einde van Handelingen 9 leest. Ik vond het eigenlijk te mooi om het u te onthouden, al heb ik dit niet zozeer voorbereid en gooi ik het er even tussendoor. Maar het staat er toch nog steeds. Saulus van Tarsus is inmiddels naar Damascus gegaan. We weten uit de Galatenbrief dat hij daar drie jaar is gebleven en vervolgens is hij naar Jeruzalem gegaan. Die periode wordt niet genoemd in Handelingen, maar je leest daar wel dat er een groot rumoer rondom hem ontstaat en dat hij eigenlijk zijn vege lijf moet redden. Er zijn broeders die hem in bescherming nemen en hem naar Caesarea brengen. Vervolgens gaat hij weer terug naar Tarsus, waar hij vandaan kwam en waar hij vervolgens vele jaren verbleef.

En dan staat er dit — dat is wat ik wilde zeggen: "Toen de broeders dit te weten kwamen, brachten zij hem naar Caesarea en lieten hem vandaan naar Tarsus vertrekken. De gemeenten door geheel Judea, Galilea en Samaria hadden toen vrede. Zij werden opgebouwd en wandelden in de vreze des Heren; en zo nam hun aantal toe door de bijstand van de heilige Geest." Ik heb me afgevraagd hoe dat kan. Er was zo’n grote vervolging en zodra Saulus is geroepen, staat er in dat verband dat de gemeente door heel Judea vrede had. Hoe zou dat komen? De verklaring is dat de grote man achter de vervolging Saulus van Tarsus was. Als hij zegt dat hij de ekklesia van God heeft vervolgd, dan was hij niet zomaar één van de vervolgers; nee, hij was dé grote man achter de vervolging. Op het moment dat hij dus geroepen wordt en een leerling wordt van de Heer Jezus Christus, is in feite de grote motor achter de vervolging weg. Relatief ten opzichte van de voorgaande tijd had de gemeente dus vrede. Ik dacht: dat is eigenaardig. Het geeft in ieder geval aan hoe groot de rol was die Saulus van Tarsus speelde in de vervolging, want op het moment dat hij wegvalt, ontstaat er ineens vrede in Judea, Samaria en Galilea. Hij heeft dus een enorme rol gespeeld. Dat is de suggestie die Lucas in deze woorden neerlegt.

Dat was even een tussendoor. Ik heb het een beetje verkeerd getimed, want nu kom ik alsnog even bij Handelingen 7 en 8. Na de steniging van Stefanus krijg je dus de vervolging van de ekklesia te Jeruzalem en wordt iedereen verstrooid in Judea en Samaria. Vervolgens zie je in Handelingen 8 dat Filippus — één van de zeven diakenen die al eerder genoemd waren — in Samaria gaat prediken. Petrus en Johannes gaan dat vervolgens bevestigen. Daarna lees je de geschiedenis van de kamerling uit Ethiopië, wellicht een Jodengenoot. Als die geschiedenis voorbij is, lees je dat Filippus uit het oog verdwenen was en gevonden werd in Asdod. Er staat bij dat hij vervolgens de kuststrook langsgaat. Hij predikt in alle steden Jezus als de Messias, de beloofde Messias van Israël, en hij eindigt in Caesarea. Daar stopt eigenlijk zijn geschiedenis; er wordt verder niet meer vermeld wat hij daarna doet. Maar hij predikte in al de steden totdat hij in Caesarea gekomen was. Dit is de eerste keer dat Caesarea in het boek Handelingen genoemd wordt.

Dan krijg je in Handelingen 9 de roeping van Saulus — of Paulus, zo u wilt — buiten het land. Zijn verblijf in Damascus waar ik het over had, en zijn terugkeer naar Jeruzalem een paar jaar later. Dat is nogal turbulent geweest. Hij wordt in feite geëvacueerd, want daar komt het op neer. Ze staan hem naar het leven en er wordt een moordaanslag op hem gepleegd. Dan zijn er een aantal broeders die hem in bescherming nemen en hem begeleiden naar Caesarea. Vervolgens wordt hij op de boot gezet en gaat hij terug naar Tarsus. En hier hoort dus die opmerking bij die ik zojuist maakte: dan lees je dat de gemeente grote vrede had. Dat is eigenlijk het vervolg op waar we het de vorige keer over hebben gehad: de nationale verwerping van de Messias door het volk Israël. Dan krijg je de eerste aanzetten naar het optreden van Paulus. Handelingen 9 noemt zijn roeping en hij gaat inderdaad via Caesarea naar Tarsus. Dat ging nog in het geheim. Ik vind het eigenaardig dat er wordt gezegd dat hij naar Caesarea ging en vervolgens — zonder dat daar de deur of de poort al geopend was — verder over zee vertrok naar het buitenland, naar zijn vaderstad Tarsus. Dat was Handelingen 9.

▶ 16:08 De Opmaat Naar Handelingen 10 en Caesarea ↑ hoofdstukken

De hoofdstukken 8 en 9 vormen eigenlijk al een soort opmaat, een introductie op wat er in Handelingen 10 zou gaan gebeuren: namelijk dat Petrus een bezoek gaat brengen aan Caesarea. Dat is in hoge mate revolutionair. Dat begrijpen wij nu misschien wel, maar inmiddels zijn we tweeduizend jaar verder en begrijp je die context misschien niet helemaal meer. Maar als je de geschiedenis van het boek Handelingen op de voet volgt, dan mag het ons niet ontgaan dat dit een heel schokkende gebeurtenis moet zijn geweest. Niet alleen voor de twaalf, maar ook voor de hele ekklesia daar, die vooral gecentreerd was in Jeruzalem.

In Handelingen 10 vinden we de geschiedenis van Petrus die naar Caesarea gaat. Om de context nog een klein beetje te schetsen: deze geschiedenis vindt plaats na de roeping van Paulus. We kunnen het niet helemaal exact plotten in de tijd, maar het is na Paulus’ roeping in het jaar 34. Als we ervan uitgaan dat de Heer Jezus in het jaar 30 stierf en opstond uit de doden, dan werd Stefanus drieënhalf jaar later gestenigd. Het jaar daarop, in het jaar 34, wordt Paulus geroepen. Als u mij vraagt, is dat het jaar 4000 Anno Hominis geweest, gerekend vanaf Adam.

Wanneer in Handelingen 10 beschreven wordt dat Petrus naar het huis van Cornelius gaat, dan is dat in ieder geval ruim na de roeping van Saulus, maar ook nog ruim voor de dood van Herodes, die in Handelingen 12 beschreven wordt. Dat weten we ook uit de algemene geschiedenis die aan jaartallen vaststaat. Herodes stierf in het jaar 44 en die gebeurtenis wordt in Handelingen 12 uitgebreid beschreven; hoe iedereen hem adoreert wanneer hij in Caesarea optreedt en men roept: "Dit is geen mens, dit is een god!" Zo wordt hij daar vereerd, totdat hij ter plekke door wormen wordt aangevreten en daar dood neerfällt. Dat is een gebeurtenis die ook elders wordt beschreven en dat is dus in het jaar 44 geweest.

Aangezien het bezoek van Petrus aan Caesarea geruime tijd daarvoor heeft plaatsgevonden – algemeen wordt gezegd zo rond het jaar 39 of 40 – heeft dat bezoek aan Cornelius dus plaatsgevonden ongeveer tien jaar na de dood en opstanding van de Heer Jezus Christus. Laat dat even tot u doordringen, want dat betekent dus dat het al die jaren niet in hun hoofd is opgekomen om naar de natiën te gaan. Ik heb weleens een uitleg gehoord of gelezen dat dit ongehoorzaamheid was van de apostelen, maar één ding is zeker: zij waren buitengewoon gedreven en zeer actief in de prediking van het evangelie. Er was echter een heel uitdrukkelijk opzet: weliswaar zou heel de wereld ervan te horen krijgen, maar eerst Israël. We komen daar ongetwijfeld nog op terug.

