▶ 00:02 Bijbels Jargon en de Roep Om Definitie ↑ hoofdstukken

Een hele goede morgen allemaal, vrienden in Rotterdam. Wat een voorrecht om vanmorgen met jullie de Bijbel te openen en ons te bepalen bij een onderwerp dat naar zijn aard al zo blij maakt: genade. Genade benaderd. Zojuist werd het al even aangegeven – en trouwens hartstikke bedankt voor de keuze van de liederen, want die sluiten prachtig aan bij wat ik vanmorgen naar voren wil brengen – dat het onderwerp 'Genade het cliché voorbij' zou zijn. Dat had ik in aanvang ook aangekondigd, maar bij nader inzien vond ik dat wat negatief. Ik wil het positiever benaderen, ook in de titel. Dat wil zeggen: we gaan eens nader bekijken wat dat woord genade nou eigenlijk betekent.

In ons jargon – en dan bedoel ik de kring van gelovigen die rondom de Bijbel samenkomt – ontkom je niet aan een bepaalde woordenschat. Dat heb je nu eenmaal in elke kring; zelfs in je eigen gezin kun je dat meemaken, maar ook op je werk. Je gebruikt termen die je in een andere setting niet gebruikt en die daar totaal vreemd zijn. Daar is niks bijzonders aan; het heeft ermee te maken dat je in elke setting specifieke termen nodig hebt om elkaar fatsoenlijk en effectief te kunnen begrijpen.

In het Bijbels jargon zijn er nogal wat van die termen die rechtstreeks zijn overgenomen uit de Schrift zelf, uit de oorspronkelijke talen. Denk maar aan het woord apostel. Dat is een Grieks woord. Er is niks mis mee om zo'n woord te gebruiken, maar je moet wel weten wat het betekent. Dat is vaak het probleem met jargon in het algemeen, maar zeker als je een boodschap hebt die je wilt uitdragen en waar je andere mensen bij wilt betrekken, dan moet je weten wat zo'n woord betekent. Daarom hecht ik er persoonlijk sterk aan dat we zulke termen goed definiëren als we de Bijbel openen. Dat klinkt misschien deftig, maar het gaat erom dat je exact weet wat het inhoudt. Anders gaat een woord als apostel een heel eigen leven leiden, terwijl het in de tijd van het Nieuwe Testament specifiek een afgevaardigde betekende. Het had een hele concrete betekenis die je destijds niet hoefde uit te leggen, terwijl het bij ons een speciale religieuze lading heeft gekregen die we alleen in een bepaalde setting gebruiken.

Nog zo'n term is natuurlijk evangelie. Ook dat is een Grieks woord. Ik gebruik het zelf heel dikwijls, maar het is van belang de oorspronkelijke, gewone betekenis te kennen: een blijde tijding, een goed bericht. Als je dat weet, krijgt het een reële, concrete betekenis: ik mag een goed bericht doorgeven. Het woord ekklesia is wat minder bekend. Ik gebruik het zelf vaak omdat ik het beter vind dan het woord gemeente, waarbij je al gauw denkt aan de gemeente Rotterdam. Maar even los van die bezwaren: als je ekklesia terugbrengt tot de basiselementen, betekent het een uit-roepsel, of in de praktijk een volksvergadering. Het gaat mij nu niet zozeer om de diepere betekenis van al deze woorden, maar om het feit dat we ze gebruiken met in ons achterhoofd de wetenschap waar ze specifiek op doelen.

Neem diaken; dat was oorspronkelijke een heel normaal woord voor een dienaar. Bij ons heeft het in het kerkelijk gebruik de specifieke betekenis van een ambt gekregen. Je wordt bevestigd in het ambt van ouderling of van diaken, net zoiets als bij een apostel. Maar een diaken is gewoon het woord voor dienaar. Of denk aan het woord Christus, een Grieks woord voor het Hebreeuwse Messias, wat simpelweg gezalfde of gezalfd betekent.

En dan een woord dat hier wel erg bekend is, maar elders helaas zeer onbekend. We doen daarom moeite om dat iedere keer te onderstrepen en toe te lichten: het woordje aeon. Een heleboel mensen vragen zich af waar je het over hebt. Kun je dat eten? Nee, dat kun je niet eten, maar het woord komt zo dikwijls voor in het Nieuwe Testament en als afgeleide ook in het Oude Testament. Het wordt vaak vertaald met eeuwigheid, maar als je denkt dat het dat betekent, dan begrijp je het woord niet. Sterker nog, dan begrijp je een groot deel van de Bijbelse boodschap niet. Het heeft te maken met een wereldtijd of wereldtijden. Zoals zojuist ook werd doorgegeven vanuit de Filipijnen: God heeft een plan van aeonen. Dan moet je weten wat een aeon is. Het is zeer fundamenteel voor het verstaan van de Bijbel.

