GoedBericht.nl logo
UltimateGoodNews

Gideon (6) – werkelijk overwonnen?

30-09-2018 - Geplaatst door Andre Piet
toespraak gehouden op zondag 30 september 2018 te Zoetermeer

Gideon had de overwinning behaald op Midian: de vijand was op de vlucht. Toch was er van de overwinning nog niets te merken. Gideons taak was nog niet ten einde. Eerst moest hij Midians koningen doden alvorens in vrede te kunnen terugkeren. Ook “hierin is een diepere zin gelegen”.

Powered by RedCircle

📝 Samenvatting & Transcriptie van deze lezing

Samenvatting van deze toespraak

In dit zesde deel over Gideon staat de achtervolging van de Midianitische koningen Zebach en Salmunna in Richteren 8 centraal. Hoewel de overwinning feitelijk al is behaald, weigeren de steden Sukkot en Penuël om Gideon en zijn afgematte leger te helpen. Deze geschiedenis fungeert als een profetisch beeld voor de tijd tussen de eerste en tweede komst van Christus. De houding van deze steden illustreert het ongeloof van Israël, dat de schaduwen van de offerdienst in stand houdt maar het ware slachtoffer ontkent. Uiteindelijk keert Gideon terug om definitief te overwinnen en de religieuze hoogmoed af te breken.

“Gideon had overwonnen, maar je zag er nog geen bal van. En dat is nou precies typerend voor de huidige situatie sinds de eerste komst van Christus.”

Introductie en Terugblik op Gideon ↑ hoofdstukken

We gaan ons vanmorgen wederom, voor de zesde keer, bezighouden met de figuur van Gideon. Ik kan inmiddels verklappen dat het nog niet eens de laatste keer is, want er volgt er nog een. Een goede serie bestaat uit zeven delen, maar dat komt in dit geval gewoon zo uit; ik heb dat niet van tevoren zo gepland. We zullen echt nog één keer een bijeenkomst nodig hebben om de hele geschiedenis te bespreken.

Dat hebben we tot dusver tamelijk diepgaand gedaan, mag ik wel zeggen. De figuur van Gideon – althans een paar delen uit zijn geschiedenis – is erg bekend. Ik noem met name de geschiedenis van het schaapsvel dat hij op de dorsvloer heeft gelegd. En wat dacht u, de term is zelfs algemeen bekend: de Gideonsbende. Dat legertje van driehonderd man dat hij vormde en waarmee hij zonder enig wapen de overwinning behaalde. Dat vind ik eigenlijk nog het mooiste van de geschiedenis, en het leukste ook. Het is feitelijk humoristisch, want als er iets is waarin humor voorkomt, dan is het wel de Bijbel. Die geschiedenis waarin zonder enig wapengekletter – nou ja, er werd wel gekletterd, maar zonder wapens – de overwinning wordt behaald.

Dat zijn bekende geschiedenissen die u wellicht ooit op de zondagsschool hebt gehoord, of misschien ook niet. Ik kijk zo om mij heen en zie dat we allemaal verschillende achtergronden hebben. Maar goed, u begrijpt natuurlijk dat ik niet nog eens dunnetjes ga overdoen wat we de vorige keren hebben besproken. Kijk, als u hier voor het eerst bent – wat zomaar kan, want ik weet dat er mensen voor het eerst aanwezig zijn – en u zegt: "Ik weet helemaal niet wie Gideon is", dan heb ik een heel goede tip: beluister het allemaal nog eens een keertje na. Neem bijvoorbeeld eerst eens kennis van wat de Bijbel over Gideon zegt, eventueel via een kinderbijbel. De studies zijn allemaal terug te luisteren op goedbericht.nl, en zelfs te bekijken.

Laat ik in het algemeen nog even een paar dingen op een rijtje zetten. Ik vind dat van belang omdat dat ook de invalshoek is geweest van de serie die we tot dusver hebben gevolgd en de manier waarop ik het benaderd heb.