Aangezien Israël nog niet gelovig was geworden en de verwachtingen in die dagen inmiddels een stuk pessimistischer waren geworden, beperkten de twaalf, en vooral Petrus als hoofdpersonage in deze hoofdstukken van Handelingen, zich echt tot de prediking aan de besnijdenis. Hij was een apostel van de besnijdenis. In dit hoofdstuk – we gaan het niet helemaal lezen, want het is lang en krijgt bovendien nog een vervolg in Handelingen 11 waar Petrus tekst en uitleg moet geven en moet verdedigen wat hij gedaan heeft – zien we dat er heel wat overheen ging voordat Petrus zover was om überhaupt naar Cornelius toe te gaan.

Petrus kreeg tot drie keer toe een visioen van een laken dat hij zag neerdalen. Het was een gezicht met allemaal reine en onreine dieren, waarbij hij de opdracht krijgt om daarvan te eten. Hij zegt verontwaardigd: "Nooit! Dat ga ik niet doen." Maar dan hoort hij de woorden: "Wat God rein verklaard heeft, zou een mens niet onrein verklaren." Terwijl hij zich nog afvraagt wat de betekenis van die visioenen is, waren er bij zijn logeeradres – hij was te gast bij Simon de leerlooier – juist een paar mensen binnengekomen. Het waren soldaten die gestuurd waren door Cornelius uit Caesarea, en zij nodigden Petrus uit om bij Cornelius in zijn huis te komen.

De aardigheid is dat deze Cornelius in Caesarea woonde en een centurio was, een hoofdman over honderd van een hele legerafdeling. Hij was een godvrezend man. Hij was geen Jodengenoot of proselyt, maar hij was godvrezend en eerde de God van Israël. Je leest ook dat hij goed was voor het volk en aalmoezen gaf. Deze Romeinse centurio nodigde hem dus uit, want hij had zelf ook een gezicht gezien en de opdracht gekregen om mensen eropuit te sturen om Petrus uit te nodigen. Het werd dus van alle kanten bevestigd, zodat het voor Petrus inmiddels overduidelijk was dat hij inderdaad richting Caesarea moest gaan. Dat doet hij dan ook, zodra hij daar gearriveerd is met een zestal andere mannen.

▶ 23:53 Petrus in het Huis van Cornelius ↑ hoofdstukken

Dus komt hij dat huis binnen en vanaf vers 34 steekt Petrus van wal. Hij gaat spreken en geeft tekst en uitleg over wat zijn missie is en waarvan hij getuige is. Ik begin nu even te lezen bij vers 40, hoewel ik vers 39 eigenlijk ook nog even moet voorlezen: "En wij zijn getuigen van al hetgeen Hij" – dat is die Jezus over wie hij zojuist ook had gesproken – "gedaan heeft in het land der Joden, zowel als in Jeruzalem; en zij, de inwoners van Jeruzalem, hebben Hem gedood door Hem te hangen aan een hout."

En dan vers 40: "Hem heeft God" – en zo moet ik de nadruk leggen – "Hem heeft God ten derde dage opgewekt." Zij hebben Hem aan een hout gehangen; dat is een tegenstelling, een contrast dat in het boek Handelingen iedere keer in de verkondiging wordt gelegd. Dat wil zeggen: het volk heeft Hem aan het hout gehangen of overgeleverd aan wetteloze mensen. Dat is wat de mens doet: Hem doden. Bovendien is Hem daarin het grootst mogelijke onrecht aangedaan. Maar vervolgens heeft God Hem ten derde dage, zoals ook door de profeten voorzegd, opgewekt.

Er staat: "En Hij, God, heeft gegeven dat Hij" – in dit geval de Heer Jezus – "verscheen, niet aan het hele volk." Ik heb dat even onderstreept, want dat moet wel inderdaad even opgemerkt worden. De Messias is in zijn opstanding niet meer verschenen aan de wereld. Dat had Hij trouwens ook gezegd: "De wereld ziet Mij niet meer, maar jullie zullen Mij zien." Dat wil zeggen: degenen die ik heb uitgekozen. Dat waren er vele honderden, maar het was toch een selecte groep; de wereld zou Hem niet meer zien. Hij had trouwens ook officieel afscheid genomen. Wat heeft Hij ook alweer gezegd? "Jeruzalem, dat de profeten doodt... vanaf nu zullen jullie Mij niet meer zien." Dat was het laatste publieke optreden, totdat gij zult zeggen: "Gezegend Hij die komt in de naam des Heren." Dan zal Hij weer acte de présence geven. Maar tot die tijd niet.

Hij zou dus weliswaar verschijnen, maar niet aan het hele volk, zoals Hij dat straks wel zal doen. Want dat is wat Petrus namelijk ook... wat we de tweede avond hebben gezien in Handelingen 3. Daar lezen we heel uitdrukkelijk dat als Israël alsnog geloven zou in die ooggetuigenis, dat unanieme getuigenis van het feit dat God Hem uit de doden heeft opgewekt en dat God vervuld heeft wat Hij beloofd heeft in de profeten – als zij dat inderdaad zouden accepteren en aanvaarden, dan zou Hij alsnog verschijnen uit de hemel. Dan zouden de tijden van herstel, van alles waar de profeten over gesproken hebben, in vervulling gaan. En dan zou Hij dus wél aan het hele volk verschijnen. Ik heb de schriftplaatsen erbij genoemd; er zijn er nog een hele hoop meer waar dat vermeld wordt, maar dit is een heel karakteristiek verschil. Nadat de Heer is gekruisigd, is Hij niet aan het hele volk verschenen, maar slechts aan getuigen.

Er staat in vers 41: "toch aan getuigen, die door God tevoren gekozen waren." Daar heb je weer zo'n uitverkiezing. God kiest uit, maar juist met een functie, namelijk om te getuigen. Ze hebben Hem gezien en het hele bijzondere van dit getuigenverslag is dat er niet alleen velen waren, maar dat allen inderdaad unaniem daarvan getuigenis hebben afgelegd. Normaal gesproken is het in de rechtspraak zo dat twee of drie getuigen genoeg zijn om een zaak vast te doen staan, maar in dit geval zijn er honderden getuigen. Paulus zegt zelfs een keertje bij één gelegenheid: meer dan vijfhonderd broeders tegelijk. We praten toch over een flink aantal en zij vormen dat getuigenis daar in Jeruzalem.

"Toch aan getuigen die door God tevoren gekozen waren, aan ons die met Hem gegeten en gedronken hebben nadat Hij uit de doden was opgestaan." Waarmee eigenlijk door Petrus in dat huis van Cornelius gezegd wordt: deze opstanding waar ik het over heb, is dus werkelijk concreet. Het is lichamelijk, het is werkelijk feitelijk. Het graf was leeg, de steen was weggewenteld en Hij die het graf leeg had achtergelaten, is aan honderden getuigen verschenen. Sterker nog: Hij heeft niet alleen met hen gesproken, maar ook met hen gegeten en gedronken gedurende veertig dagen.

Ja, en er staat: "Hij heeft ons geboden het volk te herauten, te prediken en te betuigen." Hier heb je weer zo'n mededeling die je even goed op je moet laten inwerken, want ook hier is het weer volstrekt helder dat het gaat over Israël. Ja, alle volkeren zouden worden "gediscipeerd". Discipelen is een zelfstandig naamwoord, maar "discipelen" als werkwoord – ik weet niet of het helemaal correct Nederlands is, maar het is in ieder geval goed Grieks – staat er letterlijk. Er staat niet: "Maakt alle volkeren tot mijn discipelen", maar: "Discipelt alle volkeren." Maak tot leerlingen, want dat is wat het woord discipel betekent. God had alle volkeren op het oog; dat was het beroemde zendingsbevel, of de grote opdracht die de Heer gaf – het laatste wat je in het Mattheüs-evangelie leest: "Maakt alle volkeren tot mijn discipelen."