Al deze termen kun je zonder bezwaar gebruiken, mits je weet wat ze betekenen. Eigenlijk trap ik hiermee een open deur in, want dat geldt voor alle communicatie. Je gebruikt een woord en veronderstelt dat de luisteraar weet wat je bedoelt. Het wordt problematisch als ik een woord gebruik en u hebt daar een heel andere voorstelling bij. Dan kun je keurig langs elkaar heen praten terwijl je beiden denkt elkaar te begrijpen, maar totaal verschillende gedachten in je hoofd hebt. Dat gezegd hebbend, willen we nu naar de kern.

▶ 07:39 Het Cliché Voorbij: Wat Genade Niet Is ↑ hoofdstukken

En nu kom ik op een ander punt: genade. Dat wijkt wat af van wat ik zojuist noemde, want 'genade' is geen Grieks of Hebreeuws woord, maar het is wel een woord dat heel sterk te maken heeft met wat wij uitdragen. Niet alleen in de liederen speelde dat zojuist een centrale rol, maar in het algemeen is de boodschap van Gods genade de kern van wat we verkondigen. Dat is prachtig, maar het kan gemakkelijk een cliché worden als je niet scherp hebt wat genade nu eigenlijk voor een ding — sorry dat ik het zo zeg — is. Wat betekent dat eigenlijk?

Het is heel vaak vaag geworden. Dan hoor je dat Gods genade Zijn liefde in actie is. Ik vind dat heel mooi en misschien zelfs haast poëtisch geformuleerd, maar het is niet concreet en het is niet duidelijk. Wat is genade nu eigenlijk? Ik zeg dat ook omdat het dikwijls niet alleen een vage betekenis heeft en de meeste mensen niet echt een idee hebben wat het werkelijk is, maar ook omdat je meestal een specifieke definitie tegenkomt als je het gaat opzoeken. Ik heb dat gedaan en ik werd erin bevestigd dat je meestal deze definitie tegenkomt: genade is Gods onverdiende gunst aan zondaren.

Ik heb dit, geloof ik, rechtstreeks uit Wikipedia overgenomen: het betekent dat iemand niet de straf krijgt die hij verdient, maar wel de vergeving en de liefde die hij niet verdiend heeft. Als je het heel kort in één zinnetje zou zeggen, is die eerste zin misschien wel het meest doeltreffend. Dat is wat er algemeen onder verstaan wordt. Dan heb ik het nog niet eens over de wereld buiten onze sferen als gelovigen of christenen; nee, gewoon onder christenen is de gedachte: wat is genade? Dat is Zijn onverdiende gunst aan zondaren die het niet verdienen.

Kijk, en dan steiger ik. Omdat ik inmiddels wat meer mag weten en dat ook graag met jullie wil delen. Ik moet erbij zeggen dat ik hier ooit, al vele jaren geleden, op het spoor ben gekomen toen ik in aanraking kwam met de Concordant Version en de Concordante Vertaling. Toen werd mij al duidelijk wat genade werkelijk is. Laten we dat eens nader bezien.

Eerst nog even over die gangbare definitie. Ik geloof dat die onjuist is en ik zal in een paar punten aangeven waarom de omschrijving 'Gods onverdiende gunst aan zondaren' tekortschiet. In de eerste plaats suggereert die definitie dat genade slechts verschijnt in een context van schuld en zonde. Als ik me even beperk tot het Nieuwe Testament, dan kom je daarmee al heel gauw in de clinch met teksten. Bij de eerste de beste verschijningen van het Griekse woord voor genade kom je namelijk iets anders tegen. In Lukas 2 wordt er bijvoorbeeld van Jezus gezegd, terwijl Hij opgroeit, dat de genade Gods op Hem was.

Een paar verzen later staat er, wanneer Hij als twaalfjarige jongen is teruggekomen in Nazareth: Jezus nam toe in wijsheid en grootte en in genade bij God en mensen. Dat is heel correct weergegeven, maar het staat haaks op de betekenis die ik zojuist noemde. Was de onverdiende gunst voor zondaren op Jezus? Had Hij die genade dan nodig? En hoezo nam Hij toe in de onverdiende gunst bij God en mensen? Hoezo verdiende Hij dat dan niet? Als genade alleen een betekenis kan hebben in de sfeer van zonde en schuld, dan begrijp je deze teksten niet.

Een tweede bezwaar tegen deze definitie is dat het iets verbergt en negeert, terwijl dat nu juist een hele belangrijke clou is in het Bijbelse woord. Het verbergt namelijk de vreugde die in het Bijbelse woord besloten ligt, zowel in het Hebreeuws als in het Grieks. Ik zal dat straks ook duidelijk gaan maken, maar in het begrip genade is vreugde essentieel en heel dominant. In die algemene theologische definitie en in de manier waarop het in de kerktaal wordt opgevat, komt dat element van vreugde totaal niet tot uitdrukking.

