▶ 00:00 De Claim van het Preterisme ↑ hoofdstukken

Dankjewel Jan voor deze introductie. Prachtige Psalm die je voorlas, maar daar gaan wij ons vanmiddag verder niet meer mee bezighouden. Op deze laatste bijeenkomst van het jaar hier op deze plek gaan we ons bezighouden met een vraag die een aantal van u – dat weet ik zeker – zich al meer dan eens heeft gesteld. Het is eigenlijk naar aanleiding van een vraag, niet direct uit ons midden hier in Urk, maar wel een vraag die ik voorgelegd kreeg. Ik ben er zelf ook al heel wat keren, vooral de laatste jaren, mee geconfronteerd: de uitleg dat Matteüs 24, dat beroemde hoofdstuk waar Jan bij de introductie even aan refereerde, al vervuld zou zijn. Voor mij is 'Matteüs 24' eigenlijk gewoon een begrip. Het is het hoofdstuk waarin de Heer Jezus vanaf de Olijfberg, vlak voor zijn sterven, een toespraak houdt. Nou ja, daar zouden we het dan ook nog over hebben; het is eigenlijk niet zozeer een toespraak, het is een antwoord in intieme kring aan zijn discipelen over de toekomende dingen. In mijn Bijbel staat er boven: 'Redenen over de laatste dingen'. Dat is wat arbitrair, maar er is ook wel wat voor te zeggen.

De kwestie waar het eigenlijk over gaat, heet met een duur woord 'preterisme'. In het Nederlandse taalgebied is het wat minder bekend dan bijvoorbeeld in het Engelse taalgebied, zo is mij gebleken. Waarom nou zo’n moeilijk woord? Die mag u wat mij betreft vergeten, maar goed, het beestje moet een naam hebben. Deze hele manier van benaderen heeft hiermee te maken: het woord preterisme komt van een Latijns woord, praeter, en dat betekent 'voorbij' of 'voorbijgegaan'. In dit geval is dat een heel correcte en logische benaming. We hebben het namelijk over een stroming die de Bijbelse profetie in het algemeen, maar in dit geval Matteüs 24 in het bijzonder, als voorbijgegaan beschouwt. Dat wil zeggen: het is in het verleden reeds vervuld. Men doelt dan op de eerste eeuw van onze jaartelling, pakweg veertig jaar na de dood en opstanding van onze Heer Jezus Christus. Met name de verwoesting van de tempel en Jeruzalem in het jaar 70 van onze jaartelling is het brandpunt van de hele uitleg.

Terwijl ik dit zo zeg, herinner ik mij dat we – ik denk dat het alweer een jaar of drie, vier geleden is – al een keertje speciaal hebben stilgestaan bij die gebeurtenis, zoals dat ook is voorzegd door de Heer Jezus en opgetekend door Lukas in Lukas 21. Ik herinner me nog heel goed de datum op de Hebreeuwse kalender. Het gekke is, ik had toen een studie gemaakt en zou die hier gaan houden, en toen was het meen ik Jan die mij erop wees dat ik die studie wel heel toevallig op die specifieke datum had gepland. Nou, dat had ik helemaal niet gepland, het was puur toevallig, maar het was wel heel erg goed uitgekozen 'van overhand'. Het was inderdaad Tisha B’Av, de tiende van de maand Av op de Hebreeuwse kalender. Op die dag gedenkt het Jodendom tot op de dag van vandaag de verwoesting van de tempel. Het is een dag van rouw om de verwoesting die trouwens twee keer heeft plaatsgevonden, uitgerekend op die datum. Ooit in de dagen van Nebukadnezar op de tiende van de maand Av, en later in het jaar 70 toen de Romeinen Jeruzalem helemaal plat hebben gewalst en de tempel opnieuw in vlammen is opgegaan. Lukas 21 spreekt daar heel expliciet over, ik kom daar straks nog even op terug.

Maar om even terug te komen op dat preterisme: volgens die visie heeft alles wat in Matteüs 24 staat, inclusief zelfs de parousia en de verzameling van het volk van God, in het verleden al plaatsgevonden. Wij zouden dus niet meer uitkijken naar de parousia. Dat is preterisme in zijn extreme vorm. Er zijn zelfs nog extremere varianten die zeggen dat ook de opstanding al heeft plaatsgevonden. Dan denk je: is dit het dan allemaal? Nou, daar hebben ze dan wel een bepaalde verklaring voor, maar daar ga ik u nu niet mee vermoeien. Ik wil mij echt concentreren op Matteüs 24.

De aanleiding van deze studie was dus dat iemand zei: "Matteüs 24... ik heb een boek in handen gekregen en daarin wordt beweerd dat alles wat daar staat over de grote verdrukking en over de verschijning van de Heer, allemaal al in het verleden, in het jaar 70, heeft plaatsgevonden." Ja, nou ja, dan raak je mij wel. Ik heb daar al zoveel over gelezen. Zojuist dacht Jan nog terug aan 1983; we zijn ongeveer van dezelfde leeftijdscategorie, maar nog een heel aantal jaren daarvóór was ik ook op de Olijfberg met een reis van Gert en Hermien Timmerman. Toen we daar op de Olijfberg waren, heb ik wekenlang niks anders gehoord dan over de dingen die aanstaande zijn en de godsplannen met Israël. Dat heeft diepe indruk gemaakt. Bij ons thuis lag 'Het Zoeklicht' altijd op tafel en de boeken van Hal Lindsey heb ik verslonden. Dat ging in hoge mate allemaal over Matteüs 24. Als iemand dan beweert dat dit allemaal al in het verleden heeft plaatsgevonden, denk ik: waar gaat dit in hemelsnaam over?

Ik noem deze namen even, want als u zich er echt in wilt verdiepen, dan zou u kunnen zoeken op de namen van David Sörensen, Anne Salomons en een Nederlander, Jeroen Koornstra. Er zijn wel meer namen, maar deze hebben zich hierin geprofileerd. Er zijn websites en u zou daar eens kennis van kunnen nemen als u wilt. Het kan ook zijn dat u vanmiddag al zegt: "Nou, ik weet genoeg." Dat hoop ik eigenlijk ook, maar dat is helemaal aan u. Luister gewoon kritisch naar alles wat er verteld wordt, niet alleen door de mannen die hier geprojecteerd staan, maar ook naar wat ik te melden heb. Het gaat erom dat de Schrift wordt geopend, maar u kunt zich voorstellen dat als zo’n bewering op u afkomt, dat dit wel verwarring kan veroorzaken.

