▶ 00:00 Inleiding: Alverzoening in de Spotlights ↑ hoofdstukken

Ik aarzelde zojuist even toen ik zei dat we de Bijbel gaan openen. Dat is waar en tegelijkertijd is het ook weer wat anders dan we gebruikelijk zijn te doen, dat we één of meerdere schriftgedeelten gaan bespreken. Er komt van allerlei Bijbelse waarheid aan de orde, dat zal duidelijk zijn. Anders zou ik hier echt niet gestaan hebben. Maar de insteek is vandaag wat anders.

En laat ik dan meteen maar de koe bij de horens vatten. De titel is denk ik veelzeggend: Alverzoening in de Spotlights. En wat bedoel ik daarmee? Dat is dat dit onderwerp, dit thema, de laatste tijd – met name eigenlijk vooral dit jaar – enorm veel tractie heeft en vaak aan de orde komt, ook in de christelijke wereld.

Toen ik dertig jaar geleden – nee, alweer langer, drieëndertig jaar geleden – in aanraking kwam met de boodschap van de Redder van alle mensen... Ja, als je het woord alverzoening noemde in de christelijke wereld, dan was dat echt vloeken in de kerk. Dat is het in zekere zin nog steeds, en toch is er in de loop van de decennia enorm veel veranderd. En dat wat er nu dit jaar bijvoorbeeld plaatsvindt hier in het Nederlandse taalgebied, is daarin heel illustratief, als u het mij vraagt.

▶ 01:42 Twee Spraakmakende Boeken over Alverzoening ↑ hoofdstukken

Er zijn een tweetal boeken uitgekomen – nou ja, er zijn veel meer boeken uitgekomen, maar een tweetal boeken die heel veel ophef hebben veroorzaakt binnen de christelijke wereld. Dat is een begrip op zich natuurlijk, dat begrijp ik ook wel, maar dat neemt niet weg dat er toch wel veel aan de orde is. Beide boeken heb ik hier op deze dia getoond en ik heb ze uiteraard ook beide gelezen. Dit is – dat moet ik er ook meteen even bij zeggen – de aanleiding waarom dit onderwerp aan de orde gesteld wordt. Maar ik bedoel niet in deze samenkomst een recensie van die beide boeken te geven. Het gaat mij ook zeker niet om de schrijvers te beoordelen of over hun vermogen om het onderwerp te bespreken. Daar gaat het niet om.

Laat ik dan eerst even de chronologische volgorde aanhouden. Het was aan het begin van het jaar dat dit boek uitkwam: 'Het einde van de hel'. Dat is de titel van het boek van Reinier Sonneveld; hij is een theoloog. Dat is best wel een bestseller geworden. En het was zelfs zo dat er een paar weken geleden een gelegenheid was waar allemaal theologen bijeenkwamen, 'De Nacht van de Theologie' heet dat dan. Ja, eigenaardig. Maar goed, waarom dat in duisternis gehuld is, is weer een andere vraag. Tijdens De Nacht van de Theologie wordt de theoloog van het jaar uitgeroepen – je zal maar de theoloog van het jaar zijn – maar ook het boek van het jaar. En dit boek werd verklaard tot het theologisch boek van het jaar. Dat is toch wel heel bijzonder.

Wat Reinier Sonneveld in dat boek doet, is uitleggen waarom hij gelooft dat de hel tijdelijk is. Hij laat het woord 'de hel' trouwens helemaal intact. Ik hoorde hem later in een toespraak nog zeggen: "Nou, ik ken geen mensen die geloven in alverzoening die niet het bestaan van de hel herkennen." Dat was één van de eerste dingen die ik daarover ontdekte toen de boodschap mij duidelijk werd dat God werkelijk een Redder is voor alle mensen: dat de hel helemaal niet bestaat en dat de Bijbel spreekt over Gehenna. Dat is een concreet dal daar bij Jeruzalem. Maar goed, hij bedoelt met de term 'hel' in het algemeen de oordelen of de gerichten van God. Dat laat ik dus even voor wat het is. Hij verklaart ook heel uitdrukkelijk dat hij gelooft in alverzoening.

Ik zei al: dit heeft veel commotie veroorzaakt, maar hij kreeg toch ook heel veel bijval. En het bijzondere is vooral dat er ook binnen de orthodoxe wereld – hoewel de loper daar niet direct voor hem of deze gedachten wordt uitgerold – wel interesse is. Men staat er zeer open voor en het is duidelijk dat er heel veel aan het schuiven is.

Een paar weken geleden – het was drie weken geleden toen ik hier eigenlijk had moeten staan; ik was niet ziek maar kon niet spreken – las ik juist in de krant dat daar een nieuw boek was uitgekomen dat ook als e-boek al te bestellen was. Het ligt vanaf morgen pas in de winkel. Dat is dit boek van David de Vos: 'Alle mensen zijn kinderen van God'. Die dag heb ik dat boek gedownload en ik heb het in zijn geheel gelezen. Zo’n enorme toer is dat nou ook weer niet, want het is niet echt een heel dik boek. En David de Vos – als je niet helemaal een vreemdeling in kerkelijk Jeruzalem bent, dan ken je hem wel. Ik versprak me net even door hem Reinier te noemen, maar dat is eigenlijk ook wel een beetje typerend en misschien ook wel illustratief, want beide boeken ademen toch een beetje dezelfde gedachte.

Deze David de Vos is een hele bekende naam als je de evangelische en pinksterwereld kent, de charismatische wereld. Hij heeft op de EO-Jongerendag gesproken en op festivals. In Afrika is hij bijzonder actief geweest en heeft hij honderdduizenden, zo niet miljoenen mensen bereikt. Het is echt een jonge kerel, 42 jaar. Een paar jaar geleden begon er al iets bij hem te veranderen en toen schreef hij een boek dat 'Rauw' heet. Daarin geeft hij toch wel af op wat er allemaal zo plaatsvindt in de christelijke wereld en hoe hij daar eigenlijk ook wel een beetje op afgeknapt is. Maar dat niet alleen; hij beschreef ook hoe hij is gaan schuiven in zijn denken en bijvoorbeeld al heel erg open stond voor de vraag: zou God niet veel inclusiever zijn dan we zeggen en de hele mensheid op het oog hebben? Wat toen nog een vraag was, heeft hij nu in dit boek als een bewering neergezet: "Alle mensen zijn kinderen van God."