Een heleboel mensen hebben daarbij de gedachte: "Nou ja, het maakt eigenlijk niet uit, je moet thuis beginnen." Dat wordt op meerdere plaatsen zo gezegd: "te beginnen in Jeruzalem." Ik heb wel eens een uitleg gehoord dat dit gewoon betekent dat je thuis moet beginnen. Leuk gevonden, maar het idee is juist dat ze moesten beginnen in Jeruzalem omdat Jeruzalem zou zeggen: "Gezegend Hij die komt in de naam des Heren." Daarom werd dat getuigenis daar gecentreerd en dat was primair. Vanuit dat perspectief begrijp je ook dat geen van de discipelen, hoezeer ze ook gebrand waren op wat zij te melden hadden, er ooit aan heeft gedacht om naar de natiën te gaan. Niet alleen Petrus niet, maar ook de twaalf niet. Dat was totaal geen item. Zelfs de eerste tien jaar heeft men zich volstrekt beperkt, heel bewust, tot het Joodse volk in Judea, Samaria en Galilea. En met name dan in Jeruzalem.

Het loutere feit dat Petrus met heel veel moeite overtuigd kon worden om inderdaad het huis van Cornelius binnen te gaan, is eigenlijk ook nog eens een keer heel opmerkelijk. Vooral als je je realiseert dat die Cornelius niet zomaar een blinde afgodendienaar was. Integendeel, hij was feitelijk wat in Joodse termen een "jodengenoot" heet. Je hebt verschillende vormen van proselyten: je hebt de geboren Joden, maar je hebt ook jodengenoten of mensen die vanuit de natiën toetreden tot het Joodse volk. Dat is een hele procedure en het jodendom is er in het algemeen totaal niet happig op om dat te doen; zij bedrijven in principe geen zending.

Maar je hebt ook de vreemdelingen, zij worden in het boek Handelingen meerdere malen genoemd: de godvrezenden. Dat waren mensen uit de natiën die helemaal geen Joodse afkomst hadden, maar die sympathiseerden met de Joodse godsdienst. Letterlijk worden ze ook zo benoemd: de godvereerders, dat is eigenlijk wat het woord letterlijk betekent. Ze vereerden de God van Israël, want ze konden er niet onderuit. Ze waren ervan overtuigd dat dat volk door God was uitverkoren en dat God aan dat volk zijn wetten had gegeven.

En aan dat volk waren ook Zijn beloften en Zijn profetie al toevertrouwd. En er waren ook – hoe groot die aantallen zijn geweest, weet ik niet, maar in ieder geval komen we ze iedere keer weer tegen – mensen vanuit de natiën die op een of andere manier gelieerd waren aan het Jodendom, maar meer nog aan de God van Israël.

Eén ding is duidelijk: Cornelius was zo iemand. Cornelius vereerde de God van Israël en hij wist dus aardig wat. Ik bedoel dit te zeggen: het loutere feit dat voor Petrus om zo te zeggen hemel en aarde bewogen moesten worden om hem naar nota bene een godvrezende Romeinse hoofdman te brengen, geeft wel aan hoe diep het zat om zich uitsluitend nog te richten tot het Joodse volk of tot Israël. Daar was echt, zoals ik het hier formuleer, een goddelijke interventie voor nodig; een goddelijk ingrijpen om hem op andere gedachten te brengen, want normaal zou hij never nooit op dat idee gekomen zijn.

Dat was niet zomaar een eigenwijsheid van Petrus, zo zou ik dat ook niet kunnen verklaren. Nee, dat was een houding die God zo had verordend. Dat blijkt ook vooral in Handelingen 11, want daar staat dat men in Jeruzalem lucht krijgt van wat er in Caesarea was gebeurd. Petrus wordt daarop aangesproken, hij wordt er zelfs op aangevallen: hoe hij het toch in zijn hoofd heeft gehaald om naar de natiën toe te gaan. Vervolgens geeft die tekst een uitleg en dat overtuigt hen dan wel. Want hij zegt: "Het was zo volstrekt helder, God heeft mij dit zo duidelijk gemaakt." En bovendien was er wat er gebeurde in dat huis van Cornelius. Daar komen we nu op.

Het gaat mij er even om dat hij hier in het huis van Cornelius over de Messias spreekt. Dat wel. Maar hij zegt nog steeds: "Wij hebben de roeping." Wij, de twaalf, de getuigen, wij hebben de roeping om te herauten. Aan wie? Aan het volk. Aan die andere volken? Nee, dat was nog helemaal niet aan de orde. Aan het volk dus; vandaar dat hij er niet aan dacht om naar de anderen, naar andere volken, toe te gaan. Hij heeft ons geboden het volk te herauten en te betuigen dat Hij – dat wil zeggen Yeshua, Jezus de Messias – degene is die door God is aangesteld tot Rechter. Richter, degene die recht spreekt, die recht doet, maar ook weer terechtbrengt. Dat laatste vind ik helemaal mooi, want daar zit zo’n geweldige hoop en verwachting in. Dat Hij is aangesteld tot Rechter van Godswege, van levenden en doden.

In feite zou je hier een heel tijdpad aan kunnen koppelen. Want als Hij straks verschijnt – eerst aan het volk en korte tijd later ook aan de volkeren – dan is dat aan de levenden, aan de levende volkeren van dat moment. En Hij zal ook de doden richten. Natuurlijk niet als ze dood zijn, maar door de doden te doen opstaan. Dat is bij de Grote Witte Troon, en dat is nog weer duizend jaar later. Daarom zeg ik: dat Hij Rechter is van levenden en doden betekent niet dat Hij dat op één moment doet. Nee, als Hij zal verschijnen in Zijn parousia, dan is dat aan de levenden. En pas aan het einde van de duizend jaren lees je dat de doden die tot dusver nog niet waren opgewekt, die geen deel hadden aan de eerste opstanding, zullen opstaan om te worden gericht. Alle doden. Het wordt hier zo in één adem genoemd, maar in werkelijkheid zit daar een tijdsgat van een millennium tussen, minimaal.

Maar daar gaat het nu niet om; het gaat erom dat Hij de Rechter is. God heeft Hem gesteld tot Rechter van levenden en doden. God heeft aan Hem, zoals er staat, het gericht gegeven aan de Zoon. En van Hem getuigen alle profeten. In dit geval denk ik niet alleen aan Jesaja, Jeremia of Micha, noem ze maar op, maar in feite aan de hele Schrift. Want laten we wel wezen: heel de Schrift is toch profetisch? Ook Mozes was een profeet. Dus als u het mij vraagt, is dit gewoon een aanduiding van alles wat de profeten hebben gesproken en wat in hun geschriften is vastgelegd. Hoe dan ook: van Hem getuigen alle profeten, heel de Schrift getuigt van Hem.

Daarom vind ik het ook zo opvallend in een heleboel geschiedenissen in Handelingen – kijk het maar na. Dat is ook het geval als Paulus ergens in de synagoge is, in Antiochië of in Thessalonika, of Petrus in Jeruzalem op het tempelplein. Wat hij doet, is de profeten aanhalen en citeren: "Dat staat er geschreven..." Of wat dacht u van die man waar ik het net over had, de kamerling, een eunuch uit Ethiopië? Hij leest de profetie uit Jesaja 53, maar heeft geen idee waar het over gaat. Filippus komt hem tegen – hij kent die geschiedenis – en vraagt: "Verstaat u ook wat u leest?" Hij hoorde hem immers hardop voorlezen. "Maar verstaat u wat u leest?"

De man antwoordt dan: "Hoe zou dat kunnen, als niemand mij uitlegt wat het betekent?" Filippus wilde hem van dienst zijn; hij stapte op de wagen en legde hem, uitgaande van het Schriftwoord, nauwkeurig uit van wie de profeet sprak. "Als een lam dat ter slachting werd geleid; als een schaap dat stom is voor zijn scheerder, zodat hij zijn mond niet opent," enzovoort. Al de profeten spreken van Hem en Hij heeft nauwkeurig vervuld wat er gesproken was.

Hij voldeed dus helemaal aan het profiel. Van Hem getuigen alle profeten, dat een ieder die in Hem gelooft – dat wil zeggen: gelooft, vertrouwt en van harte erkent wie Hij is – dat een ieder die in Hem gelooft, vergeving van zonden ontvangt door Zijn naam. En u ziet dat ik het hier gecursiveerd heb.