▶ 08:08 De Argumenten van de Preteristische Visie ↑ hoofdstukken

Zeker wanneer je niet goed onderlegd bent op dit gebied, is het goed om eerst eens wat specifieker in te gaan op de preteristische visie op Matteüs 24. Waar gaat het precies over? Ik geef in het kort de visie weer zoals men die uitlegt. De gedachtegang is dat Jezus in Matteüs 24 de vraag beantwoordt wanneer de tempel verwoest zal worden. Men stelt dat dit hoofdstuk beschrijft wat er vervolgens plaatsvond in de generatie daarna, veertig jaar later, en wat daar pal aan voorafging in de aanloop naar de verwoesting van de tempel in 70 AD.

Dat jaar 70 AD is, net als Matteüs 24 zelf, een begrip geworden. Het is een jaartal dat eigenlijk boven alle twijfel verheven is; het staat in talloze documenten en geschriften geboekstaafd. Flavius Josephus heeft uitgebreid over deze jaren geschreven; hij was daarvan zelf ooggetuige. Het jaar 70 is heel markant. Het is namelijk niet alleen het jaar waarin Jeruzalem werd verwoest, maar bovendien het jaar waarin wat er nog van Judea over was, volledig werd vernietigd. Degenen die niet zijn omgekomen, zijn verkocht als slaven. Het Joodse volk is toen dus definitief — tussen aanhalingstekens — verstrooid onder de natiën.

Waar men dan op wijst, is dat de gebeurtenissen rond het jaar 70 en vlak daaraan voorafgaand in hun visie volledig beantwoorden aan wat in Matteüs 24 wordt beschreven. Er wordt in Matteüs 24 immers gesproken over Judea en over het bidden dat je vlucht niet op de sabbat zou vallen. Ook wordt er gesproken over de heilige plaats. Men zegt dan: "Dat is toch logisch, want in die dagen stond de tempel er nog." Jezus waarschuwt ook om te vluchten uit het land. Misschien wel het belangrijkste argument dat in dit verband altijd gehoord wordt, is dat Jezus in Matteüs 24 zelf zegt: "Voorwaar, Ik zeg u, dit geslacht zal geenszins voorbijgaan voordat dit alles geschied is." Wanneer je zo’n argument hoort en je weet er verder niet zo gek veel van, dan ben je in eerste instantie toch behoorlijk overrompeld en overtuigd. Het klinkt immers als een hele reële gedachte.

Men stelt daarbij dat al deze dingen zijn vervuld tijdens de Joodse Oorlog, zoals dat wordt genoemd. Dat is een naam die ontleend is aan de boeken van Flavius Josephus, waarin hij uitgebreid verslag doet van de jaren 66 tot en met 70. Dat is een periode van ongeveer drieënhalf jaar. In die periode waren er, en dat is gedocumenteerd, vele valse christussen; mensen die zich als messias presenteerden. Er waren vele valse profeten, er was hongersnood en er woedde een burgeroorlog. Bovendien, zo zegt men, weten we uit de brieven van bijvoorbeeld Paulus dat het evangelie inmiddels in de hele wereld — dat wil zeggen in de hele oikoumene, de bewoonde wereld — was verkondigd. Ook dat wordt beschreven als een van de karakteristieken van Matteüs 24. Men zegt dan: "Ja, in die periode tussen 66 en 70 is ook de tempel ontwijd." Er werden Romeinse vaandels op het tempelplein geplaatst en dat wordt dan uitgelegd als de gruwel van de verwoesting.

Bekend is ook — hoewel er in de kerkgeschiedenis soms wat twijfel over is, is het een heel gedocumenteerd gegeven — de vlucht naar Pella. Misschien kent u die naam; er is ook een Amerikaanse plaats naar vernoemd. Die stad in de Verenigde Staten is ooit gesticht door een Nederlandse predikant, H.P. Scholten, die trouwens nog een bekende was van John Nelson Darby, voor de kenners onder u. Waar het om gaat, is dat er in die tijd gewaarschuwd is, juist door christenen die zeiden: "Jeruzalem gaat verwoest worden en wij moeten vluchten." Dat heeft men gedaan en men is gevlucht naar het noorden, naar een plaats niet zo ver van het Meer van Genesareth. Daar heeft men zich verzameld; men vluchtte om de verwoesting van de tempel en Jeruzalem niet mee te maken en daarvan gevrijwaard te blijven. Dat was in het huidige Jordanië, waar Pella gelegen was.

Kortom, de dingen die in Matteüs 24 beschreven worden, zijn volgens de preteristische visie in die dagen gewoon vervuld. Ik hoop dat ik die visie op deze manier recht heb gedaan. Er is veel meer over te zeggen, maar dit zijn de belangrijkste argumenten waarop men baseert dat alles in die generatie is gebeurd. Daar moeten we het dus eens over hebben. Laat ik meteen een schot voor de boeg geven: ik ga u vertellen dat er in die visie wel degelijk heel sterke waarheidselementen zitten. Dat is ook niet voor niets. En toch is de claim dat Matteüs 24 al volledig vervuld is, per se onwaar.

Ik ga straks vijf redenen noemen die elk voor zich, als u het mij vraagt, beslissend en doorslaggevend zijn. Ze tonen aan dat de claim dat het in de eerste eeuw al vervuld is, gewoon pertinent onwaar is. Hoezeer het ook waar is dat er in de eerste eeuw, rond de tijd van de verwoesting van Jeruzalem, wel degelijk sprake is van een voorvervulling. Dat fenomeen zien we natuurlijk veel vaker in de Bijbel. Maar laten we eerst nog eens inzoomen op wat er in Matteüs 24 precies aan de orde komt.

▶ 15:59 De Context van Matteüs 24 en de Drie Vragen van de Discipelen ↑ hoofdstukken

Kijk, ik heb ooit een heel seizoen in Capelle gewijd aan de tweede bergrede. Dat is al een jaar of zeven, acht geleden. Want zo wordt Matteüs 24 ook wel genoemd, vooral in de Engelstalige wereld. Er is zo enorm veel over te melden, maar het gaat nu om een heel specifieke vraag. Ik wil eigenlijk even inzoomen op wat in Matteüs 24 door de Heer Jezus besproken wordt. Welke vragen beantwoordt Hij? Want dat is wat Hij doet: Hij beantwoordt een aantal vragen die zijn discipelen, zijn leerlingen, Hem stellen.

Ik begin te lezen bij vers 1 van Matteüs 24 en daar staat: "En Jezus ging de tempel uit en Hij vertrok." Dat is een veelzeggende gebeurtenis in dit geval, dat Hij heel demonstratief inderdaad de tempel verlaat en vertrekt. Want Hij heeft zojuist namelijk officieel afscheid genomen van zijn volk en aan het publiek onttrekt Hij zich nu. Hij heeft voor het laatst gesproken in Matteüs 23. Voor sommigen is dat hoofdstuk ook een begrip; daarin klinkt het zevenvoudige "wee" naar de leidslieden van zijn volk: "Wee u, schriftgeleerden, wee u, gij farizeeën, witgepleisterde graven." Daarin laat Hij zich niet lief en zoetig uit over de autoriteiten in zijn dagen, de religieuze orthodoxie. Die krijgt een enorme veeg uit de pan.