Ik ben daar twee weken geleden in Den Haag specifiek op ingegaan: is dat bijbels? Mijn conclusie was toen, zonder dat nu verder toe te lichten, dat er als je dat puur bijbels doorlicht zeker wat voor te zeggen is. Hebben wij niet allen één Vader? Is Hij niet de Schepper van ons allen? Dus bijbels gezien kun je dat zeker ook wel verdedigen. Maar er zijn ook wel heel wat schriftplaatsen, ook in de brieven van Paulus, waarbij 'kinderen van God' een hele specifieke term is die betrekking heeft op de nieuwe schepping en op de gelovigen in onze dagen, ter onderscheiding van zij die nog niet geloven. De titel is dus wat arbitrair, maar zeker te verdedigen.

Dat was toen de gedachte en daar gaat het mij nu dus niet zozeer om, maar wat David de Vos ook doet, is heel uitdrukkelijk zeggen: "Ik geloof nu in iets wat ik voorheen verketterde, namelijk dat God alle mensen redt." In een van zijn hoofdstukken brengt hij naar voren dat voor hem de kern van het evangelie is wat er in Romeinen 5 met name toegelicht wordt: dat zoals in Adam alle mensen zondaren en stervelingen zijn – gewoon zonder voorbehoud, zonder voorwaarden, gewoon als een mededeling – zo zullen in Christus ook alle mensen door één daad worden gerechtvaardigd en elders dan ook levend gemaakt. Hij verklaart dus heel uitdrukkelijk daarin te geloven.

▶ 09:20 Herkenbaarheid: God als Redder van Alle Mensen ↑ hoofdstukken

Voor wie is dat niet herkenbaar? Want dat is nou precies de boodschap waar wij ook hier om samenkomen. De Bijbel is zo dik en er zijn zoveel andere thema's, maar als je het nou hebt over de vraag: waarom is het evangelie evangelie? Nou, omdat het een goed bericht is voor wie dan ook. Het is geen aanbod, het is een bericht, een mededeling: God is jouw Redder. Dat betekent niet dat je al gered bent, maar Hij gaat en zal jou redden. En dat geldt voor heel de mensheid, sterker nog, voor heel de schepping.

Als dit nu door deze schrijvers, David de Vos en Reinier Sonneveld, zo naar voren gebracht wordt... Wauw! Ik ben ook door velen, zowel onder ons als elders, benaderd. Het is toch heel bijzonder dat dit nu zo voor het voetlicht komt, maar ook dat dit werkelijk aandacht losmaakt en een zekere acceptatie heeft. Dat is toch wel heel apart. Ga maar na als het gaat over de herkenning en ook het gemeenschappelijke van dat wat hier al vele jaren wordt uitgedragen en wat u gelooft. Ik weet het niet zeker, maar wat in ieder geval centraal staat in deze bijeenkomsten, of in ieder geval heel basaal is, is dat God niet laat varen de werken van Zijn handen.

U zegt: "Maar dat geloven ze in de kerken toch ook? Want daar begint de kerkdienst altijd mee." Dat is waar, ze zeggen het wel, maar als het puntje bij paaltje komt, blijkt dat vele werken van Zijn handen — ik bedoel vele schepselen — toch uiteindelijk definitief door Hem verlaten worden. Dus hoe mooi men het ook zegt en verklaart, zo mooi en geweldig blijkt het in de praktijk toch niet te zijn. Maar goed, David de Vos en Reinier Sonneveld brengen dat zo naar voren en die zeggen: "Ik geloof het ook." Nou, dat is toch geweldig? Dat resoneert bij ons. God is de Redder van alle mensen.

Wat daarbij ook heel sterk benadrukt wordt in beide boeken, is dat oordeel in de Bijbel altijd gericht is op herstel en nooit definitief is. Er bestaat niet zoiets als een eeuwig oordeel in de zin van eindeloos. Het is altijd: een ogenblik duurt Zijn toorn, een leven lang Zijn goedertierenheid. Dat zijn de verhoudingen. Het is altijd het één met het oog op het ander. Oordeel is altijd, zoals dat heet, pedagogisch; het is opvoedend.

Ook een heel elementair ding wat in beide boeken naar voren wordt gebracht, is dat woord "eeuwig" zoals we dat als bijvoeglijk naamwoord zo vaak in de Bijbel tegenkomen, of "eeuwigheid". In de Bijbel heeft eeuwigheid te maken met een eeuw, namelijk niet in de zin van honderd jaar, maar een tijdperk of een wereldtijdperk. In ieder geval betekent het bijvoeglijke naamwoord "aeonisch" — zonder die termen nu helemaal te gaan evalueren — in ieder geval niet eindeloos. Wie een concordantie raadpleegt op de grondtekst, die ontdekt dat meteen. De Bijbel is daar volstrekt helder in, maar de vertalingen verdoezelen dat enorm. Daardoor zeggen heel veel mensen: "Is er nu zoiets als een eeuwig oordeel of de alverzoening?" Dat is dan de tweestrijd waar men in zit.

Nou, als je de Schrift recht doet — dat is de conclusie, de toelichting is nu even niet aan de orde — dan geloof je het één én het ander. Kijk, als eeuwig eindeloos zou betekenen, dan kan er dus niet zoiets zijn als een eeuwig oordeel én dat God alle mensen redt. Dat sluit elkaar uit. Maar als je weet dat eeuwig te maken heeft met wereldtijden, of in ieder geval beperkt is en te maken heeft met een eeuw, een aeon, dan kan het één en het ander beide waar zijn. Dan hoef je dus niet te kiezen. Dan krijg je ook niet het probleem van: "Er zijn teksten waarin het één gezegd wordt en er zijn teksten waarin het andere gezegd wordt, en wat weegt dan het zwaarst?" Dat is de probleemstelling die vaak zo gepresenteerd wordt, en dan moet men een keuze maken. Maar als je weet hoe het zit — sorry voor de pedanterie die daarin misschien klinkt — en de betekenis van de woorden kent, dan hoef je niet te kiezen. Dan kun je geloven op alles wat de Schrift zegt.

Dus ja, weet u, als dat in deze boeken naar voren gebracht wordt, dan denken we: "Yes!" Maar... en nou komt het.

▶ 14:36 Keerzijde: Vijf Vitale Afwijkingen ↑ hoofdstukken

Ik aarzelde eigenlijk bij deze dia, en daarmee ook over de rest van wat ik naar voren ga brengen. Ik dacht: André, breng het gewoon positief. Geweldig dat deze dingen nu voor het voetlicht gebracht worden, en dat is het. Zeker voor iemand als David de Vos; je merkt dat hij nog worstelt met een heleboel dingen. Hij zit in een proces, dus geef hem de ruimte. Dat bepaalde dingen dan niet helemaal deugen, laat dat; dat zal God vanzelf wel duidelijk maken. Aan dat laatste twijfel ik ook geen moment. Maar goed, het is wel zo dat in deze boeken die positieve dingen naar voren gebracht worden die ik zojuist noemde. Dat is honderd procent geweldig.