Daar komt nog iets bij wat daar nauw bij aansluit: de gangbare definitie legt de nadruk op ons tekort, in plaats van dat het op Gods overvloed wijst. Gods genade spreekt niet over wie wij zijn, maar over wie Hij is. Ook dat komt niet tot uitdrukking in de definitie die ik zojuist aangaf. Het lijkt mij reden genoeg om dit toch eens wat scherper te krijgen. Laten we daarom eerst dat woord eens nader verkennen.

▶ 14:10 Genade Nader Verkend: Charis en de Oorsprong van Vreugde ↑ hoofdstukken

Genade nader verkend. Laten we eerst dat Griekse woord aanpakken; ik kom straks nog op het Hebreeuws terug. Maar het Griekse woord voor genade — u hebt dat wellicht vaker vanaf deze plaats gehoord — is charis. Dat is afgeleid van een werkwoord dat heel vaak voorkomt in het Nieuwe Testament: chairo. Ik heb het er voor het gemak even bij gezet: dit woord komt in totaal 74 keer voor. Gewoonlijk wordt het vertaald met 'verblijden' of woorden van gelijke strekking, zoals 'verheugen'.

Er is trouwens nog iets aparts met dat woord, omdat het direct samenhangt met de gewone Griekse groet. Wij zeggen 'hallo', maar de Grieken zeiden het veel mooier en gebruikten dit specifieke Griekse woord. Ik ga het niet opnieuw zeggen, want het gaat mij er nu niet om een Griekse les te geven, maar als je ergens kwam, dan zei je: "Gegroet!" Letterlijk betekent dat met dit woord: "Verheug u!" Dat is eigenlijk prachtig als je zo bij elkaar komt en dat het eerste is wat je hoort.

Ik vind het ook apart dat alle brieven in het Nieuwe Testament daarmee beginnen: "Genade en vrede zij u van God de Vader en van onze Heer Jezus Christus." Dat zijn van die standaarduitdrukkingen, maar het is ook de manier waarop de schrijver, Paulus of Petrus, bij zijn lezers binnenkomt. Hij zegt: "Genade en vrede." Ik vind het heel bijzonder dat daarmee ook iets gezegd wordt over zowel de Griekse als de Hebreeuwse manier van groeten. De Joden zeggen, zoals u weet, tot op de dag van vandaag shalom als ze ergens komen of begroet worden. Shalom betekent vrede. De Griekse groet is: "Verheug je." Dat is dat woord genade. Het is niet helemaal hetzelfde, maar het woord kecharitōmenē is daarvan afgeleid. Dus het is eigenlijk heel mooi: wanneer Paulus zijn lezers aanspreekt en begint te groeten, spreekt hij over verheugen en over vrede. Grieks of Hebreeuws, wie je ook bent en welke achtergrond je ook hebt — hetzij Griek, hetzij Jood — je bent aangesproken. En dan niet zomaar met menselijke vreugde en vrede, nee: van God de Vader, de bron van dat alles.

Het is bijna Advent. Ik had het zojuist over kerkelijke gebruiken en ik heb begrepen dat volgende week Advent begint. Mij boeit het allemaal niet zo heel erg, maar ik vind het wel interessant dat in die setting vaak — zeker als je van huis uit rooms-katholiek bent — het lied Ave Maria voorbijkomt. Wie kent dat lied niet? Ave Maria is Latijn en betekent: "Wees gegroet." Een 'weesgegroetje' is een heel bekende rooms-katholieke manier van zeggen, nietwaar? De aardigheid is dat dit ontleend is aan Lukas 1, wanneer de engel — ook een Grieks woord, een boodschapper — bij Maria binnenkomt. Hij zegt tegen haar: "Wees gegroet, begenadigde." In het Nederlands ontgaat ons die samenhang, maar eigenlijk staat daar: "Verheug je, met vreugde begiftigde." Ik geef toe, het klinkt niet erg soepel en ook niet erg natuurlijk, maar dat is wel wat erin zit. "Wees gegroet" wil zeggen: "Verheug je." En in "begenadigde" zit dat Griekse woord voor vreugde. Die twee woorden die hier in het Grieks gebruikt worden, hebben direct met elkaar te maken. Dat ontgaat je als Nederlandse lezer, dus als je wilt weten wat er staat, moet dat je verteld worden. Dat doe ik bij dezen dan ook: het groeten, "verheug je", heeft alles te maken met genade ontvangen.