Na die rede neemt Hij afscheid. De laatste verzen die hier pal aan voorafgaan, in Matteüs 23, had ik eigenlijk ook net zo goed eerst kunnen lezen. Daar zegt Hij, terwijl Hij nog in de tempel is: "Zie, uw huis wordt aan u overgelaten." Uw huis, dat wil zeggen die tempel. Júllie tempel. Misschien zou je daar al de gedachte uit kunnen ontlenen dat het eigenlijk niet eens meer Gods tempel was, maar dat het jullie huis is geworden. Het gaat hier over de tempel en die wordt aan hen overgelaten; die is voortaan van jullie. Want, zegt de Heer Jezus — en dat zijn zijn laatste woorden die Hij publiekelijk richt tot zijn volksgenoten, en meer speciaal tot de Joodse autoriteiten die zijn striemende rede hebben gehoord — in vers 39: "Uw huis wordt aan u overgelaten. Want Ik zeg u, jullie zullen Mij van nu aan niet meer zien." Dit is met recht een officieel afscheid. "Jullie zullen Mij van nu aan niet meer zien, totdat..." Het heeft een "totdat": "...totdat jullie zeggen: Gezegend Hij die komt in de naam des Heren!"

Maar dan gaan we eigenlijk naar een heel andere periode, die tot op de dag van vandaag toekomstig is, namelijk wanneer inderdaad het volk Hem zal onthalen, Hem zal aanroepen en Hem zal zegenen. Deze woorden komen uit Psalm 118 en die zal het volk ook inderdaad uitspreken. Dan zullen ze Hem weer zien. De Heer Jezus zegt ook: "De wereld zal Mij niet meer zien, maar jullie zullen Mij nog zien." Dat zegt Hij tegen zijn intimi, de leerlingen — een vrij grote kring hoor, van nog enkele honderden. Maar de wereld als zodanig, ook de Joodse wereld, zou niets meer van Hem zien. Het laatste wat ze van Hem gehoord hebben, was dit in een toespraak. Vervolgens is Hij gelegd in een graf en is er een steen voor gerold. Het laatste wat gezien is, was zijn graf; een geopend, leeg graf. Dat was veelzeggend.

Dit geeft even de context aan: Jezus ging de tempel uit en Hij vertrok. Er staat dan dat zijn discipelen privé tot Hem kwamen om Hem op de gebouwen van de tempel te wijzen. Waaruit trouwens volgt dat dit de directe aanleiding is: "Kijk eens naar al die gebouwen van de tempel." Je moet je realiseren dat die tempel een van de wereldwonderen in die dagen was. Herodes heeft daar heel lang over gedaan. In Johannes hebben we gelezen dat er 46 jaar aan was gewerkt om die tempel, die ooit weer herbouwd was in de dagen van Esra en Nehemia, te verfraaien. Dat is een geweldig bouwwerk geworden. Vanaf de Olijfberg heb je daar een geweldig zicht op. Tegenwoordig zie je die gouden koepel en die zilveren koepel op het plein als je op de Olijfberg staat, maar wat men in die dagen zag, was een machtige tempel naast die burcht van Antonia. Hoe dan ook, daar wijzen ze Hem op, op de gebouwen van de tempel.

En dan zegt de Heer Jezus: "Zien jullie dit alles niet?" Hij zei: "Voorwaar..." In het Grieks staat er gewoon "Amen". Wij zeggen amen altijd aan het eind, maar in het Grieks wordt dat meestal vooraf gezegd: wat Ik je nu ga zeggen is waarachtig. "Voorwaar, Ik zeg jullie, er zal hier geen steen op de andere gelaten worden die niet zal worden weggebroken." Kortom, dat enorme complex dat eigenlijk nog betrekkelijk recentelijk was afgerond, wordt compleet afgebroken en er blijft niets van heel. Ik ga er even aan voorbij hoe dat dan opgevat moet worden met de Klaagmuur, daar hebben we het bij een andere gelegenheid over gehad, dus dat laat ik even zitten. Ik geloof namelijk ook niet dat die muur deel heeft uitgemaakt van de eigenlijke tempel, maar dat terzijde. Er zou dus geen steen op de andere gelaten worden die niet zou worden weggebroken.

Dat antwoord had Hij inmiddels gegeven en toen ging Hij zitten. Toen Hij op de Olijfberg gezeten was, kwamen zijn discipelen alleen tot Hem. Zoals ik al zei, is dit eigenlijk een privégebeuren. Dan steken zij van wal of gaan ze een aantal vragen aan Hem voorleggen: "Zeg ons, vertel ons eens wat." Ze gaan drie vragen stellen die allemaal in vers 3 worden weergegeven, maar we moeten even goed inzoomen op wat die vragen zijn. "Vertel ons," en de eerste is: "Wanneer zal dat geschieden?" Er worden dus drie vragen gesteld en de eerste is deze: wanneer zullen de gebouwen van de tempel worden verwoest? Want dat is immers het onderwerp waar het over ging; er was juist op dat geweldige tempelcomplex gewezen. Wanneer zal die verwoesting van de tempel geschieden?

Inmiddels heb ik dat al een paar keer naar voren gebracht en dat moet duidelijk zijn: in ieder geval is dat precies veertig jaar later vervuld, in 70 AD. Precies veertig jaar later. Over die lengte van die periode hebben we het op deze plaats trouwens ook meerdere keren gehad. Het is zo bijzonder, die veertig jaren. In de Bijbel is veertig jaar een generatie, maar het meest bijzondere vind ik nog wel dat die veertig jaren ook genoemd worden in de Joodse traditie. In de Talmud wordt gezegd dat er voor de verwoesting van de tempel in het jaar 70 gedurende veertig jaren lang elke dag tekenen waren in de tempel. De lichten van de kandelaar gingen uit en de speciale deuren gingen iedere keer open terwijl ze afgesloten waren; de wonderlijkste dingen vonden dagelijks plaats. Dat is geen bewering in het Nieuwe Testament, dat is een bewering van de Joodse Talmud. Dan is het een kwestie van terugrekenen vanaf wanneer dat was. Dat is vanaf het jaar dat de Heer Jezus stierf, werd opgewekt en in datzelfde jaar ten hemel voer en verhoogd werd. Die veertig jaren beantwoorden de vraag: wanneer zal dat geschieden? Ik geef nu meteen antwoord: het zou veertig jaar later zijn, maar dat zeggen we nu achteraf.