De Typologie van de Richterentijd ↑ hoofdstukken

Namelijk, dat heet dan met een duur woord de typologie van deze geschiedenis. Want het gaat niet alleen over een figuur die pakweg 3500 jaar geleden leefde en daadwerkelijk deze dingen allemaal heeft meegemaakt. Kijk, dan praat je over een oude geschiedenis. Maar wat we hebben gezien tot dusver, is dat deze Gideon een voorafschaduwing is. Een type, een model van Hem die zou komen. Heel de Bijbel is eigenlijk ook een plaatjesboek. Het vertelt van de Hebreeuwse Bijbel in die dagen, ons Oude Testament. Toen moest de Messias nog komen. Hij was aangekondigd, niet alleen in directe voorzeggingen, maar ook in allerlei beelden, vele beelden. Dus als je houdt van plaatjes, dan zeg ik: lees de Bijbel. Dat klinkt een beetje vreemd als ik het zo zeg, maar het is eigenlijk een plaatjesboek met allemaal geweldige illustraties.

Als je eenmaal de waarheid van het Nieuwe Testament kent, dan herken je de structuren en de patronen. Kies een tijd, wat zal ik doen Rob? Help me herinneren. Help mij herinneren, ja oké, doen we. Goed om daar straks, als ik thuis kom, nog eventjes mezelf aan te herinneren. Maar ja, de computer dan weer niet. Goed, waar was ik nou gebleven? Ik had daar het een en ander over bedacht. Help mij herinneren... Ja, oh ja, zo was het. Dankjewel, Marjolein. Wat ik wilde zeggen: als je eenmaal de waarheid van het Nieuwe Testament kent en van Jezus Christus die inmiddels gekomen is, die zich ook weer verborgen heeft op een eigenaardige manier en van wie we weten dat Hij weer terugkomt, dan herken je dat patroon voortdurend in het Oude Testament. Dat is zo bijzonder en dat maakt een boek als de Richteren, maar dat geldt in het algemeen voor de Bijbelse geschiedenissen, zo bijzonder omdat het ons feitelijk bepaalt bij de huidige tijd. Het is dus niet zomaar een geschiedenis uit de oude oertijd; nee, het spreekt op een verborgen, cryptische wijze in beeld van de huidige tijd. Om dat te herkennen moet je gaan spitten. Dat is wat we deze bijeenkomsten dan ook inderdaad doen. We kijken onder de oppervlakte. Net als bij een bankbiljet houd je hem tegen het licht en dan zie je het watermerk. Dat zie je in de Schrift ook. Je houdt hem tegen het licht en wat zie je dan onder de oppervlakte? Dat goddelijk design waarin Hij zijn waarheid vastlegt en illustreert. Daarin vind je ook onmiskenbaar het bewijs: dit is van Hem en dit is wat Hij ons te melden heeft.

Het boek Richteren spreekt van de tijd na de verlossing uit Egypte. Israël was verlost uit Egypte en komt vervolgens in het land. Na de dood van Joshua, die hen het land had ingebracht, breekt de periode aan van de richteren. Dat was de tijd waarvan je iedere keer leest: iedereen deed wat goed was in eigen ogen. Dan lees je dat Israël weer onder een vreemde heerschappij komt en met verdrukking te maken krijgt. Uiteindelijk roepen ze in de grootste nood tot de HEER, hun God, die hen vervolgens een verlosser zendt die hen uitredt en die hun richter wordt. Dat is een voortdurende herhaling. We hebben dan een figuur als Gideon, Jefta of Simpson; een twaalftal wordt er genoemd in het boek Richteren. Het spreekt van de tijd na de verlossing uit Egypte, maar het is nog de tijd voordat het koninkrijk aanbreekt. Dat wil zeggen: voordat Israël een koning krijgt, eerst in Saul en later in David. Als ik het zo zeg, dan zie je ook iets anders. Je ziet de Exodus, waar de verlossing plaatsvond uit Egypte, en je ziet waar Israël een koning krijgt. De Richteren-tijd ligt daar precies tussen.