▶ 41:44 Vergeving Versus Loslating van Zonden ↑ hoofdstukken

Vergeving — ik zeg niet dat het onjuist is, maar volgens mij is het woord veel te mager. Het Griekse woord voor vergeving... misschien mag ik dat dan toch eventjes erbij zeggen, want ik stoor me vaak toch wel een beetje aan die weergave. Vergeving suggereert het idee dat je vergeving van zonde ontvangt, en dat betekent dat wat jij aan zonde gedaan hebt, vergeven wordt en je niet wordt toegerekend. Dat is wel zo, dat ontken ik niet, maar loslating van zonde gaat veel verder.

Het begrip, dat Griekse woord aphesis, dat betekent... het wordt, geloof ik, zelfs de eerste keer gebezigd in Lukas, als de Heer Jezus in de synagoge van Nazareth is en die profetie uit Jesaja aanhaalt. Hij zegt dan dat de Heer Hem heeft gezalfd, en daar staat om aan zieke genezing en aan gevangenen loslating te brengen. Dat is het woord. Je kunt het vertalen met — en ik geloof dat vrijwel alle vertalingen dat daar inderdaad weergeven — wat is een blijde boodschap voor iemand die gevangen zit? Nou, dat hij bevrijd wordt, losgelaten wordt, dat je niet langer gevangen bent in de zonde.

Ik hoop dat u nu met mij meedenkt. Vergeving van zonde wil eigenlijk alleen maar zeggen dat het verleden je niet aangerekend wordt. Maar loslating van zonde wil zeggen dat je niet langer gevangen bent in zonden, maar dat je door geloof — dat wil zeggen door te staan op Zijn woord en te erkennen wie Hij is — bevrijd wordt van zonden, van alle doelmissingen die er maar zijn. Dus niet alleen maar het verleden wordt je niet aangerekend; je wordt helemaal bevrijd, je wordt losgelaten. Dat is een veel rijker perspectief op wat degene die gelooft ontvangt: loslating.

Eigenlijk betekent dat woordje aflaten... vrijkoping, ja, dat is eigenlijk hetzelfde idee. Of in ieder geval, dat is de prijs die betaald wordt om bevrijd te worden. Dus bij loslating praat je over het resultaat, maar bij de losprijs of bij vrijkoping is de gedachte dat daar een prijs betaald wordt zodat je losgelaten wordt, bevrijd wordt. Vrijkoping is een uitdrukking die heel sterk meteen al in die richting wijst, namelijk dat je bevrijd wordt. Ik vind dat een wezenlijk verschil. Het is veelrijker: loslating, bevrijding van zonde ontvang je door Zijn naam. Het geeft namelijk ook aan wat geloof doet. Geloof wil zeggen dat je inderdaad in vrijheid gesteld wordt en dat je ook niet langer gebukt gaat onder de zonde.

Eigenlijk is de boodschap van de apostel Paulus dat we gerechtvaardigd zijn en dat we niet meer rekenen met de zonde. Het is eigenlijk onvoorstelbaar dat mensen altijd maar nog gebukt gaan. Trouwens, het wordt zo gepredikt dat we ons ganse leven zouden strijden tegen de zonde. En als ik het zo zeg, dan refereer ik gewoon aan wat bijvoorbeeld het doopformulier ook zegt. Volgens mij worden allerlei formulieren in de kerk zo naar voren gebracht dat we zouden strijden tegen de zonde. Met andere woorden: dat is precies het tegenovergestelde van loslating van zonden. Dat betekent dat je bevrijd bent van de zonde. Dat laat je achter. Het donkere dal ligt achter mij en ik ben vrij en ik leef voor Hem. En die zonde, daar rekenen wij niet meer mee. Ja, dat is een geweldig bewustzijn, dat Hij ons bewustzijn ook reinigt inderdaad van dodenwerk. Dat is weer een andere uitdrukking. Ieder die in Hem gelooft, ontvangt loslating van zonden door Zijn naam.

▶ 46:26 De Heilige Geest Valt op de Natiën ↑ hoofdstukken

Nou, en dan staat er: terwijl Petrus deze woorden nog sprak... Hij heeft dus nog niet eens een conclusie getrokken, een toepassing gegeven of een oproep gedaan. Terwijl hij hen in feite gewoon met kracht vertelt hoe het zit en hen informeert en op de hoogte brengt van iets wat ze tot dusver totaal niet kenden, terwijl Petrus deze woorden nog sprak, viel de Heilige Geest op allen die het woord hoorden. Dus gewoon op dat hele huis. Je leest ook nog dat Cornelius – ik weet niet precies hoe het geformuleerd wordt, maar al zijn vrienden of bekenden had uitgenodigd. Dus dat huis zal behoorlijk vol geweest zijn. Wat gebeurt er? De Heilige Geest viel op allen. En wat dat inhoudt, dat wordt dan vervolgens één of twee verzen later gezegd.

Eén ding moet duidelijk zijn: dit was een goddelijke ingrijping. Er gebeurde iets waarvan het volstrekt helder was dat het plaatsvond. De Heilige Geest viel op hen. En dat 'op hen', dat geeft ook aan dat het iets demonstratiefs was. Ik bedoel niet dat het oppervlakkig was, maar het geeft aan dat het ook een openlijk gebeuren was. Dat blijkt ook wel uit het vervolg. Terwijl Petrus deze woorden dus sprak, viel de Heilige Geest op allen die dat woord hoorden. Over een krachtig woord gesproken en over de wijze waarop God dus dat woord dat Petrus uitspreekt bevestigt!

En dan staat er: en al de gelovigen uit de besnijdenis – dus de Joden, dat is een technische term voor de Joodse gelovigen – al de gelovigen uit de besnijdenis, dat waren zes stuks lezen we, zes mannen die met Petrus waren meegekomen, die stonden verbaasd. Andere vertalingen zeggen dat ze versteld stonden of verbijsterd waren. Als je kijkt hoe dat woord elders ook wordt weergegeven, denk ik dat 'verbaasd' eigenlijk nog een beetje te eufemistisch is; ze waren werkelijk verbijsterd. Dit ging namelijk tegen alle verwachting in. Het zal ongetwijfeld al een heel ding geweest zijn om met Petrus mee te gaan, maar goed, ze waren overtuigd dat ze inderdaad hier moesten wezen. En dat er nou dit gebeurt en dat God demonstratief Zijn Geest op hen uitstort, dat de Geest op hen viel, ja, dan valt het je met recht toe. Wat deden ze? Ze luisterden naar dat woord, maar dat woord heeft een kracht in zich en God bevestigde dat.

Ze waren verbijsterd. Waarover waren ze verbijsterd? Wel, dat de gave van de Heilige Geest – van Gods Geest dus – ook op de natiën was uitgestort. Niet slechts 'over', maar 'op' de natiën. Ja, en dat betekent dus dat God inbrak, om het zo maar te zeggen. God brak in, in dat huis ook. Israëls ongeloof zou nu... ja, daar komt het inderdaad op neer: Israëls ongeloof zou de poort nu naar de natiën openzetten. Want daar komt het op neer als ik nog even herinner aan de zetting. Terwijl steeds duidelijker wordt, en eigenlijk al heel duidelijk geworden was, vooral sinds de steniging van Stefanus namelijk, dat het Joodse volk als natie de Messias heeft verworpen, wat gebeurt er? God laat demonstratief weten: het gaat nu naar de natiën toe.

En dat hadden ze totaal niet verwacht. Ze waren dus verbijsterd dat dit gebeurde. Dit lag dus totaal niet in de lijn van de verwachting. Want hoe wisten ze dat dan, dat Gods Geest, de Heilige Geest op hen viel? Nou, dat bleek echt wel. Want er staat: "want zij hoorden hen spreken in tongen en God groot maken." Vooral dat eerste, dat was helemaal duidelijk, namelijk een wonderteken in tongen. In andere vertalingen staat daar 'talen'. Het Griekse woord voor tong is namelijk hetzelfde woord als taal. Dat geldt trouwens voor ons soms ook; wij spreken over tongvallen en dergelijke. Maar zij hoorden hen spreken in tongen, dat wil zeggen in vreemde talen. Je leest exact hetzelfde in Handelingen 2 op de pinksterdag. Dat daar ook zo'n wonder plaatsvond, gebeurt hier nu in het huis van Cornelius.