Want zover zijn we nog in feite niet. Het gaat er nu om dat die discipelen de vraag voorleggen: wanneer zal dat zijn? Dat hoeft trouwens niet eens per se te betekenen dat zij een datum of een jaartal vragen. Het kan ook gaan over de vraag onder welke omstandigheden en in welk tijdsbestek dat zal plaatsvinden. Dat kan namelijk ook: wanneer dát gebeurt en dán dat gebeurt, dan zal ook dat andere gebeuren. Daar hoef je niet eens een specifieke datum voor te noemen.

De tweede vraag is: "En wat is het teken van uw...?" Ja, de NBG-vertaling zegt: "uw komst". Als ik me niet vergis, staat in de Statenvertaling: "uw toekomst". En als je het onvertaald laat, zeg je gewoon: "uw parousia". Dat doe ik bij voorkeur, hoewel je daar bezwaar tegen zou kunnen maken. Dit Griekse woord was in de dagen dat dit werd opgetekend immers een bekend woord en had geen speciale betekenis in verband met de toekomstverwachting. Het woord parousia betekent letterlijk "aanwezigheid", ons woord presentie. Het is het antoniem, het tegendeel van apousia, wat "afwezigheid" betekent. Het wordt ook in het Nieuwe Testament in dat verband gebruikt, met zulke contrasten. Maar hier gaat het over "uw toekomst" – in de Bijbel is dat altijd de aanduiding van de Messias die nu afwezig is, maar die bij gelegenheid zich weer acte de présence zal geven. De parousia, om zo te zeggen. Dan zal Hij weer aanwezig zijn. En de vragen zijn: "Wat is het teken daarvan? Wat is het signaal, de aanwijzing dat uw tegenwoordigheid weer zal gelden en dat U tegenwoordig gaat worden?" U bent nu afwezig en dan zal de Messias zich presenteren.

De derde vraag die zij stellen is: "Wanneer zal dat geschieden, wat is het teken van uw parousia en van de voleinding van de aeon?" Eigenlijk moet je de vraag dus zo formuleren: wat is het signaal, het teken van uw parousia, maar ook dat van de voleinding van de aeon? De voleinding van de aeon – dat wil zeggen de huidige aeon – is tevens het begin van de toekomende aeon. Als u een Statenvertaling of een NBG-vertaling hebt, de meest gangbare vertalingen, dan staat hier: "de voleinding der wereld". Dat heeft eigenlijk niets met vertalen te maken; dat is gewoon theologie. Men denkt namelijk vanuit de gedachte dat de hele Bijbelse verwachting van de parousia en de terugkeer van de Messias in de gangbare theologie niet bekend is. Men spreekt over eschatologie en bedoelt daarmee het eindpunt, het einde van de wereld. Vraag het maar eens na bij de gangbare gedachten in de kerk: men verwacht de jongste dag, de laatste dag, en dan is het einde van de wereld. Dan breekt er een nieuwe schepping aan en is het eeuwig wel of eeuwig wee.

Maar dat staat mijlenver af van de Bijbelse verwachting, die heel concreet is. Als de Heer terugkeert, is dat niet het einde van de wereld. Door zo’n weergave in de vertaling komt er een hele theologie mee. Ik vind dat wel grappig, maar ook heel illustratief. Vaak wordt gezegd dat bijvoorbeeld de vertaling van de Jehova’s Getuigen heel erg gekleurd is. Daar ben ik het trouwens mee eens, maar dan denk ik wel: de pot verwijt de ketel dat hij zwart ziet. Onze gangbare vertalingen zijn ook zo gekleurd; men heeft de eigen opvattingen erin geprojecteerd. Dat risico loop je altijd, maar juist daarom is het zo belangrijk om gewoon te lezen wat er precies staat en niet wat je denkt dat er zou moeten staan.

De voleinding van deze aeon, dit wereldtijdperk, zal worden afgesloten en dat valt samen met zijn parousia. Dan is Hij aanwezig en breekt er een nieuwe aeon aan. Een nieuwe aeon waarin Hij zal heersen, waar zijn troon zal staan in Jeruzalem. We hadden het er al eerder over: zijn koninkrijk zal geen einde nemen. Uiteindelijk, als alle vijanden zullen zijn onderworpen en de laatste vijand tenietgedaan is, dan zal Hij zijn koninkrijk overdragen aan zijn God en Vader. Maar dat is bij de voleinding van de aeonen.

Zie je hoe de Schrift dingen onderscheidt? De Bijbel spreekt over de voleinding van de aeon en over de toekomende aeon, maar ook over de toekomende aeonen. Er zijn dus nog wereldtijdperken te gaan. Helemaal aan het einde daarvan heb je de voleinding, de completering: de voleinding van de aeonen. Ook die term komen we meer dan eens in de Schrift tegen. Waarvan akte. Als je de Schrift recht wilt doen, moet je dat gewoon allemaal verdisconteren en meenemen. Waarom zeg ik dit? Omdat in Matteüs 24 dus verschillende vragen worden beantwoord.

▶ 32:31 De Dubbelzinnigheid in de Antwoorden van Jezus ↑ hoofdstukken

Want alles wat nu volgt vanaf vers 3 is de beantwoording van drie vragen. Wat ook vervolgens blijkt, is dat de antwoorden soms nogal dubbelzinnig zijn. En waarom bedoel ik dat ze zinnig zijn, maar zelfs dubbelzinnig? Dat wil zeggen: ze zijn in de ene lezing waar, maar in een andere lezing, als je het anders uitlegt of opvat of in een andere tijd plaatst, is het net zo goed waar. Het is dus niet maar één keer waar; op verschillende niveaus of in verschillende tijden wordt het bewaarheid.

Ik zal daar een paar voorbeelden van geven en de eerste lijkt me in dit geval de belangrijkste, als we het hebben over de vraag: is Matteüs 24 al vervuld? Ik zei al dat het belangrijkste argument voor deze visie ontleend is aan vers 34 van Matteüs 24: "Voorwaar, Ik zeg u, dit geslacht zal geenzins voorbijgaan voordat dit alles geschiedt." Wat betekent dat? De eerste uitleg, en dat vind ik heel logisch, is het geslacht als deze generatie, deze veertig jaren. Zo vat de Bijbel het op. Je leest in Psalm 90 dat de Heer zegt van het volk in de woestijn: "Veertig jaren heb Ik Mij geërgerd aan dat geslacht. Het is een dwalend van hart." Dus veertig jaren moesten ze inderdaad rondzwerven in de woestijn en daarna mogen ze alsnog in het land. Ik bedoel maar te zeggen: veertig jaren is een hele Bijbelse aanduiding voor een geslacht.