Tegelijkertijd moet je je ogen er niet voor sluiten dat er ook hele vitale afwijkingen in de boodschap zitten. De eerlijkheid gebiedt mij om ook dat naar voren te brengen. Ik weet dat sommige mensen hier moeite mee hebben om dat zo te vertellen. En toch zie ik mij vandaag genoodzaakt om dat te doen. Juist ook omdat ik nogal wat reacties krijg en dan — ja, zo werkt dat heel vaak, hoe menselijk is dat? — hoor je iets, je bent er enthousiast over en dan heb je de neiging om het kritisch vermogen even op nul te zetten en alles in dit soort boeken voor zoete koek te slikken. Want er zitten toch wel degelijk een aantal hele vitale afwijkingen in. U moet het zelf beoordelen, maar ik wil er vanmorgen een vijftal noemen en nader voor het voetlicht brengen; ik ga ze toelichten. Ik zal ze eerst alle vijf resumerend noemen en dan zullen we ze vervolgens één voor één wat uitgebreider bespreken.

In de eerste plaats, en dat is meteen de meest vitale: in beide boeken wordt ontkend dat de Bijbel Gods Woord is en het fundament van ons geloof. Sommige mensen zeggen: "Nou, dan weet ik eigenlijk al genoeg." Maar laat ik eerst nog even doorgaan. Wat in beide boeken ook heel sterk en onderbouwd met argumenten wordt gedaan, is het oordeel bagatelliseren. Dat wil zeggen: het geringer achten en zelfs ontkennen. Ten derde: er blijkt in beide boeken geen zicht te zijn op de komende aeonen. Men ziet weliswaar dat aeon niet te maken heeft met eindeloosheid, maar wat het dan wel is en hoe het zit met het Godsplan van aeonen, dat zul je in deze boeken niet aantreffen.

Een andere vitale afwijking, en dan doel ik vooral op het boek van Reinier Sonneveld, is dat de dood ontkend wordt. Daarmee bedoel ik, en bedoelen zij ook: de dood is niet echt dood. Eigenlijk leeft hij of zij op het moment dat een mens sterft gewoon voort. Een ezel stoot zich in het gemeen... Ik zie al mensen lachen en ik zeg: zo komisch is het nou toch ook weer niet? Dat was een flauw woordspelletje. Maar goed, als we het er dan toch over hebben, u kent de uitdrukking: als de vos de passie preekt, boer pas op je kippen. Maar dat is een beetje flauw inspelen op de naam, want dan kun je met Piet ook wel even aan de gang hoor, met "Piet praat" en zo.

Goed, de ontkenning van de dood. De dood wordt door Reinier Sonneveld jazeker ontkend. Sterker nog, een heel groot deel van zijn boek gaat over bijna-doodervaringen. Hij heeft zelf ook zo'n ervaring gehad als jonge jongen; hij heeft op het randje van de dood gelegen en wonderbare dingen gezien. Vlak voordat hij zou gaan sterven — ik geloof dat het bij een zware operatie was — zag hij een lichte poort. Dat staaft hij met heel veel ervaringen die anderen ook hebben. Iedereen, ongeacht de achtergrond of je nu boeddhist bent, atheïst of christen, dat maakt niet uit. Er zijn heel veel gedocumenteerde gevallen van zulke bijna-doodervaringen. Hij gaat daar heel eerlijk op in, maar hij ziet zulke ervaringen dus duidelijk als een bewijs dat een mens niet echt doodgaat. Die bijna-doodervaringen zouden iets zeggen over de dood, wat op zich al heel tricky is als u het mij vraagt. Bijna geslaagd zijn zegt immers niks over geslaagd zijn; dan ben je gewoon gezakt, hè? Maar goed, hij stelt dat God alles weer recht gaat zetten en dat Hij dat doet in de dood. Daarmee ontkent hij dus feitelijk de dood zelf.

En dan hebben we een vijfde punt. Dat is dat beide boeken spreken over de navolging van Jezus en dat accentueren, in plaats van de navolging van Christus zoals Paulus Hem navolgt. Deze moet ik ook nader toelichten, maar dat doe ik pas aan het einde. Goed, laten we eens wat inzoomen op die specifieke punten.

▶ 21:37 Afwijking 1: de Bijbel Niet als Gods Woord en Fundament ↑ hoofdstukken

De eerste afwijking, en het is niet voor niets dat ik die als eerste noem, vind ik de meest vitale: de ontkenning dat de Bijbel Gods Woord is en ook werkelijk het fundament. Beide schrijvers doen dat, en ik zal dat even specificeren.

Wat David de Vos over de Bijbel zegt – hij wijdt er een heel hoofdstuk aan – is dat de Bijbel niet het Woord van God is. Hij zegt: Jezus, dat is het Woord van God. Nou, dat laatste kan hij natuurlijk heel duidelijk staven. Je leest in Johannes 1 dat in het begin het Woord was. En dan staat er in Johannes 1 vers 14: "En het Woord is vlees geworden en het heeft onder ons gewoond, en wij hebben zijn heerlijkheid aanschouwd, een heerlijkheid als van een Eniggeborene van de Vader." Kortom, de Heere Jezus Christus is het Woord. Je leest ook in Openbaring 19 dat Hij het Woord van God wordt genoemd, de expressie van God. Dat ontken ik niet; dat de Heere Jezus het vleesgeworden Woord is, staat vast. Wat David de Vos echter ontkent, is dat de Bijbel het geschreven Woord van God is. Eigenlijk bestaat zoiets volgens hem niet; er is alleen het vleesgeworden Woord, maar niet zoiets als een geschreven Woord. Je kunt volgens hem dan ook niet zeggen dat de Bijbel het Woord van God is.

Maar datzelfde Johannes-evangelie, waarin in hoofdstuk 1 heel duidelijk wordt aangemerkt dat de Heere Jezus het vleesgeworden Woord is, zegt in hoofdstuk 10 heel uitdrukkelijk – en er zijn vele andere plaatsen – dat het Woord van God wel degelijk ook opgetekend is. U zegt misschien: "Dat is toch vanzelfsprekend?" Dat vind ik ook, maar David doet dus moeite om te zeggen dat je die Bijbel niet zo moet ophemelen. Het gaat om Jezus en niet in de eerste plaats om de Bijbel. Nou, dat vind ik al heel tricky, en dan druk ik me eigenlijk nog eufemistisch uit. In Johannes 10 lees je inderdaad dat het Woord van God – en dan gaat het over het geschreven Woord, de psalm in dat specifieke geval – tot ons is gekomen. De Heere Jezus zegt daar ook bij: "En de Schrift kan niet gebroken worden." Of denk aan Hebreeën 4 vers 12, waar staat: "Want het Woord van God is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend scherp zwaard." Daar gaat het heel duidelijk over de Schrift. Dus ja, er zijn zoveel schriftplaatsen die duidelijk maken dat de Bijbel, het Woord van God, wel degelijk ook is opgetekend. Sterker nog: dat vleesgeworden Woord en het geschreven Woord zijn feitelijk parallelle gegevens.