Het boek Richteren spreekt dus van de tijd tussen de verlossing en het aanbreken van het koninkrijk. Ik zou ook kunnen zeggen: het spreekt van de tijd tussen de eerste komst van Christus, toen Hij stierf en opstond uit de doden en de verlossing tot stand gebracht werd, en de tijd dat het koninkrijk gevestigd wordt hier op aarde in Gods schepping. Dat is de terugkeer van Christus. De Richteren-tijd ligt daartussen. Het is de tijd die de periode tussen de eerste en de tweede komst van Christus illustreert. Dat zie je niet alleen in het boek Richteren als geheel, maar je ziet het ook iedere keer opnieuw wanneer je een geschiedenis neemt zoals wij dat nu in deze serie doen met Gideon. Wat opvalt, is dat daar zoveel onderbrekingen in zijn. Iedere keer is zo'n onderbreking een type van de tijd waarin wij leven, tussen de eerste en de tweede komst van Christus. Want feitelijk is dit een onderbreking. De komst van Christus blijkt in tweeën gesplitst te zijn. Hij kwam, trok zich terug en is nu al tweeduizend jaar verborgen. Daarmee loopt de termijn trouwens ook af en Hij zal opnieuw verschijnen. Dit is het grote geheim van het Nieuwe Testament: dit is de tijd waarin de Heer verborgen is, waarin Hij zijn aangezicht voor Israël en voor deze hele wereld verbergt. Dat doet God zo goed, dat mensen zeggen: "Hij is er niet" of "Hij is dood". Vandaar ook dat het atheïsme in deze tijd een heel goed argument lijkt te hebben door te zeggen dat we weinig van zijn aanwezigheid zien. Dan moet je natuurlijk niet té goed in de natuur kijken, maar het idee begrijp je wel. Waar is Hij dan? Inderdaad, Hij verbergt zijn aangezicht.

Dat is wat de Richteren-tijd laat zien. In de geschiedenis van Gideon zie je telkens onderbrekingen die de tijd waarin wij leven illustreren. Om dat nog eens helder voor de geest te krijgen: één zo’n onderbreking was dat Gideon, nadat hij geroepen was en nadat het offer gebracht was – alles wat ik nu zeg is heel dubbelzinnig – in de nacht het altaar in zijn vaders huis afbreekt en een nieuw altaar bouwt. Dat is een onderbreking in de geschiedenis. Dan krijg je de geschiedenis van dat dubbele teken, van het schaapsvel dat hij op de dorstvloer moest leggen en dat op de derde dag het definitieve bewijs leverde. Vervolgens krijg je de geschiedenis van de vorming van de Gideonsbende. Ik noem het maar zo, want dat is de staande uitdrukking voor dat gezelschap. De Heer vormt zich vandaag een gezelschap dat in getalsmate volstrekt onbetekenend is, maar dat Hij uit de natie selecteert – als honden, voor degenen die er toen bij waren en weten waar ik het nu over heb. Hij vormt zich vandaag een Gideonsbende, een ecclesia, een uitroepsel waarmee Hij zijn werk gaat verrichten. Eigenlijk is die bende niets anders dan het verlengstuk van Gideon zelf. Dan hebben we ook nog die eigenaardige interval, onderbreking of break – geef het een naam, het wordt ook wel een parenthese genoemd – waarbij Gideon op een verborgen wijze verblijft in het kamp van de tegenstander, van de natiën, van Midian. Hij is in het kamp en daar hoort hij een gelijkenis, een geheimenis.

De Structuur van Richteren 8 ↑ hoofdstukken

En we gaan nu naar Richteren 8. Gideon achtervolgt de vijand en keert weer terug. De geschiedenis die we vandaag onder ogen zien, is, denk ik, voor een groot gedeelte van dit gezelschap – en ik weet dat er onder u echte bijbelforsers zijn – toch behoorlijk onbekend. Deze geschiedenis heeft overigens een grote indruk gemaakt in Israëls vaderlandse geschiedenis, want later lees je onder andere in de Psalmen dat er nog melding wordt gemaakt van die gigantische overwinning die Gideon met dat kleine legertje heeft behaald. Nou ja, ik zeg Gideon, maar eigenlijk heeft God door Gideon en dat kleine legertje de overwinning tot stand gebracht. Dat was qua getallen eigenlijk onvoorstelbaar; het gaat nergens over als je kijkt naar de enorme overmacht. Want hoe was het ook alweer? Het waren driehonderd man tegenover honderdvijfendertigduizend man. Dat is geen verhouding. Maar voor God is niets onmogelijk. En het mooiste is nog waar we het al even over hadden: die driehonderd man hadden fakkels en aardevaten als hun wapens. Zo wordt de overwinning behaald. Je hebt een God of je hebt het niet.