Dan nog iets. Dat woordje genade waar we het over hebben, of het Griekse woord charis, is ook weer direct verwant aan een ander woord dat we kennen. In het Nederlands kennen we dat ook: charisma. Dat komt ook heel wat keren voor in het Nieuwe Testament, zeventien keer heb ik begrepen. De uitgang -ma duidt op een effect dat genade heeft. Vandaar dat dit in de Concordant Version in de toelichting ook altijd zo wordt aangegeven: het is een genade-effect. Dat wat genade bewerkt. In de NBG-vertaling wordt het meestal weergegeven met 'genadegaven'. Maar een charisma is een vermogen. Paulus spreekt daar in de Korinthebrief en de Romeinenbrief ook over: dat elk van ons als gelovigen ook een charisma heeft. De genade werkt in u, de genade werkt in mij, maar bij iedereen heeft het weer een andere uitwerking. We zijn allemaal verschillend, dus dezelfde genade komt tot ons, maar in u of in jou heeft het weer een ander effect dan in mij. Dat heeft ook te maken met hoe we gemaakt zijn en bepaalde vermogens die je zomaar hebt ontvangen.

Het is ook een vermogen dat God geeft vanuit Zijn vreugde, vanuit Zijn welbehagen — om het ook plechtig te zeggen. Waar Hij welbehagen in heeft, betekent eigenlijk waar God plezier in heeft. Als we het over God hebben, gebruiken we liever het woord 'welbehagen' omdat 'plezier' misschien wat plat klinkt, maar dat is wel wat het is: God heeft er plezier in om dingen te geven vanuit Zijn overvloed, zoals we ook in 2 Korinthe lazen. Een charisma is een vermogen, een capaciteit, een talent zo u wilt, dat vervolgens ook weer — daar waar het werkt — andere mensen blij maakt. Dat wat ik bezit of wat u bezit... en dat is trouwens ook het mooie van charisma: je doet dat met genoegen. Iets wat je kunt, een bepaald vermogen... ik noem maar wat: je kunt musiceren. Dat gaat vaak wel gepaard met oefenen en trainen, dat zal waar wezen, maar het is een bepaalde aanleg. Je krijgt dat zomaar en het is een plezier om dat dan te doen en om andere mensen daarmee blij te maken. Dat is het grootste plezier natuurlijk. Er is trouwens ook een tekst in Handelingen die Paulus aanhaalt, waarin hij zegt: "Het is gelukkiger te geven dan te ontvangen." Het is heerlijk om genade te ontvangen, maar het is nog mooier, nog verhevener om het vervolgens ook weer weg te geven. Dat is dubbele vreugde.

Ons woord 'charme' heeft daar trouwens ook mee te maken: een uitstraling. Zo gebruiken we het woord 'charisma' ook: iemand met charisma. Wij gebruiken het vaak wel heel specifiek: sommige mensen hebben charisma en anderen hebben het niet. Dat is weer niet zoals de Bijbel erover spreekt, maar het is wel een bepaalde uitstraling, een bepaalde vreugde. Ik heb er de 'X-factor' bij gezet, iets wat ik trouwens wel mooi vind. Ik heb weleens begrepen dat de X-factor staat voor het onbekende: wat is dat nou dat bepaalde mensen een bepaald effect kunnen sorteren bij anderen en vreugde kunnen bereiden? Ja, dat is onbekend. Maar ik vind het wel grappig dat het Griekse woord voor charis begint met de 'ch', maar in het Grieks schrijf je die als een 'X'. Dat is de X-factor, dat is eigenlijk de genadefactor.

Voor wat het waard is. Dan is er nog iets; we blijven aan het verkennen voordat we de Bijbel gaan openen. Ja, ik kom er wel hoor, en u hebt alle tijd, want het is zondag tenslotte. Genade is ook nog verwant aan een ander woord en de afleiding daarvan kennen we ook allemaal: eucharisto. Dat is 'eucharistie'. De rooms-katholieken komen vanmorgen wel veel voorbij eigenlijk.

Qua termen: eucharistie, dat woord betekent danken. Dat wil zeggen: het werkwoord en het zelfstandig naamwoord staan voor danken, dankzegging en dankbaarheid. Maar dat sluit ook weer prachtig aan. In eucharistie of eucharisto zie je 'charis' terug, maar ook dat voorvoegsel 'eu', dat zoiets als 'goed' betekent. Bij een evangelie zeggen we: een goed bericht. En eucharisto betekent dan in essentie: goede genade.

Eigenlijk is het in de kern een blijk van vreugde om wat men ontvangt. Wanneer dank je? Er is een inhoudelijke verwantschap tussen dankbaarheid en vreugde. Je ontvangt iets, zomaar, om niet. Dat maakt je blij. En wat doe je dan? Je krijgt iets en dan zeg je: dankjewel. Dat is het normale, logische effect. Op het moment dat je ontvangt en weet dat je het niet van jezelf hebt, maar dat je het zomaar krijgt, roept dat dankbaarheid op.