Er zijn zoveel bewijzen; ik heb er ooit eens een studie over gegeven waarbij je die beiden naast elkaar kunt zetten. Hoe beiden ook miskend zijn, ontvangen zijn en tot ons zijn gekomen. Want de Heere Jezus was werkelijk mens, en zo is de Bijbel ook werkelijk een menselijk boek. Het is in die zin opgetekend door mensen, door auteurs. Er zit ook een menselijk element in; het is geschreven in de tijd en op allerlei verschillende plaatsen. Maar wat ik ermee wil zeggen is: ja, de Heere Jezus is het vleesgeworden Woord, maar niet minder waar en ook niet minder belangrijk is dat wij inderdaad een complete bibliotheek van zeventig boeken hebben die tezamen het Woord van God zijn, de expressie van God. En dat is buitengewoon belangrijk.

David de Vos zegt bijvoorbeeld ook over de Schrift in hoofdstuk 5: "Niet de Schrift is geïnspireerd, maar mensen hebben geschreven vanuit wat zij begrepen, hoorden, voelden en geloofden, onder invloed van de Geest." Met andere woorden: die mensen waren geïnspireerd. Nee, dat is niet wat er staat. Die mensen kunnen best geïnspireerd zijn geweest, dat ontken ik niet, maar in 2 Timotheüs wordt juist gezegd dat álle Schrift van God ingeblazen is. Niet de schrijvers – hoe waar dat misschien ook is – maar de Schrift zelf is levend, geïnspireerd en van God ingeblazen. Zoals Adam door God werd aangeblazen en alzo een levende ziel werd, zo is ook de Schrift door God geademd. Hier wordt dus al iets afgedaan aan het gezag van de Bijbel door te zeggen dat wel de bijbelschrijvers geïnspireerd waren, maar niet de Schrift zelf. Dat is echt een aanslag.

In een interview in het Nederlands Dagblad hoorde ik hem ook zeggen: "Mensen hebben het altijd maar over 'ja, maar in de Bijbel staat geschreven'." En dan zegt hij in dat interview: "Jezus ging juist zelf ook tegen de Schrift in." Ik citeer hem nu letterlijk: "Jezus ging juist zelf ook tegen de Schrift in en Hij zei: 'Jullie hebben wel gehoord dat..., maar Ik zeg u...'" Jezus ging zelf tegen de Schrift in? Wat zeg je nou? Altijd als Hij werd tegengesproken, zei Hij: "Er staat geschreven." Of: "U dwaalt, want u kent de Schriften niet." En als Hij zegt: "Gij hebt gehoord dat er is gezegd: haat uw vijanden, maar Ik zeg u," dan heeft Hij het niet over wat er in de Schrift geschreven staat, maar dan heeft Hij het over de Joodse traditie en de Joodse overleveringen. Daar stelt Hij Zich tegenover. Hij zegt ook elders, in het Markus-evangelie: "Jullie hebben de Schrift ontkracht ter wille van jullie overleveringen." Dus Jezus ging absoluut niet tegen de Schriften in; Hij beriep Zich daar altijd op. De Schrift kan niet gebroken worden. Hij zei: "Als jullie de Schriften geloofden, dan zouden jullie ook Mij hebben geloofd." Dus ja, met al mijn sympathie voor David de Vos – laat dat duidelijk zijn, ik vind het mooi dat iemand bereid is zijn visie te herzien en daar zijn nek voor uitsteekt – maar dit moet vermeld worden. Dit is zijn uitgangspunt, en dat is een enorme onderwaardering van de Schrift. Sterker nog: het is in feite de Schrift op een zijspoor zetten, waarbij je ook heel gemakkelijk van die Bijbel kunt afdoen.

Reinier Sonneveld is eigenlijk van hetzelfde laken een pak. Hij zegt ook dat de Bijbel niet het fundament is. Hij zegt iets soortgelijks als wat David de Vos over het Woord zegt: "Het Woord is niet dat wat geschreven staat, maar dat is Iemand." Dat klinkt mooi, maar het is niet waar, want er wordt een tegenstelling gesuggereerd die er niet is. Beide zijn het Woord van God. Reinier Sonneveld zegt over dat fundament: "Wacht even, het fundament in de Bijbel is niet een boek of wat documenten, dat is Iemand." Dat is niet moeilijk om aan te tonen. Wanneer Paulus bijvoorbeeld in de Korinthebrief zegt: "Een ander fundament dan dat ik gelegd heb, kan niemand leggen," dan zegt hij: "Christus." Dus als hij zegt dat het fundament Christus is, dan is dat waar. Maar daarmee heeft hij niet gezegd of bewezen dat de Bijbel ook niet het fundament is.

Het staat ook letterlijk zo in Efeze 2, waar je leest dat de Ecclesia in onze dagen gebouwd is op het fundament van de apostelen en de profeten, terwijl Christus Jezus Zelf daarvan de hoeksteen is. Dat is waar. Maar het fundament dat is gelegd, dat zijn niet de apostelen en de profeten als personen, maar dat wat zij hebben nagelaten. Het gaat hier trouwens over nieuwtestamentische profeten, vandaar dat de apostelen als eerste genoemd worden. De apostelen en profeten hebben het fundament gelegd, en dat fundament is de Schrift. Ze hebben gepredikt, ze hebben het Woord mondeling doorgegeven en vervolgens hebben ze het, godzijdank, ook zwart op wit gezet en geboekstaafd.

En het is verzameld. Als Schriften hebben ze het vervolgens overgeleverd, zodat we in 2025 deze dingen kunnen lezen en daarop kunnen blindvaren. Het is een kompas. Op het moment dat je zegt: "Ja, de Bijbel is niet het fundament en dat is niet het Woord van God, want dat gaat over Iemand", dan klinkt dat mooi, maar wat je doet is in feite een fundamentele dwaling met recht.

Wat dan ook blijkt, is dat ze zich heel gemakkelijk op de Bijbel beroepen. Ik las dat later ook in interviews; mensen die mij dan tegenspreken of ik krijg e-mails van mensen die zeggen: "Ja, maar...", en die slaan me dan met Bijbelteksten om de oren. En daar stelt zo iemand zijn eigen ervaring dan tegenover. Ja, ik ken een bijbelleraar die zei: "Nou en? Die oren zijn daar juist voor bestemd: om die Bijbelteksten, om dat Woord te vernemen."