Goed, we gaan nu de geschiedenis lezen van Gideon die de vijand achtervolgt en vervolgens weer terugkeert. Dat staat in Richteren 8. Ik weet niet precies hoe ver we gaan komen; ik hoop het allemaal met enige snelheid te doen. Dat is mij soms wel wat veel gevraagd, maar ik ga mijn best doen. Ik moet er trouwens nog iets bij zeggen, want deze geschiedenis... Ik kan me goed voorstellen, zeker als je nog niet zo heel vertrouwd bent met de Bijbel, dat je denkt: wacht even, wat is dit merkwaardig? Want je wordt wel even teruggeworpen als het puur over de geschiedenis, het verhaal zelf gaat. Ja, het is echt een andere tijd, hè? Een compleet andere tijd. Het was niet 2018; er golden heel andere waarden en dergelijke. Prik daar nu gewoon eens doorheen terwijl je deze geschiedenis leest.

Dan moet ik nog iets vertellen over de structuur van het gedeelte waar we het nu over gaan hebben: Richteren 8. Dat is wel handig, want als je het verhaal leest, vraag je je soms af: waar gaat het nu eigenlijk over en hoe zit het in elkaar? De indeling is heel simpel. Ik heb erboven gezet: het is de achtervolging en de gevangenneming van de koningen van Midian. Het begint met de mannen van Efraïm die naar Gideon toe gaan. Dan komt hij in Sukkot, maar Sukkot weigert dienst te verlenen aan Gideon. Vervolgens gaat hij naar Penuël, wat precies hetzelfde doet; ook daar weigert men hulp. In vers 10 tot 12 lees je dan dat de koningen gevangen worden genomen.

Daarna volgt een herhaling in de structuur: Gideon keert weer terug. Hij komt bij Sukkot en gaat daar wraak nemen, zoals hij van tevoren al had aangekondigd. Vervolgens komt hij in Penuël en ook daar neemt hij wraak. Uiteindelijk worden de koningen die gevangen waren genomen daadwerkelijk gedood. Je ziet hier dus een trappetje dat zich herhaalt. Uiteindelijk vind je weer de aansluiting: eerst waren het de mannen van Efraïm die bij Gideon kwamen en aan het einde zijn het de mannen van Israël die zich tot Gideon wenden. Zover zullen we vandaag niet helemaal komen, maar dit is de lijn en de structuur die je in Richteren 8 ziet.

We gaan nu naar de tekst toe; het wordt hoog tijd om dat te gaan doen. U weet het nog? Inmiddels was de overwinning feitelijk behaald in de vlakte van Israël. Dat was inmiddels gerealiseerd. Het was ook zo dat Efraïm, dat verder geen deel had genomen aan de strijd, wel de twee vorsten gevangen had genomen en gedood. Dat hadden we gelezen aan het einde van Richteren 7.

Het Conflict met Efraïm: Meer Dan Overwinnaars ↑ hoofdstukken

Dan komen we nu in Richteren 8, waar een conflict ontstaat. De mannen van Efraïm zeiden tot hem: "Wat is deze daad? Wat doe je jegens ons dat je ons niet opriep toen je ten strijde trok tegen Midian?" U moet zich voorstellen: Efraïm voelde zich gepasseerd door Gideon. Dat waren ze trouwens ook. Efraïm heeft zich altijd de eerstgeborene geweten en gevoeld, en ook een voorrangspositie en een voortrekkersrol in het midden van de stammen van Israël ingenomen. En nu was daar zo’n enorme overwinning behaald, en nu zegt de mannen van Efraïm: "Waarom heb je ons dan niet opgeroepen in die strijd?" Nou, dat is het idee. Zij twistten met hem in vasthoudendheid; "hevig", zegt de NBG-vertaling. En Gideon zei tot hen: "Wat deed ik nu zoals jullie? Zijn niet de oogstresten van Efraïm beter dan de wijnoogst van Abiëzer?"