Wat betekent "dit geslacht zal geenzins voorbijgaan" dan? Nou gewoon, dat is de generatie waar de Heer Jezus zich in bevond en die Hij aansprak. Dit geslacht, deze generatie, gaat dat nog meemaken. Wat eigenlijk? Ja, wat Ik gezegd heb over de verwoesting van de tempel of over de parousia of de voleinding van de aeon.

Je kan net zo goed zeggen — en let maar op, ik zeg dit juist om aan te geven dat het woord ter zake is, waar is en zinnig is in meer dan één opzicht — dat je namelijk ook heel goed kunt lezen dat het gaat over het geslacht dat de grote verdrukking mee zal maken. Daar ging het immers in het pal voorafgaande over: dat de gruwel van de verwoesting wordt opgericht, dat er een grote verdrukking zal aanbreken en dat dan het teken aan de hemel zal zijn. Ik kom er straks op terug. Het geslacht dat dat gaat meemaken, zal ook het aanbreken van de zomer meemaken.

De Heer had gezegd — en ik doe nu even een beroep op uw kennis van Matteüs 24; ik weet niet of dat terecht is, anders moet u het toch echt nog eens een keertje goed nalezen — dat de Heer Jezus over de vijgenboom spreekt. Dat zegt Hij in het voorafgaande, in vers 33 geloof ik, dat Hij zegt: "Leer van de vijgenboom deze les: wanneer zijn hout reeds week wordt en zijn bladeren doet uitspruiten, dan weet gij daaraan dat de zomer nabij is." Nou, en dan zegt de Heer: "Voorwaar, Ik zeg u, dit geslacht zal geenzins voorbijgaan voordat al deze dingen zijn geschied." Dit geslacht, dat meemaakt dat de vijgenboom zal uitbotten en zijn bladeren doet spruiten. De vijgenboom als nationaal symbool van Israël: wanneer Israël hersteld wordt en nieuw leven zal krijgen, dan zal de zomer nabij zijn. Dat wil zeggen dat ook de toekomende aeon zal aanbreken voor de hele volkerenwereld.

Dat geeft een hele zinnige gedachte. En de grap is — ik vind het namelijk best wel grappig — dat ik niet hoef te kiezen, want het is op beide manieren waar. Want inderdaad heeft die generatie letterlijk binnen veertig jaar — in het veertigste jaar is dat gebeurd — meegemaakt dat die tempel verwoest werd onder hele bijzondere omstandigheden, na een periode van drieënhalf jaar van grote verdrukking daar in het Judese land. En tegelijkertijd zal straks de grote verdrukking beginnen bij het oprichten van die gruwel van verwoesting. En die generatie — ik ben haast geneigd om te zeggen: onze generatie, maar laten we het even bij de uitleg houden — gaat dat allemaal meemaken, namelijk het aanbreken van de zomer. Die generatie zal inderdaad de terugkeer van de Heer en de Messias beleven. De parousia, Zijn aanwezigheid, zal dan aanvangen en de afwezigheid zal dan voorbij zijn.

Dat wat ik bedoel met vers 34 is dus dubbelzinnig. Dat geldt trouwens ook voor die vlucht naar de bergen. Want dat was inderdaad een vlucht — ik heb er zojuist al even op gewezen wat er toen gebeurd is in Pella — waarbij men de wijk heeft genomen en naar het noorden is gevlucht, eerst richting de bergen en vervolgens verder naar het noorden. Dat klopt, dat is ook inderdaad zo gegaan en in Lukas 21 wordt dat ook zo uitgelegd. Maar het is net zo goed waar voor iets wat in ieder geval nog niet gebeurd is, namelijk dat het volk als een overblijfsel in de woestijn bewaard zal worden gedurende 1260 dagen. Dat wordt op de dag nauwkeurig gemeten, niet alleen op de maand nauwkeurig (42 maanden), maar zelfs op de dag nauwkeurig. Dat klopt trouwens dan weer net niet voor de periode van 66 tot 70; dat was wel ongeveer drieënhalf jaar, maar geen 1260 dagen.

En dan lees je inderdaad dat het volk zal vluchten. U weet het hè? Die mannelijke zoon die wordt weggerukt tot God en Zijn troon. De wegrukking. De Christus — dat wil zeggen inclusief Zijn lichaam — wordt weggerukt tot God en Zijn troon en wordt gepromoveerd. Vervolgens zal de vrouw vluchten naar de woestijn, alwaar zij een plaats heeft die door God is bereid en waar zij onderhouden zal worden door hen gedurende 1260 dagen. Maar dat is nog toekomstig. Dat is in die periode van de twee getuigen — ik kan er nu natuurlijk niet uitgebreid op ingaan. Ik wil alleen maar zeggen: als daar gesproken wordt over een vlucht naar de bergen, dan krijgt dat een dubbele vervulling. Dus als u mij vraagt of de term dubbelzinnig echt op zijn plaats is, dan zeg ik: jazeker. Er zijn trouwens wel meer voorbeelden te geven, maar ik heb nog meer dia's, dus laten we eerst nog even verder gaan.

▶ 40:06 Het Grote Verschil Tussen Lukas 21 en Matteüs 24 ↑ hoofdstukken

We kijken naar Jeruzalems verwoesting in Lukas 21. Ja, want die is onopmerkelijk. Kijk, Matthijs... Nee, deze rede, of dat wat de Heer gezegd heeft op de Olijfberg, een paar dagen voordat Hij zou worden overgeleverd – ik denk twee dagen daarvoor – wordt opgetekend in Matteüs 24. Dat hoofdstuk is bekend in dit verband, evenals Marcus 13 en Lukas 21. Drie keer dezelfde rede, maar de registratie in met name Lukas is wat anders. Ik wil daar even een kort overzicht van geven.

In de eerste verzen gaat het over wat eerst moet geschieden: valse messiassen, waarbij de Heer zegt dat het einde nog niet is. Dat vind je vanaf vers 12 tot 24, precies die passage waar we het jaren terug hier eens een middag of avond over hebben gehad. Dat is het intermezzo, en dat wordt ingeleid met de woorden: "vóór al deze dingen". Het bijzondere is dat dit alleen bij Lukas gevonden wordt; alleen Lukas tekent dit op.