Wat ook duidelijk wordt, is de positie van Reinier Sonneveld. Dat is heel sterk, want hij is ook echt een theoloog. Dat is David de Vos niet; dat is meer een prediker. Reinier is een academisch gevormd iemand, maar hij zegt bijvoorbeeld in dat boek ook dat het boek Daniël niet door Daniël is geschreven, maar veel later, zodat die profetieën achteraf als voorzegging zijn opgetekend. Het bewijs dat de Bijbel profetie is, wordt daarmee dus onderuitgehaald. Met instemming zegt hij dat ook. Hij zegt: "Ja, Daniël is opgetekend ergens in de tweede eeuw." Nou, ik kan u dit vertellen: het is drie eeuwen eerder al opgetekend, door Daniël zelf. Trouwens, Daniël benadrukt heel vaak in dat boek: "Ik, Daniël." Kijk het maar na.

Wat hij ook zegt – ik heb het nu over Reinier Sonneveld dus – dat bracht hij jaren geleden al bij de EO naar voren. Bij de EO wordt hij heel vaak van stal gehaald als de "huisgeleerde", zeg maar. En wat hij daarin zegt, is ook wel heel veelzeggend voor de enorme neergang. Sorry dat ik het zeg, maar ik moet het melden. Als de oprichters van de EO ooit hadden gehoord wat Reinier Sonneveld over de Bijbel zegt, dan hadden ze zich in hun graf omgedraaid. Echt. Dat zijn mensen als Kids en Glashouwer. En dat er nu bijvoorbeeld in de gelederen van de EO gezegd wordt door Reinier Sonneveld: "Adam en Eva hebben hoogstwaarschijnlijk zelf nooit bestaan; het zijn geen historische mensen." Ik vind het een afschuwelijke opmerking. Want ja, als de eerste hoofdstukken van de Bijbel al niet historisch zijn, hoezo kun je daar dan werkelijk op bouwen?

Als je het daarover hebt als theoloog – want dat is je beroep ten slotte, je moet het over het Woord van God hebben... Ik bedoel, de eerste "theoloog", sorry dat ik het zo zeg, was ooit in de Hof van Eden. Een theoloog is iemand die over het Woord van God praat. "Heeft God niet gezegd dat...?" En dan een vraagteken plaatsen. Zo begint het heel subtiel. Maar niet alleen dat; met het betoog dat God alle mensen redt, zaagt hij met deze bewering ook nog eens de poten onder zijn eigen stoel vandaan. Want een van de grote argumenten in de brieven van Paulus, dat God inderdaad heel de mensheid rechtvaardigt en levend maakt, is juist gebaseerd op het feit dat in Adam, en door één daad van ongerechtheid van Adam, alle mensen zondaren en stervelingen zijn geworden.

Maar als Adam helemaal nooit bestaan heeft en geen historisch figuur is, gaat dat argument dus helemaal niet op. Dus als Paulus zegt: "Zoals door één mens" – ik parafraseer nu even – "alle mensen zondaren geworden zijn", dan zegt Reinier Sonneveld: "Dat is helemaal niet zo." Nee, maar dan gaat de rest dus ook niet meer op: "Zo zullen ook door één mens, de laatste Adam, alle mensen gerechtvaardigd worden." Zie je dat? Als je het ene wegredeneert en zelfs ontkent, dan heb je het tweede meteen ook ingeleverd. Vandaar ook, heel illustratief, dat in dat boek dat hij geschreven heeft die Schriftplaatsen nauwelijks een rol spelen. En ik begrijp heel goed waarom, want hij heeft inmiddels zelf de poten van zijn eigen preekstoel doorgezaagd.

Oké, dat was afwijking één. Veruit de belangrijkste. Dit moet gemeld worden. Dus hoe geweldig het ook is wat er verteld wordt over de God die het werk van Zijn handen niet laat varen, dat zou ons niet blind moeten maken voor... ja, ik spreek over gif. Als je zegt dat de Bijbel niet het fundament en het Woord van God is, dan heb je meteen de foute afslag genomen.

Ik wil er nog één ding aan toevoegen. Toen ik – en dan praat ik over ruim drieënhalve jaar geleden – in aanraking kwam met de boodschap, was dat via een artikel dat in "Distelen van Israël" stond, van Ede Keizer. Hij bracht naar voren hoe dat zit met die aionen. Het was zo messcherp. Dat wil zeggen: de Schrift ging open. En toen ik vervolgens allerlei lectuur kreeg toegestuurd, was ik echt diep onder de indruk. Niet alleen van de eerbied die deze mensen hadden voor de Schriften, maar ook van hoe geweldig minutieus precies de Schriften in elkaar steken. De Schrift geeft exact aan hoe de zaken in elkaar zitten.

Dat is precies het tegenovergestelde van de indruk die ik krijg als ik deze boeken lees waar het gaat over de Bijbel. "Ja, de Bijbel is niet zo belangrijk." Heel elementair in beide boeken is vooral ook de beleving: "Ik kan me niet voorstellen dat God er een eindeloze hel op nahoudt." Nou, dat kan ik me ook niet voorstellen. Maar uiteindelijk is dat niet beslissend. Het beslissende is: wat zegt de Schrift? Wat staat er geschreven? En dan blijkt vervolgens inderdaad ook dat God zich op een heel andere wijze voorstelt. Maar dat weet ik op basis van wat er staat geschreven. En dat is essentieel en met recht basaal.

Een andere afwijking...

▶ 38:41 Afwijking 2: Bagatellisering van Gods Oordelen en Gerichten ↑ hoofdstukken

Eigenlijk vloeien al die andere afwijkingen min of meer voort uit de eerste: een bagatellisering van het oordeel. Ik moet hierbij nog een andere naam introduceren; een aantal van u kent ongetwijfeld het boek 'De Uitnodiging'. Dat is de Nederlandse vertaling van een Engelstalig boek van Paul Young – nee, niet de popartiest, maar de schrijver. Een van de centrale stellingen van dat boek is: God doodt en vernietigt niet; dat is geen eigenschap van God.

Vandaar ook dat zowel Reinier Sonneveld als David de Vos zeggen dat je de hele Bijbel moet lezen in het licht van Jezus. Zou Jezus dat ook hebben gezegd, gedacht en gedaan? Een tekst moet, zoals Reinier Sonneveld het letterlijk zegt, 'Jezus-achtig' zijn. Dat betekent dat op al deze voorbeelden op diverse wijzen wordt ingegaan, zoals de zondvloed, de verwoesting destijds van Sodom en Gomorra, de opdracht die het volk kreeg om de Kanaänieten te verdrijven of de opdracht om Jericho te vernietigen. Bij met name die laatste voorbeelden stellen ze de vraag: "Zou Jezus dat ook hebben gedaan? Dat kan toch niet?"