En let op, het was geen 'brabbeltaal', hoor. Zoals dat in de pinksterwereld wel wordt uitgelegd als een of andere 'glossolalie', zoals dat dan heet, een brabbeltaal die niemand kan begrijpen. Nee, het was een wonder zoals dat op de pinksterdag plaatsvond. Daar in Jeruzalem waren tal van talen vertegenwoordigd en iedereen hoorde de apostelen spreken in hun eigen taal van de grote daden van God. Ze hadden die talen helemaal niet geleerd; dat was een godswonder. Stel je voor, er zit hier een Chinees en ik zou nu, terwijl ik niets van het Chinees weet behalve 'tjaptjoy', ineens in het Chinees gaan spreken. En die Chinees zou mij verstaan en mij horen spreken over de grote daden van God. Dat is toch een wonder? En als dat dan niet bij één persoon gebeurt, maar bij velen? Dat was het wonder wat op de pinksterdag plaatsvond en dat was het wonder in het huis van Cornelius, wat kennelijk ook een tamelijk internationaal gezelschap is geweest. Cornelius was een Romeinse hoofdman in de Judese zetting, dus dat is helemaal niet zo gek. Een legeroverste over honderd mannen, Romeinen die ook overal vandaan kwamen. Het was dus een internationaal gezelschap; zij hoorden hen spreken in vreemde talen en God grootmaken.

▶ 53:49 De Betekenis van de Waterdoop ↑ hoofdstukken

Toen merkte Petrus op: "Zou iemand het water kunnen weren om dezen te dopen, zij die evenals wij de heilige Geest hebben ontvangen?" God geeft hun dus eerst Zijn Geest. Nu komt er iets wat u zich goed moet realiseren. Ik had het zojuist over de pinksterwereld met de glossolalie en de brabbeltaal, maar we zijn natuurlijk nog veel vertrouwder met het doopritueel. De gedachte is vaak: als je christen bent, dan moet je gedoopt worden. Maar laat ik u dit zeggen: hier wordt eigenlijk retorisch gevraagd of iemand nog het water kan nemen om dezen te dopen. Petrus spreekt hier niet tot het huis van Cornelius; hij zegt niet tegen de mensen die het zojuist overkwam dat zij gedoopt moeten worden. Nee, hij zegt tegen degenen uit de besnijdenis, die zo verbijsterd waren: "Zou iemand het water kunnen weren om dezen te dopen, die evenals wij de heilige Geest hebben ontvangen?"

Dat zou namelijk een openlijke erkenning zijn van de Joden dat de natiën er ook bij hoorden. Die natiën hadden zelf niets meer nodig; zij hadden zojuist het Woord van God gehoord. Bovendien had God het bevestigd door Zijn Geest te geven, wat door het wonderteken werd gedemonstreerd. Ze waren niet besneden en hadden helemaal geen rituelen, maar het ging erom dat de Joden openlijk zouden erkennen: "Deze mensen horen erbij."

Er staat inderdaad: "En hij beval hen te dopen." Hij zegt niet tegen de gasten in het huis van Cornelius dat zij zich moeten laten dopen; hij zegt tegen de Joden dat zij hen moeten dopen. Het is geen opdracht aan de natiën om gedoopt te worden, maar een opdracht aan de besnijdenis om te dopen. De waterdoop is namelijk een Israëlitisch fenomeen; de waterdoop is gegeven aan Israël. Kijkt u het maar eens na: u leest nergens in de Bijbel dat een niet-Jood een ander doopt in water. Het is altijd een Joodse aangelegenheid. Het is een ritueel dat aan Israël is gegeven. Zij dopen, zij laten zich dopen of dopen zichzelf vaak bij allerlei gelegenheden, maar zij zijn het ook die een ander dopen. En in dit geval krijgen degenen die uit de besnijdenis zijn het bevel om hen te dopen. Niet om die natiën nog iets te geven, want die hadden alles al, maar de besnijdenis zou hiermee openlijk erkennen: "Wij herkennen jullie als mensen die er ook helemaal bij horen, net als wij."

Ik zie dat het klokslag negen uur is. We zouden nu nog naar Handelingen 15 gaan, maar dat lijkt me een mooi moment voor een pauze.

Goed, we pakken de draad weer op waar we die voor de pauze hebben losgelaten. We hadden het over de wonderbare gebeurtenissen in het huis van Cornelius. In de beleving van Petrus en de zijnen was het een verbijsterende gebeurtenis. God greep in en liet zien dat ook de natiën deel uitmaken van die ekklesia. Dat gaf echter nogal wat voeten in de aarde. Zoals ik voor de pauze al memoreerde: als u doorleest in Handelingen 11, ziet u dat Petrus op het matje wordt geroepen. Hij wordt ter verantwoording geroepen om dit uit te leggen, en dat doet hij met grote overtuigingskracht.

Later is het zo — ik heb het nu over Handelingen 10 en 11 — dat u in Handelingen 12 leest over de dood van Herodes, waar ik al even aan refereerde. In Handelingen 13 krijgt u de geschiedenis van Paulus — Saulus — en Barnabas die naar Galatië gaan. Zij vangen een zendingsreis aan en wenden zich tot de natiën. Dat wordt beschreven in Handelingen 14. En vervolgens ontstaat er nogal wat discussie over de vraag...

▶ 58:56 Het Apostelconvent over de Natiën ↑ hoofdstukken

En daar zijn we aangeland in Handelingen 15, namelijk bij de vraag of de gelovigen uit de natiën zich aan de wet moeten houden. Dat moet ik er misschien nog even bij zeggen: Petrus heeft de deur naar de natiën geopend, of liever gezegd: God heeft een deur geopend en Hij deed dat via Petrus. Dat is ook niet zo gek, want aan Petrus waren de sleutels toevertrouwd en hij zou de boel openzetten. Maar vervolgens is het daar ook bij gebleven. Petrus bleef een apostel van de besnijdenis. Maar als Paulus dan daadwerkelijk heel actief wordt in de prediking van het evangelie onder de natiën en velen — Joods en heidens, om het zo te zeggen — gelovig worden, dan lees je dat met name de groep van de farizeeën in Jeruzalem daarover valt. Zij zeggen: "Ja, maar zij horen zich te onderwerpen aan de Joodse gebruiken, de wet van Mozes te volgen en besneden te worden."

In vers 7 wordt een vergadering bijeengeroepen, de apostelvergadering zoals die meestal wordt genoemd. Dan praten we inmiddels over een tijd die weer een jaar of tien verder is; vergis je niet in die tijdlijn. Ik zei al: in het jaar 30 is de Heer gestorven en opgestaan en naar de hemel gegaan. Laten we er gemakshalve vanuit gaan dat het optreden in het huis van Cornelius in het jaar 40 was. Weer een kleine tien jaar later, rond 48 of 49, heeft die apostelvergadering plaatsgevonden. Die arbeid van Paulus onder de natiën is daar dus al een tijd gaande; inmiddels zijn we twintig jaar verder na de opstanding. Toen daarover veel verschil van mening rees, namelijk of de natiën besneden moesten worden en zich aan de rest van de wet van Mozes moesten houden, stond Petrus op — heb je hem weer — en zei tot hen: "Mannen broeders, jullie weten dat God van de aanvang af mij onder jullie heeft uitverkoren."

Je hebt namelijk ook weer uitverkiezingen binnen uitverkiezingen. De apostelen waren uitverkoren als apostelen, en binnen de kring van de apostelen was Petrus ook weer een uitverkorene, speciaal uitgekozen met een bepaald oogmerk. God heeft hem onder hen uitgekozen opdat door zijn mond de natiën het woord van het evangelie zouden horen. Dat vinden we misschien een beetje vreemd, want wij hebben de neiging — en die is trouwens volstrekt Bijbels — om te zeggen dat Paulus de apostel van de natiën is. Dat is ook zo, maar het is Petrus geweest die de poort daarvoor heeft geopend om een heel logische reden. Van oudsher had de Heer dat al gezegd. Dat was trouwens niet in Caesarea Maritima, maar in Caesarea Filippi, daar in het noorden van Israël. Wanneer Petrus daar die belijdenis uitspreekt: "U bent de Christus, de Zoon van de levende God", dan moesten ze allemaal hun mond houden. Het was nog niet de tijd om dat naar buiten te brengen, maar toen al werd hem gezegd dat aan hem de sleutels van het Koninkrijk zouden worden toevertrouwd.