Ik moet even wat vertellen over wat Gideon hier doet. Kijk, als je puur de lessen wilt leren zonder die typologische diepgang en de profetische structuur, en je vraagt wat je kunt leren van zo’n conversatie die vervolgens verslagen wordt, dan zou je bijvoorbeeld kunnen leren dat een zacht antwoord de grimmigheid afkeert. Houd Spreuken 15 vers 1 in gedachten. Een zacht antwoord keert de grimmigheid af. Het idee daarachter is een hele wijze les: dat als je te maken krijgt met een heel agressieve aanval, je er natuurlijk met een gestrekt been in kunt gaan, maar dat werkt niet. Althans, daarmee escaleert alleen maar het conflict. Gideon krijgt hier te maken met een verwijt. En wat hij doet – je zou kunnen zeggen dat het heel diplomatiek is aangepakt – is dat hij Efraïm complimenteert.

Want wat had Efraïm namelijk gedaan? Ik zei het al: Efraïm had helemaal geen deelgenomen aan de strijd, behalve dan dat toen er een massale vlucht plaatsvond, zij de twee vorsten van Midian hebben gedood. Nu zegt Gideon: "Wat jullie deden, dat is veel meer dan wat ik deed. Zijn niet de oogstresten van Efraïm – dat wil zeggen: jullie hebben toch maar die vorsten gedood – beter dan de wijnoogst van Abiëzer?" Efraïm had Midians vorsten, die Oreb en Zeëb heetten (u weet nog wel, dat waren die twee beesten), gedood bij hun vlucht. En nu zegt hij: "Zijn de oogstresten van Efraïm niet beter dan de wijnoogst van Abiëzer?" Abiëzer is eigenlijk de achternaam van Gideon; het was gewoon zijn geslacht, zijn familie die Abiëzer heette, we zijn die naam al verschillende keren tegengekomen. Met andere woorden: "Wat ik gedaan heb, ik als Abiëzeriet uit de stam van Abiëzer, ik heb misschien wel de wijnoogst binnengehaald, maar jullie nalezing is beter dan wat ik heb gepresteerd hoor." Dat is wat hij zegt. "In jullie hand gaf God de oversten van Midian, Oreb en Zeëb. En wat kon ik doen zoals jullie?" Dat wil zeggen: wat jullie gedaan hebben, dat overtreft dat wat ik gedaan heb.

Eigenlijk zegt hij: "Ik voerde de strijd, maar aan Efraïm viel de overwinning ten deel." Dat is trouwens een Bijbels principe wat geïllustreerd wordt in die prachtige term in Romeinen 8: "meer dan overwinnaars". Dat is een term waar je, als je er logisch over doordenkt, over moet struikelen. Want hoe kun je nou meer zijn dan een overwinnaar? Je kunt verliezen, of in voetbaltermen of welke sport dan ook, kun je gelijkspelen. Je kunt winnen. Maar meer smaken zijn er toch niet? Hoe kun je dan meer dan overwinnaar zijn? Ja, dat kan wel. Dat is wat Efraïm hier eigenlijk uitbeeldt. Normaal gesproken is het zo dat als jij wint, je daar ook een strijd voor hebt geleverd. Maar nu had Efraïm wel de overwinning ontvangen of daaraan deel gekregen, maar ze hadden niets aan die strijd gedaan.