Eigenlijk wordt er een heel lief beeld van Jezus geschetst. Dat vind ik overigens een ander punt: er wordt een beeld van Jezus geschetst alsof Hij alleen maar iemand is die aardige dingen zegt. Maar dan moet u Mattheüs 23 eens lezen en zien hoe Hij sneert: "Wee u, farizeeën en schriftgeleerden, witgepleisterde graven, huichelaars!" Dat pakt behoorlijk uit; dat is niet erg 'Jezus-achtig' in de zin van die zoete liedjes als "Ik wens te zijn als Jezus, zo nederig en zo zacht, zijn woorden waren vriendelijk". Dat is gewoon niet waar, dat is niet realistisch. Dat is een roze bril opzetten. Zodra je het op die manier over Jezus hebt, doe je de Schrift zelf al geen recht.

Zij zeggen dus: aangezien God daar doodt, of de opdracht geeft om te doden of te vernietigen, en aangezien dat niet past in het beeld van Jezus, is dat dus niet God Zelf geweest. Dit is werkelijk ontstellend als je daar even over doordenkt. Deze voorbeelden van Gods oordeel mogen volgens hen niet aan God worden toegeschreven. En als de Bijbel dat wel doet – en dat is heel onmiskenbaar, denk aan het vuur dat regende op Sodom en Gomorra en de zondvloed – dan is dat, zo wordt het letterlijk gezegd, "projectie en geen openbaring".

Ook de teksten uit Johannes 10 komen hierbij ten tonele, waar de Heer Jezus zegt: "De dief komt niet dan om te stelen en te slachten en te verdelgen, en Ik ben gekomen opdat zij leven hebben in overvloed." Dat wil zeggen: Jezus brengt leven, en alles wat daarvóór is gezegd over doden en slachten, dat is eigenlijk 'de dief'. In feite komt het erop neer dat ze daar de duivel bedoelen. Dat bedoel ik dus met het bagatelliseren van het oordeel: feitelijk oordeelt God dan helemaal niet. Dat denk je maar, want het is niet 'Jezus-achtig'.

Daardoor kan men ook de komende gerichten die in de Openbaring beschreven worden – het laatste Bijbelboek – niet accepteren. David de Vos blijkt daar ook erg over te struikelen; dat is weer totaal niet 'Jezus-achtig'. Maar daar is het wel het Lam dat optreedt, de boekrol opent en inderdaad de gerichten uitvoert. Ik moet er meteen bij zeggen dat ik er persoonlijk niet de minste moeite mee heb dat God inderdaad het goede, maar ook het kwade geschapen heeft. In het boek Samuël lees je dat God doodt én doet herleven. Beide. En wat lees je in Openbaring allemaal niet over de zegels, de zeven bazuinen en de zeven schalen? We hebben het op deze plaats vaak genoeg over gehad, maar die worden in de boeken van Sonneveld en De Vos verzwegen of weggeredeneerd.

Dat geldt trouwens ook – en dat heeft direct met ons onderwerp te maken – voor de poel of het meer van vuur en de tweede dood. Het komt niet aan de orde in die boeken. Dat is eigenlijk ontstellend. Als je het hebt over het feit dat God alle mensen redt, dan zou je verwachten dat dit ook aan de orde komt. Niet alleen de teksten over de uiteindelijke uitkomst, maar ook de wijze waarop God dat doet en de crisissen die daaraan voorafgaan. Het Griekse woord voor oordeel is eigenlijk 'krisis'. God brengt de boel in een crisis, juist met het oogmerk om de dingen recht te zetten en weer terecht te brengen. Maar je moet niet uitvlakken dat Hij daarbij dikwijls zeer hardhandig te werk gaat. God excuseert Zich daar niet voor.

Er is een reden waarom ik dit nu zo naar voren breng. Ik heb al zo vaak het verwijt gekregen dat, als je vertelt dat God alle mensen redt, de alverzoening een 'lieve' boodschap zou zijn. Nu begrijp ik een beetje waarom dat zo gezegd wordt. Want als je het in een heel vrijzinnig kader plaatst, waarin het allemaal wel terechtkomt en die oordelen er niet toe doen... maar die zijn heel serieus in de Bijbel. Er zijn vele voorbeelden, niet alleen in het verleden, maar ook voor de toekomst. Die moet je niet wegredeneren. Dat gebeurt in deze nieuwe benadering echter heel uitdrukkelijk wel. Daarom is het een zorgwekkend teken dat dit nu ineens zoveel tractie krijgt; het is ook de tijdgeest.

Lieve mensen, we moeten er nog een paar behandelen, maar het moet inmiddels duidelijk zijn: het is niet alles goud wat er blinkt. Wat werkt hier nou werkelijk?

▶ 45:52 Afwijking 3: Geen Zicht op het Plan Der Aionen ↑ hoofdstukken

Er is geen zicht op de komende aeonen. Zoals ik al eerder zei: men weet inmiddels wel dat 'aeon' of het bijvoeglijk naamwoord 'aeonisch' niet eindeloos betekent. Maar hoe zit het dan precies met de aeonen? Met de voorbije aeonen, de tegenwoordige boze aeon, of de toekomende aeonen? Dat zijn de duizend jaren. Of de toekomende aeonen, dat wordt ook wel de 'aeon der aeonen' genoemd, de meest overtreffende trap; dat wat beschreven wordt in de laatste Bijbelboeken of de laatste hoofdstukken van Openbaring. Niets in de boeken waarover we spreken wijst daarop, terwijl het nu juist van zo groot belang is om dit te begrijpen. Hetzelfde geldt voor de voleinding van de aeonen; dat God een plan heeft met de aeonen. Je kunt wel zeggen dat 'aeon' niet eindeloos betekent, maar wat betekent het dan wel? En hoe gaat God Zijn voornemen realiseren door die wereldtijdperken heen? Ik weet bijvoorbeeld dat een Reinier Sonneveld niet eens in de duizend jaren gelooft. Alles wordt gewoon op één hoop gegooid. Maar dan mis je de precisie en de onderscheidingen die de Schrift wel aanreikt, en die van belang zijn om het überhaupt te kunnen begrijpen.