Hij zegt daar dat Jeruzalem zal worden omsingeld en spreekt over een vlucht naar de bergen. Hij noemt dat de "dagen van vergelding" en spreekt ook over de verwoesting van de stad. Het volk zal in ballingschap gevoerd worden onder alle volken, totdat de tijden der natiën zijn vervuld. Dit is allemaal letterlijk vervuld in het jaar 70, of in die periode in de eerste eeuw. Toen werd Jeruzalem inderdaad omsingeld door de legerkampen en is men gevlucht. Het waren dagen van vergelding; een oud verbond werd beëindigd, ook officieel en praktisch. De stad werd verwoest en dat wat overgebleven was, is vervolgens verstrooid en in ballingschap gevoerd onder alle volkeren. Dat zou een "totdat" hebben, namelijk: totdat de tijden van de natiën voorbij en vervuld zullen zijn, en Jeruzalem niet langer vertreden zal worden. Wij leven nog steeds in die tijd; we wachten nog steeds op de vervulling van die tijden. Nog steeds wordt Jeruzalem vertreden door de natiën en nog steeds staat daar op de heilige plaats een islamitisch heiligdom. Dat duurt nu al een eeuw of veertien inmiddels.

Maar daar komt een einde aan. Dit is het intermezzo in Lukas 21, en daarna wordt het vervolgd. Vanaf vers 25 tot 28 krijg je een vervolg en wordt weer de draad opgepakt die eerder was losgelaten. Vers 12 tot 24 is dus een intermezzo, een tussengeschoven passage die ontbreekt in Matteüs en Marcus. Denk dus niet dat het allemaal hetzelfde is omdat we een gedeelte in de diverse evangeliën aantreffen. Nee, dat is niet zo; Lukas heeft andere dingen geregistreerd.

Je krijgt daar inderdaad het verhaal dat, als de tijden van de natiën vervuld zijn, de komst van de Ben Adam, de Zoon des Mensen, en Israëls verlossing zullen aanbreken. Het grote verschil waar ik nu op wil wijzen, is de registratie van Lukas van wat de Heer vertelde op de Olijfberg tegenover Matteüs 24. In Lukas 21 wordt gesproken over de dagen van vergelding, de verwoesting van Jeruzalem, het volk dat onder alle volken verstrooid wordt en het vertreden van Jeruzalem totdat de tijden der natiën vervuld zullen zijn. Maar Matteüs 24 heeft het hier niet specifiek over. Die heeft het over wat er gebeurt na de grote verdrukking: de Ben Adam verschijnt en Israël wordt verzameld uit alle volkeren. Zien jullie het grote verschil?

Wat je in het jaar 70 kreeg, was dat Jeruzalem verwoest werd en het volk onder alle volken verstrooid werd. Maar na de grote verdrukking krijg je precies het omgekeerde verhaal. Dan zal de tempel weliswaar ook verwoest worden, evenals een groot gedeelte van Jeruzalem, maar dan wordt Israël juist verzameld uit alle volkeren. Dat is het grote verschil. Al die dingen heeft de Heer op de Olijfberg aan Zijn discipelen voorgehouden. Wat ze ervan begrepen hebben, weet ik niet; eerlijk gezegd denk ik niet al te veel. Maar ik vind het heel bijzonder hoe we daar de weerslag van hebben in de verschillende evangeliën. Ze wijzen ons op deze verschillende zaken en als je daar nauwkeurig acht op slaat, zie je dat wat er in het jaar 70 en omstreeks die tijd is gebeurd, exact zo is gegaan als was voorzegd. Maar daarmee is niet gezegd dat Matteüs 24 dus vervuld is.

▶ 46:29 Vijf Doorslaggevende Redenen Waarom Matteüs 24 Nog Onvervuld Is ↑ hoofdstukken

Ik ga u nu vijf doorslaggevende redenen noemen waarom Matteüs 24 nog niet vervuld is. Eigenlijk vind ik dit het allerbelangrijkste. Waarom? Omdat mijn opzet was om u te waarschuwen voor de gedachtegang die steeds meer opgeld doet en die juist mensen treft die niet zo goed op de hoogte zijn van de Bijbelse dingen. Dan word je heel gemakkelijk hierin meegenomen. Daarom wil ik u heel duidelijk een aantal redenen noemen die wat mij betreft stuk voor stuk doorslaggevend zijn, en die aantonen waarom Matteüs 24 in ieder geval nog niet vervuld is. Misschien is er een voorvervulling geweest, jazeker, maar het is niet geheel vervuld.

De eerste reden is deze: er was geen plaatsing van de gruwel van de verwoesting waarvan de profeet Daniël heeft gesproken. De Heer had dit gezegd in Matteüs 24: 'Wanneer gij dan de gruwel der verwoesting, waarvan door de profeet Daniël gesproken is, op de heilige plaats ziet staan...' – en er staat bij: wie het leest, die geve er acht op. Laten dan wie in Judea zijn, enzovoort. De preteristen moeten zich in alle bochten wringen om dat waar te maken. Want waar heeft de Heer het over? Over de gruwel van de verwoesting, zoals de profeet Daniël daarover heeft gesproken. Dat is in hoofdstuk 12 vers 11. Hoofdstuk 9 vers 27 wordt ook wel genoemd, en over 11 vers 31 maken we ook geen aanmerkingen, maar het gaat hier specifiek over hoofdstuk 12 vers 11. En wat staat er in Daniël 12, nota bene het laatste hoofdstuk van het boek Daniël? Er wordt gezegd: 'En van de tijd af dat het dagelijks offer wordt gestaakt en een gruwel wordt opgericht...' Wie het leest, geve er acht op. Een gruwel is gewoon een Bijbelse term voor een afgod of een afgodsbeeld.

We weten dat zoiets al eens eerder in de geschiedenis was gebeurd, ik verwees er hier al even naar, in de dagen van Antiochus Epiphanes. Dat was een heerser enkele eeuwen daarvoor in de tijd van de Makkabeeën. Hij heeft toen de tempel volledig ontwijd en zelfs varkens geofferd om de Joden te tergen en de God van Israël te bestrijden. Dat was met recht een gruwel, wat hij daar heeft gedaan. Zo wordt daar ook over gesproken, dus we weten wel hoe zoiets in zijn werk gaat. Maar dat wat in Daniël 11 vers 31 staat, is vervuld, dat is één ding wat zeker is. Maar dat wat in 12 vers 11 staat, is niet vervuld. Kijk maar na, want het wordt heel specifiek gedateerd. Er staat dat vanaf de tijd dat het dagelijks offer wordt gestaakt – er zal dus weer een offerdienst zijn die wordt stopgezet – er een gruwel wordt opgericht die verwoesting brengt. En dan gaat het om 1290 dagen. We lezen elders over een periode van 1260 dagen, maar 1290 is dus nog een maand langer. En dan staat er: 'Welzalig hij die blijft verwachten en 1335 dagen bereikt.' Dat is nog eens 75 dagen later.