Een paar weken geleden heeft mijn vrouw Petra de Vlietloop gedaan – of hoe heet dat, de Ronde van Katwijk – en toen had ze een prijs gewonnen. Dat doet ze altijd hè, ja, dat is mijn vrouw. Geen troostprijs hoor, dat was een hardloopwedstrijd. En toen had ze gewonnen. Vervolgens is ze naar huis gefietst, maar ik liep terug met de beker en de bos bloemen. Nou weet u natuurlijk allemaal wel dat ik verschrikkelijk sportief ben, maar even los daarvan: ik liep daar met die bos bloemen en die beker. Dus ja, ik voelde mij meer dan een overwinnaar. Zij had zich peentjes gezweet en ik stond daar alleen maar te kijken, maar ik liep daar mooi wel met de bos bloemen en de beker. Kijk, dat is het idee van meer dan een overwinnaar: geen deel hebben gehad aan de strijd, maar toch wel degelijk de overwinning en de beker in je handen hebben. Dat is eigenlijk wat Gideon hier tegen Efraïm zegt. Hij zei: "Wat kon ik doen zoals jullie?"

In die zin – en dat klinkt misschien heel oneerbiedig – zijn wij meer dan onze Heere Jezus Christus. Hij is de Overwinnaar, maar Hij heeft de strijd ook geleverd. Maar wij? Ik zou trouwens ook geen ander voorbeeld kunnen geven waarin wij meer zijn dan Hem, maar in dit opzicht zijn wij meer dan de overwinnaar. Want Hij heeft de strijd geleverd en ons is alleen maar de beker gegeven, wij hebben die ontvangen. Ja, dat is toch geweldig? Wij gaan met de beker naar huis. En dan staat er ook: "toen bedaarde hun geest tegen hem", bij het woord dat hij zo sprak. Dus ja, nou zou je kunnen zeggen: dit is een voorbeeld van een hele diplomatieke aanpak. Ik doe daar ook niets aan af, maar ik denk dat als je het alleen zo zegt, je de tekst tekortdoet. Want er zit hier namelijk nog weer zoveel meer achter en ik aarzel om het aan te stippen, want ik weet dat dit weer een heel groots onderwerp is waarvoor ik, als ik het goed zou vertellen, echt nog een half uur nodig heb om het een beetje fatsoenlijk uit te leggen.

Maar het idee is dat Efraïm eigenlijk de term werd voor de tien stammen van Israël, die voor een groot gedeelte ten onder zijn gegaan onder de natiën. Waar zijn ze? Waar is Efraïm? Het gekke is dat het eerstgeboorterecht juist naar Efraïm is gegaan. Dat zie je ook in deze tijd tussen de eerste en tweede komst van Christus. Waar is het heil uiteindelijk naartoe gegaan? Naar de natiën, daar waar Efraïm stiekem verkeert, verborgen. Dus het lijkt alsof Efraïm buiten staat en er helemaal geen deel aan had. In werkelijkheid valt het eerstgeboorterecht, de belangrijkste zegen, de kop – ja, letterlijk wel, want zij hadden de kop van Zeëb en Oreb gekregen, het hoofd was bij Gideon gebracht – hen ten deel. Het is een heel andere geschiedenis, maar hier zie je het: "Alsjeblieft, hier heb je het hoofd van Zeëb en Oreb." Vandaag gaat inderdaad het heil, de boodschap, niet naar Israël; Israël staat tijdelijk buitenspel, maar naar de natiën. En daar is Efraïm. Dat is dus ook weer typerend voor de huidige tijd. Maar goed, ik stip het aan en nu moeten we er nog maar eens over nadenken. We moeten echt doorgaan om de geschiedenis te vervolgen. Ik had het namelijk ook kunnen noemen: "wordt vervolgd". Dat is heel dubbelzinnig, want wat hier in deze geschiedenis plaatsvindt, heeft grote gevolgen.

Werkelijk Overwonnen: Afgemat maar Achtervolgend ↑ hoofdstukken

Toen Gideon naar de Jordaan ging, stak hij over met de driehonderd man. Waar dat over gaat, is dat Gideon met die driehonderd – Christus en de ekklesia, de gemeente, dat 'uitroepsel' – door de Jordaan gaat. Dat spreekt inderdaad van een gaan door de doodsjordaan in het nieuwe leven. Daar bevinden zij zich, maar nog verborgen. Ik zeg het nog eens: de overwinning was eigenlijk al behaald. De vijand was immers op de vlucht, maar nu moest het nog afgemaakt worden. Gideon trekt met zijn legertje van driehonderd man door de Jordaan en komt aan de andere kant. Daar zijn zij dan. Nu zou je zeggen: dat zijn de overwinnaars, met de beker in de hand. Maar nee, ze waren afgemat en achtervolgend. Er had een enorme strijd plaatsgevonden.