In de rooms-katholieke traditie heeft dat het idee opgeroepen dat hij bij de hemelpoort staat en dat Petrus bepaalt of je naar binnen mag of niet; er zijn ongeteld veel grappen over gemaakt. Het is een voorbeeld van hoe Bijbelse waarheden verkracht kunnen worden en in totale verwarring eindigen. "Verkracht" is in dit geval misschien niet het juiste woord, maar in ieder geval is het totale verwarring. Er zit hier een komisch kantje aan, maar het is eigenlijk wel droevig dat aan zulke elementaire dingen zoveel dwaarsheid gekoppeld is. Hoe dan ook, aan Petrus waren sleutels toevertrouwd, en waar dienen sleutels toe? Om te openen en te sluiten. Via hem is de poort naar de natiën geopend. Ik kom daar straks nog even op terug, op die poort. Ook al is Petrus de apostel van de besnijdenis en blijft hij dat ook — later, als Paulus die scheiding aanbrengt, wat nog weer een aantal jaren na Handelingen 15 is, zegt hij dat Petrus de apostel van de besnijdenis is — toch is het Petrus geweest die de deur heeft geopend. Maar het is Paulus geweest die letterlijk dóór de poort naar de natiën is gegaan. Ook daar kom ik straks nog even op terug.

En wat Petrus dan vervolgens zegt: "En God, die de harten kent, Hij heeft getuigd door hun, de natiën, de heilige Geest te geven evenals ook aan ons." Net zoals ooit op de Pinksterdag. Handelingen 10, daar in het huis van Cornelius, was in miniatuur feitelijk een herhaling van wat er ooit op de Pinksterdag plaatsvond. God maakte daarin geen verschil, zo zegt Petrus: "Zonder enig onderscheid te maken tussen ons van de besnijdenis en hen, namelijk de volkeren, de natiën, de niet-Joden." Door het geloof heeft Hij hun harten gereinigd. Het gaat allemaal om geloof, om het aanvaarden van wat God zegt, het luisteren en beamen van wat Hij zegt.

Dan trekt Petrus deze conclusie: "Nu dan, wat stellen jullie God op de proef?" Want Petrus vat dit buitengewoon ernstig op. Later in deze vergadering zal Paulus ook nog eens het woord voeren en dan wordt het allemaal volstrekt helder, maar nu zegt Petrus: "Nu dan, wat stellen jullie God op de proef door een juk op de hals van de discipelen te leggen dat noch onze vaderen, noch wij hebben kunnen dragen?" Eén ding is duidelijk: dat juk is in ieder geval nooit aan de natiën gegeven. Later in Handelingen 21 krijg je nog een discussie in hoeverre dat juk überhaupt voor Israël van toepassing was, maar daar gaat het hier nog niet eens om. Het gaat nu eigenlijk om de vraag: moeten de natiën zich houden aan de wet en de besnijdenis? Het antwoord kan ik alvast verklappen, want later in het hoofdstuk wordt unaniem besloten, inclusief door een man als Jacobus, dat de natiën vrij zijn van de wet en van alle gebruiken.

De natiën kennen geen rituelen of dingen die zij moeten doen. Ik zeg het er ook nog even bij als herinnering aan wat we voor de pauze al even zagen: dus ook niet zoiets als de waterdoop. Dat is never nooit een verplichting geweest voor de natiën; zij hebben sowieso geen ritueel. Ik zeg het eigenlijk ook omdat ik vorige week nogal getriggerd ben, omdat er zulke enorme discussies zijn over de doop en over wat wel en niet moet, en wat mensen dan wel en niet zouden moeten doen en in hoeverre ze dan tot de kring horen. Het is eigenlijk afschuwelijk. Het is gewoon God op de proef stellen en een juk leggen van rituele gebruiken die helemaal niet voor hen bestemd zijn. En dan krijg je die prachtige conclusie, het zijn trouwens de laatste woorden van Petrus in het boek Handelingen. U weet, Petrus speelt de hoofdrol in Handelingen 1 tot en met 12. In Handelingen 15 komt hij nog even terug, namelijk hier, en dit zijn de laatste woorden van Petrus in het hele boek Handelingen. In de tweede helft van het boek speelt Paulus de hoofdrol. Dan zegt hij dit:

▶ 01:07:38 Redding Door Genade Alleen ↑ hoofdstukken

Het is een prachtige link naar de bediening van de apostel Paulus. Maar door de genade – dat wat vreugde geeft, want dat is wat genade betekent – door de genade van de Heer Jezus geloven wij gered te worden op dezelfde wijze als zij.

Die uitspraak vind ik zo mooi omdat hij meestal andersom gelezen en omgekeerd wordt. Het is niet zo dat zij, de natiën, op dezelfde wijze behouden of gered worden als wij. Nee, wij worden gered, wij Joden worden op dezelfde wijze gered als zij. Wij worden behouden op dezelfde wijze als zij. Dat wil zeggen: zonder besnijdenis, zonder wet, zonder rituelen en zonder gebruiken.

Want zo was het in het huis van Cornelius. Die mensen hadden helemaal niets. Het waren gewoon mensen uit de natiën bij wie al dat juk en die gebruiken totaal geen rol speelden. Ze werden hun ook niet opgelegd, niets van dat al. En wat Petrus hier zegt, is dat wij buiten de wet en buiten de besnijdenis om net zo worden gered. Namelijk ook zonder wet, zonder gebruik en zonder besnijdenis. De redding is puur op basis van de genade van en in Jezus Christus. En zo is het: genade alleen. Dat is geen loze frase, het is de praktische waarheid. Het is genade, en dat is ook wat we geloven.

▶ 01:09:31 De Sleutelrol van Caesarea Maritima ↑ hoofdstukken

Ja, en dan komen we nu op iets waar ik ook graag nog even wat meer over wil zeggen: de bijzondere rol die Caesarea speelt in heel het boek Handelingen. Ik wil het niet uitputtend behandelen – er zijn achttien schriftplaatsen waarin de stadsnaam wordt genoemd en het voert veel te ver om die allemaal langs te gaan – maar een aantal dingen wil ik toch gezegd hebben, omdat er veel meer achter steekt.

Eerst even over de plaats zelf. Ik heb een screenshot van Google Maps gemaakt en daarop ziet u waar Caesarea gevonden moet worden. Het ligt echt tussen het huidige Haifa en Netanya in; ik geloof dat de afstand een kilometer of 35 is, als ik me niet vergis. Ik ben er zelf slechts één keer geweest, maar ik hoor dat velen van u er vaker zijn geweest. Voor mij is het alweer 49 jaar geleden; in 1976 was ik daar met een groep reisgezellen. Hier ziet u wat plaatjes. Er is een heel groot aquaduct dat destijds is gebouwd door Herodes de Grote, vlak voor onze jaartelling. Ook zie je hier de opgravingen. Wat ik me nog heel goed herinner – ik was vijftien toen ik met die jeugdreis meeging – is het immense amfitheater. Er worden nu nog steeds concerten gegeven, maar het bijzondere ervan is niet alleen dat er gigantisch veel mensen kunnen plaatsnemen, maar vooral de akoestiek. Onze gids demonstreerde dat destijds: hij fluisterde beneden iets heel zachtjes, terwijl wij als gezelschap helemaal bovenin zaten, en je kon hem op die grote afstand gewoon horen. Daar is destijds heel goed over nagedacht en het is zo gebouwd.

Dit maakt dus deel uit van Caesarea. Een paar dingen op een rijtje: het is letterlijk en symbolisch een poort, een toegang of een doorgang. Ik vind het wel typerend dat ons woord 'poort' in andere talen vaak 'haven' betekent, zoals 'port' in het Engels of 'puerto' in het Spaans en Italiaans. De gedachte daarachter is dat het een toegang geeft of een doorgang is; feitelijk een soort deur waar je doorheen gaat. In het Nederlands schrijven we 'poort' met een dubbele 'o', wat dan weer geen haven betekent, maar de stam van het woord herken je in zoveel talen en het heeft daar altijd de betekenis van een haven. Dat moeten we vasthouden.