De preteristen proberen zich in alle bochten te wringen, maar hier kunnen ze niets mee. Dit was niet van toepassing op die dagen in het jaar 70. Daniël sluit af met wat de Heer tegen hem zegt: 'Maar gij, Daniël, ga het einde tegen en gij zult rusten' – dat was in het graf, hij was al een oude man – 'en opstaan tot uw bestemming aan het einde der dagen.' Welke dagen? Hij had het net over die 1335 dagen. Dat is het einde. Dat is dus nog weer 75 dagen later na het einde van de grote verdrukking. Bent u er allemaal nog? Oké. Waar het om gaat is dat als Daniël spreekt over de gruwel van de verwoesting, hij dat ook heel specifiek dateert. Hij zegt dat 75 dagen later Daniël en de rechtvaardigen van Israël zullen opstaan. Dat is natuurlijk niet vervuld in de dagen van het jaar 70. Nee, dat gaat niet.

De tweede reden: er wordt gezegd van de grote verdrukking dat het de meest overtreffende verdrukking ooit is. In Matteüs 24 vers 21 staat: 'Want er zal dan een grote verdrukking zijn, zoals er niet geweest is van het begin der wereld tot nu toe en ook nooit meer wezen zal.' Dat is nogal wat. De dagen in het jaar 70 zijn inderdaad afschuwelijk geweest, maar het is niet zo dat dat niet overtroffen is, denk alleen al aan de Holocaust en wat er in de vorige eeuw is gebeurd, zeker ook met het oog op het Joodse volk. Als dit door de Heer gezegd wordt in Matteüs 24, refereert Hij ook weer aan Daniël 12. Daar staat dat Michaël zal opstaan – ja, ik moet me nu echt gaan inhouden – de grote vorst die de zonen van uw volk terzijde staat. En er zal een tijd van grote benauwdheid zijn, zoals er niet geweest is sinds er volken bestaan tot op die tijd toe. 'Maar in die tijd zal uw volk ontkomen, al wie in het boek geschreven wordt bevonden.' Als je vervolgens het navolgende leest, gaat het inderdaad over de verlossing van Israël. Was dat in het jaar 70? Nee! No way zelfs!

Het is een algemeen kenmerk van preteristen – je hebt ze in soorten en maten – dat ze geen toekomst zien voor Israël. Alles is vervuld in de kerk. Eigenlijk weet je dan meteen dat het niet kan kloppen. Er is geen ruimte voor Israël; het jaar 70 is volgens hen het einde van Israël en dat komt nooit meer goed. Zij zien totaal niets in wat er de afgelopen eeuw is gebeurd. Nee, totaal niet, want het ligt allemaal achter ons. U begrijpt dat als zo'n leer heel populair wordt, de zandman lekker zand in de ogen strooit. Dan hoef je dus niet meer wakker te zijn, want er gebeurt niets meer. Daarom vind ik het ter zake om de puntjes op de i te zetten. Er zou een grote benauwdheid zijn zoals er niet geweest is, maar dan zal uw volk ook ontkomen. Dat is niet vervuld.

De derde reden: geen tekenen aan zon, maan en sterren. In Matteüs 24 vers 29 staat: 'Terstond na de verdrukking dier dagen zal de zon verduisterd worden en de maan zal haar glans niet geven en de sterren zullen van de hemel vallen.' Het is nog veel grootser, kosmisch – nee, niet komisch, kosmisch. De machten van de hemelen zullen wankelen. Hoe dat precies gaat, weet ik niet, maar het geeft wel aan dat er hele kosmische transities en bewegingen zijn waarbij alles wankelt. Ook dit is iets wat niet vervuld is. Men zegt: 'Dat moet je figuurlijk zien.' Ja, allemaal hula, zo kan ik alles natuurlijk verklaren. Maar niet alleen dat; deze gebeurtenissen – de zon die verduistert, de maan die uitvalt, de sterren die van de hemel vallen – worden bij allerlei gelegenheden in de profetie genoemd, zoals in Openbaring 6 en Joël 2. Het is een markeringspunt. Als dat aan de hemel verschijnt, zal dat na de verdrukking van die dagen zijn. Dan weet je: nu gaat het gebeuren. Daar heb je dus niet eens een datum voor nodig; als je dat ziet, dan weet je het. Dit heeft niet plaatsgevonden in het jaar 70. Opnieuw moeten we dus zeggen: dat is niet vervuld in de eerste eeuw.

En dan heb ik nog een vierde reden. Er staat... nou, die is misschien nog wel...

De laatste redenen zijn er misschien nog wel het meest sprekend. Er was bij de verwoesting van de tempel helemaal geen sprake van – ja, er is eigenlijk een open deur in het raam – een zichtbare verschijning van de Ben Adam, de Messias. Er was geen rouwklacht van alle stammen van het land die daarom treuren.

Want ga maar na, in Matteüs 24 vers 30 staat: "En dan zal het teken" – na de grote verdrukking van die dagen – "dan zal het teken van de Ben Adam, de Zoon des mensen, verschijnen aan de hemel. En dan zullen alle stammen van het land zich op de borst slaan en zij zullen de Ben Adam zien komen op de wolken des hemels met grote macht en heerlijkheid." Is dat vervuld? Nou, als ze ergens problemen mee hebben in de preteristische visie, dan is het wel met deze tekst. Deze tekst is echt 'killing' voor die hele visie, want dat is domweg niet gebeurd.

De Heer refereert in Zijn antwoorden voortdurend aan schriftplaatsen uit de profeten, in dit geval aan Zacharia. Je leest in Zacharia 12 vers 10: "Ik zal over het huis van David en over de inwoners van Jeruzalem uitgieten de Geest van de genade en van de gebeden." Dit is het begin van Israëls herstel. "En zij zullen Hem aanschouwen" staat er in de NBG-vertaling – dat kun je doorkrassen – de Statenvertaling heeft het correct: "En zij zullen Mij aanschouwen, die zij doorstoken hebben." En dan staat er: "en zij zullen over Hem..." Grammaticaal klopt dat misschien niet, van "Mij" naar "Hem", maar het staat er echt zo. Dit is een geïnspireerde fout, als u begrijpt wat ik bedoel. Ja, waarom? We zullen Hem zien die Gods icoon is. Ze zullen Mij aanschouwen die zij doorstoken hebben. "En zij zullen over Hem een rouwklacht aanheffen als de rouwklacht over een enig kind, en zij zullen over Hem bitter leed dragen als het leed om een eerstgeborene."

Hij is ook een eerstgeborene; Hij is ook die enige Zoon. En dan zal Hij verschijnen op de Olijfberg – dat is Zacharia 14 trouwens – en dan zullen ze vragen – dat is Zacharia 13 weer: "Wat zijn dat voor tekenen in Uw handen?" En dan zal Hij zeggen: "Daarmee ben ik geslagen in het huis van mijn liefhebbers." Vandaar die rouwklacht; dit is complete verbijstering. Ze zullen de Naam aanroepen, de Naam van JAHWEH, en dan zal Hij verschijnen. Ze zullen Mij aanschouwen en alle stammen van het land zullen over Hem weeklagen.