Dat wordt dan inderdaad door elkaar gehaald. Een van de termen is een theologische term — ik moet hem dan toch maar eens genoemd hebben — de theologische term voor de leer van de alverzoening. De term 'alverzoening' is ontleend aan Kolossensen 1: dat God door het bloed van het kruis het al tot Zich verzoent, hetzij wat in de hemel is, hetzij wat op de aarde is. De term alverzoening is dus direct uit de Schrift bij ons gekomen. Dat is geen mening, dat is gewoon een feit; iedereen kan het checken. Maar hoe wordt deze leer in de theologie genoemd? De leer van de apokatastasis. Ik heb er heel lang over gedaan, maar het is eruit gekomen: apokatastasis. Overigens is apokatalaxi weer een andere term; het lijkt er een beetje op wat betreft de voorzetsels.

Die term apokatastasis is ontleend aan Handelingen 3 vers 21, waar je leest dat Petrus spreekt over de terugkeer van de Messias en dat dan de tijden van herstel van alles zullen aanbreken, waarvan de profeten hebben gesproken. De theologie zegt dan over degenen die dit letterlijk geloven: "De tijden van herstel van alles waarvan de profeten gesproken hebben, dat is alverzoening." Maar dan zeg ik: dat is niet waar. Dan zit je een aeon te vroeg. Want dit herstel van alles waarvan de profeten gesproken hebben, vindt namelijk niet plaats bij de voleinding van de aeonen — aan het eind, als Christus de heerschappij overdraagt aan Zijn God en Vader — nee, dat zal plaatsvinden in de toekomende aeon. En in die tijd zijn er nog velen 'buiten' en in de dood. Dus de enige overeenkomst is in feite dat het ermee te maken heeft dat God inderdaad het al op het oog heeft, maar daar blijft het dan ook bij.

Het is juist heel belangrijk dat alverzoening te maken heeft met het feit dat God het al met Zich verzoent; dat wil zeggen dat alle vijandschap is verdwenen en dat er geen enkel vervreemd of vijandig schepsel meer zal zijn. Dat Hij het al met Zich verzoend heeft, gebeurt pas bij de voleinding van de aeonen en niet al in de toekomende aeon. Dan zijn er nog duizenden jaren — als je het mij vraagt zelfs tienduizenden jaren — te gaan. Ik weet zeker dat ik hier nu opmerkingen over krijg: hoe kom ik daar nu weer aan? Maar goed, ik bedoel maar te zeggen dat God stappen zet in de tijd, maar je moet die stappen wel onderscheiden. Kijk, als jij onderzoek gaat doen naar Napoleon, dan moet je niet in de Middeleeuwen gaan kijken. Nee, dan moet je in het juiste tijdvak kijken. En dat geldt voor alles. Er was ooit een van de grote kerkvaders, Augustinus, die zei: "Onderscheid de tijden, en de Schrift is in harmonie met zichzelf." En ik zeg: Amen, zo is dat.

En weet je wat nogal een gevolg is van het niet onderscheiden van de tijden en gelegenheden? Dan kom je tot uitspraken als: "Alle mensen zijn al verzoend." Ik ben het in beide boeken tegengekomen, maar dat is niet waar. Want zolang er nog één vijand is, iemand die vervreemd is van God, is de alverzoening — de verzoening van het al — nog niet gerealiseerd. Dus het hele idee dat allen nú al verzoend zijn, is niet waar. Of de uitspraak: "Alle mensen zijn gered." Ik vind dat niet in de Bijbel. Hij is de Redder van alle mensen, dat betekent dat de garantie er ligt: Hij gáát alle mensen redden. Maar dat is heel wat anders dan zeggen dat alle mensen gered zijn. Want dat is gewoon niet wat de Schrift zegt.

Het is zelfs zo dat redding altijd plaatsvindt door het aanroepen van de Naam, en niet anders. Door geloof. Dat is het kanaal. Niet de basis, dat is waar — je wordt gered uit genade, uit die bron — maar het kanaal, het medium waardoor je gered wordt, is geloof: aanvaarden wat er staat geschreven en het erkennen van de Naam. Dus als je de tijden niet onderscheidt, dan ga je tot zulke uitspraken komen. Heel onvoorzichtig. En weet je, als je zulke uitspraken doet, dan kunnen mensen vervolgens — en ik ben dat de laatste weken in de pers ook zo tegengekomen — zeggen: "Wat hij daar naar voren gebracht heeft, die alverzoening, dat kan nooit Bijbels zijn." Dan gaan ze zulke uitspraken citeren en zeggen: "Kijk maar, in de Bijbel staat dat het anders is." En dan zeg ik: ja, jullie hebben nog gelijk ook. Je moet dus wel met de juiste argumenten komen. Als je dat niet doet, tja, waar zit je dan? Nou ja, vul maar in. Er is nog een vitale afwijking. Hoe lang zijn we eigenlijk al bezig? Ik moet het toch afmaken.

▶ 52:46 Afwijking 4: Ontkenning van de Dood (en Opstanding) ↑ hoofdstukken

Ontkenning van de dood. Ja, dat is een specifiek argument dat Reinier Sonneveld inbrengt. Hij zegt zelfs dat het belangrijkste argument voor hem voor alverzoening in de eerste plaats wordt gevormd door de hemelse bijna-doodervaringen. Hij gaat daar in dat boek uitgebreid op in en wat hij eigenlijk zegt is: ja, de mens heeft een onsterfelijke ziel, mensen sterven niet echt. Trouwens, ik had het net even over die theoloog ooit in de hof van Eden, de oude slang. De eerste bewering die hij doet, is: "Nee, God heeft niet gezegd: u zult sterven. Nee, je sterft niet. Je ogen worden juist geopend," zei hij. Ontkenning van de dood is de eerste leugen van de slang. Dat is heel karakteristiek; niet alleen het verdacht maken van God, maar ook het ontkennen van de dood. En ja, hij zegt ook: men sterft niet.

Dit is een argument waarvan ik merk dat het ook binnen de orthodoxe wereld best wel indruk maakt. Waarom? Omdat men daar ook gelooft dat een mens niet echt doodgaat, want je komt meteen in de hemel of in de hel — hoe dat ook maar heten mag. Wat Reinier Sonneveld ook naar voren brengt, is dat in de doodstoestand verstoorde relaties tussen dader en slachtoffer weer worden hersteld; zo spreekt hij daar vaak over. Dus God heeft nog heel veel te herstellen, maar dat doet Hij dan allemaal in de dood. Mensen sterven en dan gaat het echte herstelwerk plaatsvinden. Nee! Nee, nee.