In feite kun je ook alleen maar dankbaar zijn als je je realiseert dat je het ontvangen hebt; dat er een Gever is die het jou zomaar geeft. Als je God niet kent, kun je in feite ook niet echt dankbaar zijn voor gezondheid, om maar wat te noemen, of dankbaar zijn voor wat dan ook dat je krijgt. Want van wie krijg je het dan? "Van het lot," zegt u misschien. "Het is gewoon een lucky shot of een toevalstreffer dat ik dat toevallig bezit." Maar wie moet je dan dankbaar zijn? Je moet toch iemand dankbaar zijn die het jou geeft. Daar moet u maar eens over nadenken.

In heel veel talen zie je die verwantschap tussen genade en dank. We gaan maar door met dat verkennen. Het Latijnse woord voor genade is 'gratia', waar ons woordje 'gratie' van afgeleid is. Dat kan bevallig of sierlijk betekenen, iemand met gratie, maar ook in de rechtelijke sfeer: je ontvangt gratie, en dat is dan kwijtschelding van straf. Ook ons woordje 'gratis' komt daarvandaan. Dat betekent dat je er niets voor hoeft te betalen; je krijgt het zomaar, om niet, zonder prijs. En de aardigheid is dat het Latijnse woord voor dank dan weer 'gratias' is.

Die verwantschap zie je ook in het Frans: 'grâce' betekent genade, maar als je iets ontvangt, zeg je 'merci'. Dat heeft hier alles mee te maken, want het Engelse woord voor genade is onder andere ook 'mercy'. Grappig hè? Ik noem deze dingen overigens niet om de indruk te wekken dat ik veel weet van het Hebreeuws of het Grieks, en van al die andere talen weet ik verder al helemaal niets, maar ik weet wel dit. Dit kunt u gewoon allemaal nagaan. Als u op vakantie gaat naar het Middellandse Zeegebied, dan weet u dit ook, maar ik herinner er zomaar even aan. In het Spaans is 'gracia' genade, maar als je iets ontvangt, zeg je 'gracias'. In het Italiaans is het 'grazia' en 'grazie'. In het Engels heb je 'grace', maar als je erkentelijk en dankbaar bent, is dat een houding van 'gratitude'. Daar zie je dat Latijnse woord weer terugkomen. Ziet u? Er is een directe verwantschap. Je ontvangt iets om niet, het maakt je blij en wat doe je dan? Je zegt dankjewel.

Nu moet ik er nog iets bij vermelden. We hebben het nu over het Nieuwe Testament, maar het Nieuwe Testament is qua taalgebruik in hoge mate geënt op de Hebreeuwse Bijbel, en vooral op de Griekse vertaling daarvan: de Septuagint. Daarin is 'charis' de standaardweergave van het Hebreeuwse woord 'chen'. Dat woord kennen wij ook, maar dan meer in de Amsterdamse, Jiddische versie: 'gein'. Eigenlijk hoef ik alleen dat maar te zeggen, dan weet je al heel veel van dat Hebreeuwse woord dat zo vaak in de Bijbel voorkomt. Ik zeg niet dat het één-op-één hetzelfde is, maar het is niet voor niets dat 'gein' op zijn minst een glimlach oproept. Het doet je lachen, het heeft te maken met vreugde. In het Oude Testament wordt het vaak vertaald met genegenheid, bekoorlijkheid, welgevallen, gunst of genade. Maar altijd — en dat is echt de standaard — zie je dat het die component van vreugde in zich heeft. Iets wat blij maakt.

Ik heb ook begrepen dat er nog een verdere verwantschap is met woorden als genot, genieten en gunnen. Interessant dat al dat soort raakvlakken er zijn. Het maakt iets duidelijk, en dat is de eerste conclusie uit ons — wat heet — kort woordonderzoek. Genade betekent per definitie vreugde, maar dan ook 'om niet'. Je krijgt het zomaar. In het klassieke Grieks was 'charis' ook een aanduiding voor heel natuurlijke dingen waar je soms zomaar op getrakteerd wordt. De zon komt op, je ziet de blauwe hemel en je voelt de warme stralen; dat is ook 'charis'. Je krijgt het zomaar en je wordt er blij van. Of zoals Willie Alberti zong: de glimlach van een kind. We zijn inmiddels grootouders en daar word je zo vaak bij bepaald; als er iets is dat blij maakt, dan is het wel een lachend kind. Nou, dat is ook 'charis'. In de hele woordfamilie is het geworteld in vreugde, en in het Hebreeuwse woord zie je exact hetzelfde verhaal. Het heeft te maken met dat wat vreugde opwekt en blij maakt.