Het is toch te bizar voor woorden? Sorry, ik heb tot dusver heel respectvol over deze visie gesproken, maar nu houdt mijn respect op. Dit is dwaasheid om te denken dat dit al vervuld zou zijn. Hier kunnen ze sowieso niets mee uit de voeten, omdat dit heel specifiek over de inwoners van Jeruzalem en over het Joodse land gaat. En in die visie is daar geen toekomst meer voor. Ja, dan kun je dus echt wel op het dak gaan zitten. Wie op het dak zit, keert niet... oh nee, dat is weer iets anders. Maar daar zit je dan; dan kun je op het dak zitten met een bos uien.

De vijfde reden: er wordt ook gesproken over een bijeenverzameling van het uitverkoren volk. Wanneer Hij zal verschijnen, zal Hij Zijn engelen, Zijn boodschappers, uitzenden met luid bazuingeschal. En zij zullen Zijn uitverkorenen – Zijn uitverkoren volk dus – verzamelen uit de vier windstreken, van het ene uiterste der hemelen tot aan het andere. Ook dit refereert weer aan allerlei plaatsen in het Oude Testament, bijvoorbeeld Deuteronomium 30.

Daar wordt gezegd: "Dan zal JAHWEH, uw God, in uw lot een keer brengen en Zich over u erbarmen, en Hij zal terugkeren" – zo staat het er letterlijk – "Hij zal terugkeren en u bijeenbrengen uit alle volkeren naar wie JAHWEH, uw God, u verstrooid heeft. En al waren u verdreven aan het einde van de hemel..." Ziet u? Van het ene uiterste der hemelen tot het andere. "Al waren uw verdrevenen aan het einde des hemels, JAHWEH, uw God, zal u vandaar bijeenbrengen en vandaar halen." Dat gaat nog verder, maar snapt u? De verzameling van het uitverkoren volk zal plaatsvinden na de grote verdrukking, wanneer Hij aan hen zal verschijnen. Ze zullen Hem zien en ze zullen over Hem een rouwklacht aanheffen, en dán vindt de verzameling van Israël plaats. Dat gaat inderdaad over het volk dat zich in de diaspora bevond en dan weer bijeengebracht en naar het land gebracht wordt.

Ik wilde u in ieder geval deze vijf doorslaggevende redenen noemen, zodat u niet meer met uw mond vol tanden staat als iemand tegen u zegt dat Matteüs 24 al vervuld is. Oh, en dan heb ik nog één ding. Hebt u nog even tijd? Ja? Jij hebt nog tijd? Nou, dat lukt. Jij bent degene die de zaal sluit, dus blijf maar even zitten als u wilt.

▶ 01:01:34 De Veertig Jaren als Miniatuur van de Twee Millennia ↑ hoofdstukken

Ik heb al even kort gewezen op de dubbelzinnigheden die in het antwoord liggen, maar daar zit nog iets achter. Die veertig jaren zijn eigenlijk een miniatuur van de twee millennia waarin wij nu leven en waar we inmiddels bijna tegen het einde aan zitten. De Heer is opgestaan in het jaar 30 en we zitten nu bijna twee millennia verder. Het aardige is dat deze perioden een beeld zijn van elkaar. Laten we het op een rijtje zetten. Je hebt de twee millennia, de twee dagen. De Heer zou twee dagen in het graf der volkeren zijn en op de derde dag zou Hij terugkeren en het volk oprichten. Die twee dagen zijn twee millennia; zo rekent de Heer. Deze periode in de eerste eeuw duurde veertig jaar. De twee millennia hebben ook iets met veertig, maar dan in Bijbelse termijnen van jubeljaren: veertig keer vijftig jaren namelijk. Dat zijn dus ook veertig jaren, maar dan veertig jubeljaren.

De veertig jaren eindigden in de verwoesting van Jeruzalem in het jaar 70. Maar de veertig jubeljaren, de cycli van jubeljaren of de twee millennia, eindigen ook weer in de verwoesting van Jeruzalem en de verwoesting van de tempel. Want er gaat weer een tempel komen, een provisorische wellicht, maar er zal weer een offerdienst worden hersteld. Die zal dan ook weer staken, maar in ieder geval eindigt die periode ook dan in de verwoesting van Jeruzalem, zodat je een herhaling krijgt van gebeurtenissen. Het is net zoals ik u eerder zei over de verwoesting van Jeruzalem die ooit in de dagen van Nebuchadnezzar plaatsvond; dat was op Tisha B'Av, op de tiende van de maand Av. En waarachtig, een heel aantal eeuwen later, vijf eeuwen later, wordt Jeruzalem weer verwoest, ook op Tisha B'Av. Dezelfde datum, dezelfde dag op de Hebreeuwse kalender. Dingen herhalen zich, en niet zomaar. In dit geval krijg je ook een herhaling, maar op een andere, grootsere schaal.

Eigenaardig genoeg heb ik er al even op gewezen: aan deze veertig jaren in de eerste eeuw ging een periode vooraf van ongeveer drieënhalf jaar. Dat klopt. De twee millennia eindigen ook in een periode van precies drieënhalf jaar, op de dag nauwkeurig zelfs 1260 dagen. En dan zijn er nog een paar verschillen, want het jaar 70 was het begin van Israëls verstrooiing, maar de twee millennia eindigen juist bij het einde van Israëls verstrooiing; dat is dan weer het verschil. De veertig jaren die eindigden in het jaar 70 markeerden het praktische einde van het oude verbond, dat wil zeggen de hele offerdienst, de tempeldienst en de priesterdienst. Dat was de uitdrukking van het oude verbond en dat werd praktisch ten einde gebracht. De twee millennia daarentegen leiden naar de praktische aanvang van het nieuwe verbond. De grondslag is al gelegd, maar praktisch gezien is dat de aanvang.

Je ziet dus overeenkomsten en contrasten, maar op de een of andere manier hebben die veertig jaar alles te maken met de twee millennia. Dat wilde ik u ook niet onthouden. Ik hoop dat u vanmiddag toch wat wijzer geworden bent en in ieder geval ook, en dat is het allerbelangrijkste, redenen heeft gevonden om vast te houden aan die geweldige toekomstverwachting. Laat u vooral geen zand in de ogen strooien, want dat gebeurt al genoeg. Ik bedoel niet hier, maar in het algemeen. Maar u bent wel wakker. Ik zal het hierbij laten; het is hoog tijd om inderdaad af te ronden.