Ook dat typeert weer de huidige positie van Christus en de ekklesia in de wereld. Ik blijf het zeggen: als je eenmaal het patroon ziet, dan kun je zelf de plaatjes invullen. De overwinning heeft weliswaar plaatsgevonden, maar zij wordt nog helemaal niet gezien en zelfs niet erkend. Ze wordt miskend. En dat betekent dat je, weliswaar feitelijk met de overwinning op zak, in de praktijk daarvan nog niets beleeft. Eigenlijk is dat ook onze positie.

Ik heb dit zesde deel de ondertitel 'Werkelijk overwonnen?' gegeven. Vroeger hadden we een plaat in huis met een lied van een koor waarvan de tekst zo begon: "Heer, hebt u werkelijk overwonnen? Dat is soms een vraag voor mij. Of is uw rijk nog niet begonnen en zijn wij nog niet vrij?" Zo ging dat verder. Maar die vraag: "Heer, hebt u werkelijk overwonnen?", dat is eigenlijk ook hier aan de orde in deze geschiedenis. Gideon had overwonnen, maar je zag er nog geen bal van. En dat is nou precies typerend voor de huidige situatie sinds de eerste komst van Christus. De overwinning is behaald, maar kijk om je heen en mensen zeggen: "Nou sorry, maar ik zie daar niks van hoor." Nee, dat klopt. Waar is die Gideon trouwens überhaupt? Wat wordt er van hem gezien?

Gideon was de Jordaan overgestoken met dat legertje van driehonderd man en hij kwam daar aan de andere kant. Hij zei tot de mannen van Sukkot... Ik moet even op een kaartje laten zien wat de situatie was. Kijk, hier had die strijd plaatsgevonden in die enorme grote vlakte van Jizreël. Dan vlucht het leger van Midian en zij gaan over de Jordaan. Ze trekken de Jordaan over. Hier had je het grote gebergte van Efraïm, waar zojuist dat gesprek had plaatsgevonden over de strijd tussen Efraïm en Gideon. En dan komt Gideon met dat legertje van driehonderd en gaat Midian achterna.

Succot Weigert Hulp: de Betekenis van Zebach en Zalmuna ↑ hoofdstukken

En dan komen ze aan in Sukkot. Dat is hier dus op de kaart. Sukkot kom je nog wel eens tegen in de Bijbel, want het is een plaatsnaam voor verschillende plaatsen. Zoals wij dat ook hebben; je kunt bijvoorbeeld in Valkenburg wonen, maar dan moet je wel weten welk Valkenburg er wordt bedoeld. Is dat in Zuid-Holland of in Limburg? Nou, zo was het met Sukkot ook. Welk Sukkot is het eigenlijk? Want er zijn er meerdere.

Maar ik wil op nog iets anders wijzen. Sukkot – of op zijn Hebreeuws gezegd: Sukkot – is dat niet de naam van een Israëlitisch feest? Jazeker, precies. Sterker nog, en dat is heel actueel – het is niet zo gepland, maar het is het feest dat momenteel gaande is in Israël: Sukkot. Als ik me niet vergis, is het vandaag de vijfde of zesde dag van Sukkot. Het feest duurt zeven dagen en we zijn inmiddels al over de helft. Sukkot is eigenlijk het grote laatste feest van Israël. Het wordt gevierd in de zevende maand en de naam betekent simpelweg 'hut' of 'loofhut'. Een hut gemaakt van loof, van bladeren en palmtakken. Israël woonde zeven dagen lang in loofhutten en dat heet Sukkot. Dit is dus een plaatsnaam, maar het is tegelijkertijd de naam van Israëls hoogtij.