▶ 31:27 Genade in de Brieven van Paulus: Om Niet en Zonder Verdienste ↑ hoofdstukken

Laten we eens naar de apostel bij uitstek gaan die de boodschap van genade mocht uitdragen. Het woord genade komt natuurlijk door de hele Schrift voor, maar ik beperk me nu even tot een stuk of vijf, zes schriftplaatsen waarin hij dat woord zo specifiek gebruikt en precies onderstreept waar ik het nu over heb. Romeinen 3 vind ik wel heel erg mooi. Eigenlijk zijn dit vers en het navolgende vers het evangelie, het goede bericht in een notendop. Want de vaststelling is: allen hebben gezondigd, zijn doelmissers en derven de heerlijkheid Gods. Ze komen tekort aan Gods heerlijkheid. Hoeveel tekort maakt niet uit, we komen tekort. De een veel, de ander weinig, dat maakt niet uit. Maar alle mensen zijn doelmissers en komen tekort aan Gods heerlijkheid. Laat dat duidelijk zijn: dit is op zich nog geen evangelie. Het is wel de donkere achtergrond van wat ik straks ook zal voorlezen. Dit spreekt van wie wij zijn, en wel zonder uitzondering. Allen hebben gezondigd; er is geen uitzondering. In datzelfde hoofdstuk legt Paulus dat ook uit: er is niemand die goed doet, zelfs niet één. Dus 'allen' is hier echt allen.

En dan staat er vervolgens: allen hebben gezondigd, allen derven de heerlijkheid Gods en allen worden om niet gerechtvaardigd uit Zijn genade, door de verlossing of door de loskoping, de vrijkoping in Christus Jezus. Waar het me nu even om gaat, is dat dit gaat over wie God is. Waar vers 23 spreekt over wie wij zijn, spreekt vers 24 over wie God is die uit Zijn genade, uit Zijn vreugde, rechtvaardigt. Hij maakt mensen — zondaren, doelmissers, mensen die tekortschieten — rechtvaardig. Hij geeft om niet, dat wil zeggen zonder kostprijs, uit Zijn hart vrijgevig die rechtvaardiging, en uit Zijn genade, uit Zijn vreugde schenkt Hij dat. En waarom dit de basis is en ook het evangelie in een notendop: alle mensen zijn zondaren, alle mensen derven de heerlijkheid Gods en allen worden — ieder in zijn eigen rangorde, dat is waar — om niet gerechtvaardigd. Dat is trouwens weer wat Paulus in Romeinen 5 uitgebreid naar voren gaat brengen en gaat toelichten. En waarom is dat? Nou, omdat God genadig is en dat betekent dat Hij uit Zijn vreugde om niet dat alles geeft. Hij realiseert dat allen worden gerechtvaardigd en dat is Zijn genade door de verlossing in Christus Jezus.

Als ik even doorlees in Romeinen 4, dan wordt er gezegd: nu wordt hem die werkt het loon niet toegerekend naar genade, maar naar schuld. Het idee hier is dat Paulus vertelt: als je werkt voor iemand, dan verdien je iets en als je dan vervolgens geld krijgt, dan hoef je in feite geen dank u wel te zeggen, want het is gewoon wat verschuldigd is. Maar genade heeft niet te maken met schuld; genade heeft te maken met dat wat je om niet krijgt. Genade valt dus helemaal buiten de sfeer van verdiensten. Je kunt het niet verdienen; het heeft sowieso niets met verdiensten te maken. Vandaar ook de moeite die ik heb, of waarom ik het er niet mee eens ben met die definitie dat je het niet verdient. Het gaat niet om verdiensten, want dat werpt de schijnwerper op wie wij zijn. Daar gaat het niet om; het gaat erom dat God God is en Hij geeft om niet uit Zijn vrijgevigheid. En dat heeft helemaal niets te maken met verdiensten. En ja, het is vreugde. Om niet. Hij geeft dat niet uit dwang of omdat dat moet of omdat we er aanspraak op kunnen maken, maar omdat Hij genadig is. Het is Zijn eigenschap om Zijn vreugde te delen.

Dan heb ik er nog een uit diezelfde brief, Romeinen 11. Er is geen brief waarin zo fundamenteel uiteengezet wordt wat de boodschap van Gods genade is, maar in Romeinen 11 zegt hij dit: indien het nu door genade is, dan is het niet meer uit werken; anders is genade geen genade meer. Die tegenstelling, net als in Romeinen 4, is hier echt heel zwart-wit. Als het genade is, is het om niet en dan kan dat dus niet te maken hebben met werken, want bij werken verdien je iets. Nou, die twee staan tegenover elkaar. Bij werken is er sprake van verdienen, maar God geeft om niet. En dat is ook waarom het evangelie werkelijk een evangelie is. Het is een boodschap waarin God een mededeling doet rondgaan via de apostel Paulus, die Hij heeft uitgekozen om deze boodschap wereldkundig te maken: wie God is. Om niet, zelfs al is de mens zondig en vijandig, dan nog doet dat niets af van Zijn liefde. Hij gaat Zijn weg en Hij geeft om niet, en Hij rechtvaardigt om niet. Waarom? Nou, God is God en Hij wordt gekenmerkt door vreugde en het is Zijn vreugde om anderen daarin te doen delen.