De stad heet officieel Caesarea en heeft als bijnaam 'Maritima', wat 'aan de zee' betekent. Ik zei gekscherend dat ik in Katwijk-Maritima woon, maar die bijnaam was nodig omdat er twee Caesarea's waren. Dit Caesarea was door Herodes de Grote vernoemd naar keizer Augustus – Caesar betekent natuurlijk 'keizer'. Daarnaast had je ook nog Caesarea Philippi, vernoemd naar de viervorst Filippus. Die stad wordt ook in de Bijbel genoemd, in de Evangeliën. Dat is de plaats waar Petrus zijn belijdenis uitsprak: "U bent de Christus, de Zoon van de levende God." Daar werden aan hem de sleutels toevertrouwd. Dat zijn dus twee verschillende steden.

De typologische bijzonderheid van Caesarea Maritima is dat het aan de zee ligt. Dat moet u symbolisch opvatten: de zee is in de Bijbel een type van de natiën. De stad lag weliswaar aan het land, maar gaf direct toegang tot de zee, het beeld van de volkerenwereld. In de dagen van het Nieuwe Testament was het een enorme stad, op Jeruzalem na de belangrijkste stad in Judea. De eerste aanzet is waarschijnlijk al gegeven in de dagen van Alexander de Grote, maar het is door Herodes de Grote grootschalig herbouwd en Caesarea Maritima genoemd. Dat was een enorm project in de decennia voor onze jaartelling.

Het was feitelijk een Romeinse plaats in Joods gebied, wat ook al verwijst naar het feit dat het de poort naar de volkerenzee is. Het was de residentie van de Romeinse prefecten en het bestuur. Vandaar ook dat er een Romeinse hoofdman, een centurio, gestationeerd was. Ik geloof dat er in Caesarea zes van die legerafdelingen waren, dus zo'n 600 man. Ook de stadhouders woonden daar. Herodes zelf had er zijn paleis, waar hij in de zomer verbleef omdat het in Jeruzalem dan te warm was. Ook figuren als Pilatus hadden daar hun vaste verblijf, evenals Felix en Festus, waar ik straks nog op terugkom. Verder was het een belangrijke haven met ruimte voor wel 300 grote schepen. Het was een belangrijk tussenstation op de vaarroute tussen Alexandrië, in het noorden van Egypte, en Rome. Deze stad wordt maar liefst achttien keer genoemd in Handelingen. In de Evangeliën komt de naam Caesarea ook voor, maar dan heeft het altijd te maken met Caesarea Philippi. Caesarea Maritima is echt de poort naar de volkerenzee.

▶ 01:18:08 Caesarea als Poort Naar de Volkerenzee ↑ hoofdstukken

Laten we daar nog even op doordenken en op voortbeduren. Voordat Petrus in Caesarea de poort openzet – want ik houd van die termen; de deur wordt geopend, maar in dit geval houd ik van het woord 'poort' – want dat is namelijk wat Caesarea was. Maar Paulus, die is eigenaardig, die was er al voordat Petrus die poort openzette. In Handelingen 9 vers 30 – ik heb er aan het begin van deze avond al even kort aan gerefereerd – lees je dat Paulus al naar Caesarea was gebracht en vervolgens op de boot werd gezet om naar Tarsus te gaan.

Daarin zit dus al de gedachte dat Paulus degene zou zijn die via die haven en via die poort inderdaad naar het buitenland zou gaan. Dat is een typologisch gegeven. Petrus zet de poort open, maar hij blijft daar in Caesarea. Paulus is echter degene die door Caesarea inderdaad de zee gaat bevaren en daar zijn zending gaat volbrengen.

Het is een gedachte waar we het al over hadden: aan Petrus waren de sleutels van het koninkrijk toevertrouwd en daarom opent hij ook die poort voor de natiën. In Handelingen 12 lees je ook nog dat Herodes, als koning van de Joden, daar dodelijk getroffen wordt. Daar zie je eigenlijk ook wel iets van een transitie. Waar wordt de Joodse natie zo getroffen? Hun koning komt daar tragisch aan zijn eind, en dat is uitgerekend daar in Caesarea, waar hij trouwens ook zijn residentie had.

In hoofdstuk 19 van het boek Handelingen lees je dat Paulus terugkeert van zijn inmiddels tweede zendingsreis. De plaatsnaam wordt daar niet direct genoemd, maar er staat dat hij 'opgaat', en dat kan in dat verband maar één ding betekenen: hij gaat naar Jeruzalem voor een kort bezoek. Maar hij arriveert dan ook weer in Caesarea. Hij kwam uit Korinthe of Efeze, als ik me niet vergis, maar hij komt dan aan in Caesarea.

En dat is ook mooi. Het is niet alleen maar zo dat Paulus naar de natiën gaat. Petrus zet in Caesarea de poort open, maar Paulus gaat daadwerkelijk door die poort naar de volkerenzee. Hij maakt de natiën bekend met de God van Israël en brengt daar het evangelie.

▶ 01:21:21 Paulus Brengt de Rijkdom Naar Israël ↑ hoofdstukken

Maar het is ook zo dat Paulus als apostel van de natiën vervolgens ook weer naar Israël toe gaat. Want Paulus zegt in de Romeinenbrief dat hij, juist omdat hij apostel van de natiën is, de heerlijkheid van zijn bediening daarin acht dat hij enigen uit hen zal mogen redden. Paulus heeft ook een boodschap voor zijn volk, zeker in die dagen. Wat eigenlijk zijn boodschap aan Israël was, is niet alleen dat Jezus de Messias was, maar vooral ook dat het heil nu naar de natiën is gezonden.

Wat betekent Caesar eigenlijk? Caesar is keizer. Ons woord 'keizer' is ook afgeleid van Caesar. Als je het zegt, hoor je eigenlijk nauwelijks het verschil. Ik heb zelfs begrepen dat het ook nog te maken heeft met het Hebreeuwse woord 'Tsar', dat vorst betekent, en zelfs met de Russische 'Tsaar'. Of dat etymologisch inderdaad tot elkaar herleid kan worden, is de vraag, maar in ieder geval is het semantisch zo; dat wil zeggen, in de taal is het niet voor niets dat die woorden allemaal op elkaar lijken. In ieder geval komt Paulus dus via de volkerenzee ook in Israël terecht.

En nu kom ik bij het vijfde punt. Je leest in Handelingen 21 dat hij voor de laatste keer in Jeruzalem komt, maar dan komt hij ook weer via Caesarea. Daar komt een profeet naar hem toe, Agabus. Of dat dezelfde is die je eerder in het boek Handelingen tegenkomt, weet ik eigenlijk niet, maar in ieder geval voorzegt deze Agabus: "Jij gaat nu naar Jeruzalem toe, maar ik voorzeg je — of God voorzegt het — wat er zal gebeuren." Hij doet dat met een riem om zijn handen en zegt: "Dit zal jou overkomen." Het is een goddelijke aanzegging: "Jij zal gebonden worden, je zal gevangen genomen worden en uitgeleverd worden aan de natiën." De medereizigers van Paulus vatten dat op als een waarschuwing dat Paulus niet naar Jeruzalem moet gaan, maar Paulus is heel vastbesloten. Hij zegt: "Ik ben bereid om voor de Naam niet alleen te lijden, maar ook te sterven." Als dat moet gebeuren, dan gaat dat gebeuren. Trouwens, Paulus wist dat hij in ieder geval niet gedood zou worden.

Paulus had onder de natiën ook een collecte verzameld voor de armen van Judea. Er was grote armoede daar en er had ook een hongersnood plaatsgevonden. Paulus heeft het als een voorrecht beschouwd om juist voor de broeders in Judea een inzameling te houden. Met die inzameling is hij, samen met een delegatie, naar Jeruzalem gegaan. Maar dan komt hij dus in Caesarea en daar wordt hij zo gewaarschuwd. Hij is echter vastbesloten om desondanks naar Jeruzalem te gaan. Daar breekt de hel los; er gebeurt precies wat Agabus voorzegd had. Paulus wist het trouwens al veel eerder. Hij zegt dat in elke stad de Geest van God hem ervan verzekert dat hij naar Jeruzalem gaat en dat hij daar veel zal moeten lijden.