Wat je dus ook ziet, is dat opstanding en levendmaking in deze benadering in feite geen betekenis hebben. Het is eigenlijk... ik heb niet echt kunnen vinden dat hij het ontkent, maar ik ben er niet helemaal gerust op, dus ik laat het voor wat het is. Maar ik weet wel dat in deze visie opstanding en levendmaking geen betekenis hebben; het is eigenlijk gewoon suiker op de honing. Want gaat u maar na: als een mens sterft en je bent meteen al in de hemelse heerlijkheid, ja, wat doet opstanding dan nog?

In de Bijbel is het juist zo dat als er geen opstanding is, we de beklagenswaardigste van alle mensen zijn en dan is het hele evangelie gewoon niet waar. Het gaat erom dat God de dood niet ontkent, maar dat God door Zijn Zoon de dood overwint. De dood is niet een andere vorm van leven, nee. De dood wordt tenietgedaan en niet ín de dood, maar door opstanding gaat Hij de dingen herstellen en richten. Ook bij de grote witte troon, waar de doden voor de troon staan. Dus in deze visie speelt dood, opstanding en levendmaking — ieder in zijn eigen rangorde — geen rol. Dat is buitengewoon elementair. De hele boodschap dat God alle mensen redt, heeft alles te maken met het feit dat Hij doet opstaan en levend maakt. En als je dat ontkent, dan moet het dus allemaal in de dood plaatsvinden.

▶ 56:17 Afwijking 5: Jezus Navolgen in Plaats van Christus ↑ hoofdstukken

Ja, nou ja, ik laat het hier even bij, maar ook dit is een heel vitaal punt en dan kom ik op de laatste afwijking en dat is dat zij beide heel sterk spreken over navolging van Jezus. Ze hebben het altijd over Jezus. En dan zeg je: "Wat is daar mis mee?" Nou, dan hebt u een update nodig. Want in de evangeliën wordt de Heer Jezus altijd Jezus genoemd. Jezus ging naar Gadara, Jericho, Jezus ging daar. Altijd wordt Hij Jezus genoemd. Maar God heeft Hem in Zijn opstanding tot Heer en tot Christus gemaakt. Die eer is Hem toegekend.

Je zou kunnen zeggen: "Is dit nou niet alleen maar een semantische kwestie dat jij het anders noemt?" Nee, in de praktijk blijkt ook dat beide schrijvers — en trouwens in het algemeen is dat zo, ga maar eens checken — dat als mensen het hebben over Jezus, ze altijd doelen op Hem die hier op aarde wandelde en leefde en leerde. Op die Jezus. Maar dat is niet de Jezus die wij via de apostel Paulus hebben leren kennen.

In de evangeliën is het inderdaad altijd Jezus, maar in de brieven wordt Hij altijd — trouwens niet alleen in die van Paulus, maar ook in die van Petrus en Jakobus — de Heer Jezus Christus of Christus genoemd. Paulus gebruikt dan altijd Christus. Dit heeft allemaal een heel specifieke betekenis; het is niet zomaar Jezus. Nee, Jezus was de naam van de Mens die hier op aarde wandelde in Zijn vernedering, maar God heeft Hem verhoogd. Het is de heerlijkheid die God Hem heeft toegekend.

En wij volgen ook niet Jezus na. Dat vindt u misschien raar. Nee. Je kunt zeggen: we wandelen in Zijn voetstappen door ook in geloof te wandelen, zoals Hij in geloof hier op aarde wandelde. Maar wij volgen niet Jezus. Weet u wat Jezus zei? "Ga niet op de weg van de Samaritanen of van de heidenen, Ik ben slechts gezonden tot de verloren schapen van het huis van Israël." Die Jezus volgen wij niet. Nee, wij volgen Christus zoals Paulus Hem volgde. Hij zegt dat ook. Paulus is gesteld tot een afgevaardigde en leermeester van de natiën. Hij kende Jezus naar het vlees niet eens. Hij zegt: "En als ik Hem al gekend zou hebben naar het vlees, thans niet meer."

Paulus is geroepen door de verheerlijkte, de opgewekte Heer en hij is ook door Hem onderwezen vanuit de hemel. Een verborgen Christus aan Gods rechterhand, en die Christus volgen wij na. Hoe dan? Nou, zoals Paulus een navolger was. Daarom zegt hij ook: "Wordt mijn navolgers." Niet omdat wij dan Paulinisten worden, maar omdat God hem heeft uitgekozen, geroepen en afgevaardigd om het onderwijs dat Paulus hoogstpersoonlijk van Jezus Christus heeft ontvangen vanuit de hemel, uit te dragen en aan de natiën bekend te maken. En daarom zegt Paulus ook: "Wordt mijn navolgers, gelijkerwijze ik ook Christus' navolger ben." Dus wij volgen niet maar Jezus na, de Man hier op aarde; nee, wij volgen Christus Jezus, de Verheerlijkte en Verhoogde. Nou, samenvattend.

▶ 01:00:01 Samenvatting: een Geloofwaardige Prediking van de Redder ↑ hoofdstukken

Dat moet dan de afdronk zijn. De boodschap van de Redder van alle mensen is elementair in het evangelie. Dat is honderd procent waar. Het is niet zo dat je kunt zeggen dat die boodschap eigenlijk niet zo heel erg fundamenteel is. Nee, dat is juist heel fundamenteel. Het is namelijk niet afhankelijk van ons geloof. Hij ís de Redder van alle mensen. Speciaal trouwens van de gelovigen, dat is waar.

Maar er zijn een aantal kenmerken van een geloofwaardige prediking van die boodschap. Ik resumeer nu, zonder het verder nog toe te lichten, maar dit is de conclusie. Een geloofwaardige prediking van de Redder van alle mensen gelooft inderdaad eerbiedig heel de Schrift als fundament en als Gods Woord. Zij doet ook niets af van de ernst en de betekenis van oordelen en gerichten. Dat moet je niet wegvlakken. Je moet niet het ene zeggen van: dat geloof ik wel, en het andere van: dat geloof ik niet. Geloof alles wat de Schriften hebben geschreven.

Een geloofwaardige prediking heeft ook uitzicht op en onderscheidt de komende aeonen en de tijden en gelegenheden. Wij vestigen onze hoop niet op wat God in de dood gaat doen. Nee, de doden zijn dood. Alle hoop is gevestigd op het feit dat God de doden doet opstaan en hen levend gaat maken, ieder in zijn eigen rangorde.

Een geloofwaardige prediking van de Redder van alle mensen volgt Christus Jezus, zoals Paulus Hem heeft nagevolgd, zoals hij Hem heeft gepredikt en ook heeft opgetekend. En zie daar, dit is de bibliotheek. Ik geloof ook dat de brieven van Paulus de voltooiing vormen van het Nieuwe Testament; dat is wat ons overgeleverd is en dat is waar we werkelijk op kunnen staan, fundamenteel. Amen.