Dan heb ik er nog een: Galaten 5. Er is ook trouwens een brief waarin heel sterk dat contrast geschilderd wordt van genade en werken. Paulus zegt daar — dit is een letterlijke weergave, het is trouwens de Statenvertaling: "Christus is jullie ijdel geworden." Dat is zijn verwijt aan de Galaten. Paulus had ooit de boodschap daar gebracht en ze waren zo blij met die blijde tijding, en toen kwamen er judaïzeerders binnen, mensen die zeiden dat je eigenlijk deze Joodse gebruiken zou moeten volgen. Want om rechtvaardig te zijn, om werkelijk rechtvaardig te leven, zou je dat moeten doen; je zou de sabbat moeten gaan vieren, je moeten laten besnijden, nou ja, weet ik veel wat allemaal. Maar hij zegt in dat geval heel zwart-wit: "Christus is jullie dan ijdel geworden." Dat betekent helemaal niets meer. Want wie in de wet gerechtvaardigd wil worden, die is uit de genade vervallen. Wie iets wil verdienen, valt uit de genade. Het is dus niet zo dat als je de wet breekt, je uit de genade valt. Nee, als je iets van de wet verwacht, dan val je uit de genade, want dan heb je de bodem van 'om niet' verlaten. Je denkt iets te moeten verdienen, je denkt iets te moeten doen om iets te kunnen terugkrijgen. Nee, het is Gods vreugde om niet te geven. Hij rechtvaardigt en trouwens, dat geldt ook voor wat Hij vervolgens doet. Hij doet de vrucht groeien; dat is trouwens ook Galaten 5 vers 22. Hij is het die door Zijn genade, Zijn vreugde, de vrucht van de Geest doet groeien. De vrucht van de Geest, tegenover de werken van het vlees. Dat wil zeggen: als Gods Geest in ons woont en wij Zijn genade, Zijn vreugde zijn gaan beseffen, ja, dan gaat er ook een vrucht in ons groeien en die vrucht is liefde. Het eerste kenmerk van die vrucht is — kijk het maar na — blijdschap of vreugde. Logisch toch? Als God laat zien dat Hij werkelijk God is en ons liefheeft en om niet geeft, dan is het eerste effect daarvan dat als je dat gaat verstaan, het je blij maakt. Want je krijgt het zomaar. Je hoeft er dus niet voor te tobben. Je kunt ook niets kwijtraken. Het is om niet. En dat is ook wat die vreugde vervolgens uitwerkt. Het maakt je blij en het zorgt ervoor dat je andere mensen ook blij maakt. En al die kenmerken... Een ander kenmerk van die vrucht is weer vrede, zachtmoedigheid, zelfcontrole. Er ontstaat een hele kettingreactie van allemaal effecten van die vrucht van Gods Geest.

Dan heb ik er nog een: Efeze 2. Want deze mag ook zeker niet ontbreken: "Want in genade zijn jullie geredden, door geloof, en dat komt niet uit jezelf; het is Gods naderingsgeschenk." Dat wil zeggen: we naderen tot God doordat we 'amen' zeggen, doordat we geloven in wat Hij verklaart. En als je dat mag geloven, dan is dat ook weer een geschenk van Hem en er staat ook bij: "niet uit werken, opdat niemand roeme." Dat is heel karakteristiek voor het evangelie van Gods genade.

▶ 42:56 De Praktijk van Genade Bewijzen (colossenzen 3) ↑ hoofdstukken

Die wil ik er ook bij vermeld hebben, omdat hier weer een woord gebruikt wordt dat helaas in de meeste gangbare vertalingen totaal niet uit de verf komt. Ik denk dat de theologische verklaring van wat genade is daar ook debet aan is. Dat wil zeggen: heel sterk vanuit het idee dat het onverdiende gunst voor zondaren is. Dan kom je al heel gauw bij de gedachte dat genade in de praktijk zoiets betekent als vergeving.

In Kolosse 3 vers 13 staat het volgende – ik lees nu even voor uit de NBG-vertaling: "Verdraagt elkander en vergeeft elkander, indien de een tegen de ander een grief heeft; zoals ook de Heer jullie vergeven heeft, doen ook jullie evenzo." Ik ontken niet wat hier staat, maar ik wil aangeven dat hier een woord gebruikt wordt dat eigenlijk niet weergegeven zou moeten worden met 'vergeven'. Daar is namelijk een heel ander woord voor. Er wordt hier een woord gebruikt waar we het nu de hele tijd al over hebben en dat heeft ook weer te maken met charis. In dit geval is het charizomai – dat mag u ook weer vergeten – maar dat betekent: genade bewijzen.