Als je typologisch en associatief denkt, zijn de dwarsverbindingen heel bijzonder. Wat Paulus doet, is de rijkdom van de natiën — en ik bedoel dat nu ook materieel — naar de armen in het Joodse land brengen. Dat is typologisch, want hun tekort — zoals Romeinen 11 zegt — is rijkdom voor de natiën. Paulus legt dat aan het einde van de Romeinenbrief ook uit. Hij komt met de materiële rijkdom van de natiën naar Jeruzalem, en ongetwijfeld hebben velen van de besnijdenis dat als een belediging opgevat. Het profetische idee was immers dat Jeruzalem en Israël een kanaal van zegen zouden worden voor de volkerenwereld, ook materieel. En nu wordt er een inzameling gehouden onder de natiën en wordt dat naar Israël gebracht. Het is de omgekeerde wereld. Het zou namelijk zo zijn dat een gelovig Israël vervolgens de boodschap naar de natiën zou brengen. Dat was het idee. Maar in Handelingen vind je die omkering: terwijl Israël juist niet gelooft, is dat juist de rijkdom van de natiën. Paulus demonstreert dat en hij heeft er ook grote moeite voor gedaan om met Pinksteren in Jeruzalem te zijn.

Dat is ook weer heel apart, want Pinksteren in Handelingen 2 was een groots gebeuren. Als er dan weer sprake is van een Pinksterdag in Jeruzalem, in Handelingen 21, dan komt Paulus daar en wordt hij bijna gelyncht. Het zijn de Romeinen die Paulus in bescherming moeten nemen, zodat zijn Joodse volksgenoten hem niet zouden doden. Dat zou zeker gebeurd zijn, maar zij brengen hem in veiligheid. Dat is het laatste bezoek dat Paulus gebracht heeft aan Jeruzalem. Je leest dat hij daar nog een rede houdt op de trappen van de tempel, op de bovenste treden. Het is zijn laatste optreden daar in Jeruzalem. Hij vertelt zijn verhaal in het Hebreeuws. Leuk hè? De Romein Paulus — want Paulus was ook een Romein, dat staat ook in diezelfde hoofdstukken — sprak buitengewoon Grieks, maar hij was een Hebreeër uit de Hebreeën. Hij wenkt het volk dat ze even kalm moeten worden omdat hij wat te vertellen heeft, en dan gaat hij hen op de trappen in het Hebreeuws toespreken. Dan zijn ze stil: een Hebreeër.

Hij vertelt zijn verhaal, hoe hij overtuigd is geworden en wie hij was. De meesten zullen dat daar ongetwijfeld geweten hebben. Maar dan zegt hij op een gegeven ogenblik dat hij in Jeruzalem een godspraak kreeg terwijl hij in de tempel aanbad, en dat er tegen hem gezegd werd: "Ga heen, ga naar de natiën toe." Dan lees je dat ze hem hadden aangehoord tot dat moment. Lukas heeft het prachtig geformuleerd. Ik lees even een klein stukje voor: "En het overkwam mij, toen ik naar Jeruzalem was teruggekeerd en in de tempel aanbad, dat ik in zinsverrukking geraak — in extase staat er letterlijk — en dat ik Hem zag, die tot mij zei: 'Haast u, vertrek spoedig uit Jeruzalem, want zij zullen van u geen getuigenis over Mij aannemen.' En ik zei: 'Heer, zij weten zelf dat ik het was die hen die in U geloven, liet gevangen zetten en in de synagogen liet geselen. En toen het bloed van Uw getuige Stefanus vergoten werd, werkte ik daaraan met volle instemming mee en bewaarde ik de kleren van hen die hem doodden.' Maar Hij zei tot mij: 'Ga heen' — dat klinkt wel heel streng — 'ga heen, want Ik zal u uitzenden, ver weg naar de natiën.'"

Let op: zij hoorden hem aan tot dít woord toe, maar toen verieven zij hun stem en riepen: "Weg van de aarde met zo iemand, want hij behoort niet te blijven leven!" Toen ze schreeuwden, met hun kleren zwaaiden en stof in de lucht wierpen, beval de overste hem de kazerne binnen te brengen en hem onder geseling in verhoor te nemen. Daarom gaat Paulus dan protesteren; hij zegt dat dat helemaal niet mag omdat hij een Romein is. Het is eigenlijk prachtig om dit zo te zien.

▶ 01:31:47 Paulus' Gevangenschap in Caesarea ↑ hoofdstukken

Paulus komt daar dus als apostel van de natiën en hij heeft een boodschap voor zijn volk. Maar dit is de laatste keer en hij wordt daar in Jeruzalem gevangengenomen. Ja, Paulus wordt daar gevangengenomen, maar zelfs daar is hij niet veilig, want er wordt een complot tegen hem gesmeed. De Romeinen krijgen daar lucht van en dan wordt hij onder een geheime escorte vanuit Jeruzalem naar Caesarea gebracht om hem te beschermen tegen de Joden. Ziet u hoe het hier de Romeinen zijn die Paulus beschermen tegen de Joden die hem willen doden?

Wat er dan gebeurt, is dat Paulus daar twee jaar lang gevangen wordt gehouden in Caesarea. De volle termijn van twee jaar. Later lees je diezelfde termijn weer als hij in Rome is; ook de termijn van twee jaar. Nou, over de typologie daarvan zullen we het nu maar niet hebben, maar dat geeft dus aan dat die gevangenschap daardoor wordt gelimiteerd. In feite is wat er in Caesarea gebeurde al een beeld van, en ook al een voorafschaduwing van, wat er in Rome zou plaatsvinden.

In gevangenschap wordt hij daar bewaard en hij wordt daar gehoord door de stadhouder, procurator Felix, in Handelingen 24. Allemaal in Caesarea dus. En Festus, een andere, dat is de opvolger van Felix. Vervolgens komt koning Agrippa, ook een telg uit de Herodes-familie. Hij komt daar met Bernice — hoe was het ook alweer? Nou, we willen het weten: toen dan de volgende dag Agrippa en Bernice gekomen waren met grote praal en de gehoorzaal binnenkwamen... Die Agrippa had al heel veel over Paulus gehoord en dacht: die man wil ik zelf een keertje horen. Dat is een boeiende toespraak die Paulus daar weer geeft.

Dit alles gebeurt in Caesarea, de plaats waar Paulus gevangen zat en die de poort naar de natiën was. Dat is eigenlijk ook wat ik bedoel; die rol speelt Caesarea voortdurend in heel het boek Handelingen. Het is dus niet zomaar een plaats, alsof het ook ergens anders had gekund. Nee, het is juist daar; dat is die poort. Daar wordt iedere keer weer die betekenis in meegenomen.

▶ 01:34:57 De Schipbreuk als Type van Israël ↑ hoofdstukken

En dan, en dat is het laatste... Vanuit Caesarea wordt Paulus per schip naar Rome gestuurd om zich vervolgens voor de keizer te verdedigen, want op de keizer had hij zich beroepen. Ook weer vanuit Caesarea gaat hij de volkerenzee op. En daar vindt die schipbreuk plaats. Moet u nagaan, dat schip was helemaal volgeladen; het kwam uit Alexandrië in Egypte en dat hele schip lijdt schipbreuk. De hele lading ging verloren, en dat is een schitterend type, als u het mij vraagt, van de lotgevallen van het Joodse volk. Dat volk was ook inderdaad uit Egypte geroepen en was volgeladen, maar heeft onder de natiën in de volkerenzee schipbreuk geleden.

Dat Lukas dit zo uitgebreid beschrijft, wat er met dat schip gebeurde, is niet zomaar. Het is illustratief voor het hele verhaal van Handelingen, namelijk dat Israël schipbreuk lijdt onder de natiën en de hele lading verloren gaat. Maar goed, ze kwamen allemaal behouden aan. Dat had Paulus ook gezegd: "Jullie komen allemaal behouden aan." En als u het mij vraagt, is dat heel erg karakteristiek voor de boodschap die Paulus mocht brengen: de verzoening der wereld.

Nou, het is klokslag tien uur. Dus het lijkt mij een mooi moment om hier nu ook amen te zeggen.