Laten we hetzelfde vers dan nog eens op die manier lezen: "Verdraagt elkaar en bewijst elkaar genade, indien de een tegen de ander een grief heeft; zoals de Heer ook jullie genade bewijst, doen ook jullie evenzo." Kijk, in de normale, gewone omgang gebeurt dat zo gemakkelijk. We zijn maar mensen en we schieten hier nogal eens tekort. We stellen teleur en de een heeft tegen de ander een grief. Geen griep – hoewel je die ook kunt krijgen – maar een grief. Of u hebt tegen mij een grief. Wat doe je daar dan mee?

In onze vertaling wordt dan aangegeven: vergeef dat dan. We zeggen: reken het niet toe. Dat is ook wel zo, maar de echte betekenis is nog veel rijker en veel mooier. Vooral de motivatie is nog veel mooier. Laat ik het even bij mezelf houden: als ik een grief heb tegen u – of dat nu terecht is of niet, want het kan namelijk ook terecht zijn – dan kun je dat niet toerekenen. Maar wat Paulus hier zegt is: bewijs die ander nou genade. Dat zou nog vaag blijven als je niet weet dat het betekent: maak die ander gewoon blij, 'om niet'. Terwijl hij er misschien geen aanspraak op kan maken. Ik zeg niet dat hij het verdient, maar gewoon om niet: maak die ander blij. Dus tegenover de grief die je hebt, stel je het blij maken van de ander.

Wat ik hier zo mooi aan vind, is het motief dat Paulus hiervoor aandraagt. Hij zegt eigenlijk: "Ja, hoor eens even, je leeft toch zelf ook uit die genade? Uit die vreugde die Hij geeft?" Er staat: "zoals ook de Heer jullie genade bewijst". Ik bedoel, hoeveel is er niet op jou of op mij aan te merken? Laten we eerlijk zijn: als je jezelf een beetje kent, dan weet je dat er genoeg is dat niet deugt. Daar zijn kanttekeningen bij te plaatsen en dat is die persoon te verwijten.

En wat doet de Heer nou? Hij ziet daar compleet aan voorbij. Hij rekent het niet toe, maar doet nog veel meer. In plaats daarvan overlaadt Hij ons met vreugde. Hij rechtvaardigt ons, Hij verklaart ons rechtvaardig en Hij blijft maar geven. Hij belooft en Hij overstelpt. Daarom wordt er niet alleen gesproken over de volheid van genade, maar zelfs over de overvloeiende genade. Dat wil zeggen: als het vol is, dan komt er nog meer bij. Hij verspilt het bijna; Hij geeft maar genade. Dat is karakteristiek voor God. Hij heeft een volheid aan vreugde en Hij deelt dat uit. En weet u waarom? Dat is wat ik daar graag bij wil zeggen, en daarmee wil ik ook afsluiten.

▶ 47:41 Het Evangelie van de Gelukkige God ↑ hoofdstukken

God heeft ook zoveel vreugde te geven omdat Hij een gelukkige God is. En dit is zo'n geweldig geheim. Voor mij was dat een enorme ontdekking toen ik dat ging verstaan. Een tekst die je makkelijk kunt onthouden is 1 Timotheüs 1 vers 11. Allemaal enen. Daar wordt door Paulus gezegd dat aan hem het evangelie van de gelukkige God is toevertrouwd. En hij mocht dat vervolgens aan de hele wereld vertellen.

Dat wordt in de meeste vertalingen weergegeven met het evangelie van de zalige God. Dan heb je weer zo'n woord: zalig, genade. Ja, maar wat is dat dan? Een zalig kerstfeest? Nee, de gelukkige God. God is gelukkig. En het allermooiste motief of de beste reden daarvoor is: wat Hij zich voorneemt, dat gelukt Hem. Hij heeft alles in Zijn hand. Hij staat aan het begin en Hij gaat heel de schepping op Zijn tijd en op Zijn wijze laten delen in Zijn geluk en in Zijn vreugde. Dat gaat Hij doen en dat gaat Hem lukken ook, want er is niets wat Hem kan weerhouden. Hij heeft alles in de hand en daarom is Hij die gelukkige God; Hij heeft die volheid van vreugde.

Het allerlaatste wat ik dan genoemd wil hebben, is een tekst in Nehemia 8 die ik heel graag zou willen onderstrepen, want het geeft exact aan wat ik vanmorgen bedoelde aan te geven. Daar staat in Nehemia 8 vers 10: "De vreugde van Yahweh." Niet de vreugde in Yahweh, nee, de vreugde van Yahweh, van de Heer onze God. Dat is onze sterkte; het is Zijn vreugde. God is blij, Hij is een gelukkige God en Hij maakt gelukkig in overvloed. Juist dat is onze kracht. Amen.