Gideon komt nu dus aan in Sukkot en hij vraagt aan de mannen daar: "Geef alsjeblieft broodkoeken aan het volk dat in mijn voetsporen gaat." Dit legertje van driehonderd man is inmiddels afgemat. "Help ons alsjeblieft verder en geef broodkoeken aan het volk, want ze zijn uitgeput en ik achtervolg Zebach en Salmunna, de koningen van Midian." Twee vorsten waren inmiddels door de mannen van Efraïm al een kopje kleiner gemaakt, letterlijk en figuurlijk. Maar de koningen moesten nog achtervolgd en gedood worden. Gideon is daar nog mee bezig en zegt: "Mijn leger moet vooruit geholpen worden, zij zijn afgemat terwijl ik deze koningen achtervolg." Die koningen heten Zebach en Salmunna.

Ik geef dit eigenlijk ook als illustratie van hoe Bijbelstudie werkt. We praten over het Woord van God. Dat is geen mensenwoord; dat Woord is niet alleen maar datgene wat je zo aan de oppervlakte leest als een verhaal of een tekst. Nee, daar zit zoveel onder. Het is een goudmijn, en wat doe je in een goudmijn? Dan moet je spitten en dan moet je zoeken. Wat je vindt, is ongelooflijk veel. U zegt: "Ja, maar daar moet je heel veel voor doen." Om goud te delven moet je inderdaad veel doen, maar het zit er allemaal in. Met goud delven of goud zoeken moet je soms jaren zoeken zonder dat je iets vindt, maar ik zal u vertellen: de Bijbel is zo’n geweldige goudmijn. Je hoeft maar te graven en je vindt. En wat vind je? Goud. Een beeld van onvergankelijkheid. Goud is een metaal dat niet vergaat en niet roest. Wat je in de Schriften vindt, is goud.

Onder die oppervlakte kom je hier deze twee koningen van Midian tegen. Goed, we hebben hun 'rugnummer' in beeld: ze heten Zebach en Salmunna. We kunnen verder lezen, maar we moeten eigenlijk onder de oppervlakte kijken. Wat betekent die naam eigenlijk? Dan kom je bij Zebach uit, en Zebach betekent 'slachtoffer'. Salmunna is een eigenaardige naam, maar het betekent letterlijk: 'de schaduw ontkend'. Het eerste deel heeft te maken met schaduw ('Zal') en het laatste deel ('munna') is een ontkenning. De ontkenning van de schaduw. Eigenaardig om iemand zo te noemen, maar goed, deze mannen heetten dus Zebach en Salmunna.

Dit tweetal – en daar wil ik nu vooral op wijzen – verwijst naar het Jodendom. Wat je in deze geschiedenis altijd weer ziet, is dat in de onderbreking tussen de eerste en de tweede komst van Christus de boodschap van heil naar de natiën gaat. Israël staat terzijde in ongeloof. Dat is heel typerend voor deze tijd tussen de eerste en de tweede komst van Christus: Israël staat aan de kant en is in ongeloof. Tijdelijk, want God pakt straks de draad weer op met Zijn volk, maar nu even niet. Wat houdt dat ongeloof van Israël in? Dat is dat men het slachtoffer niet kent. Maar waarom niet? Omdat men de schaduw ontkent. Degene die wat meer weet van bijvoorbeeld de Hebreeënbrief, ziet hier een prachtige metafoor. Het is een schaduwontkenning. Dan gaat er een lampje branden, want hoe staat het ook alweer in Hebreeën 10 vers 1? Kijk het maar eens na. Daar lees je dat aan Israël die offerdienst werd gegeven, de slachtoffers. In zichzelf had dat geen enkele betekenis; het had geen enkel nut om al die offers te brengen. Wat schiet je daar mee op? Maar het was een schaduw. Dat wil zeggen dat het vooruit wees naar Iets. Als je een schaduw ziet, dan weet je dat deze naar de werkelijkheid wijst; de schaduw is daar slechts een projectie van. Zo is het met die hele offerdienst in het Oude Testament: het is slechts een schaduw. Niet meer, maar ook niet minder. Die hele offerdienst wijst vooruit.

Wat het Jodendom tot op de dag van vandaag doet – terwijl het volk van Israël haar Messias afwijst – is dat men de schaduw niet ziet die God aan hen heeft gegeven in die offerdienst. Dat is ook wat je uitgebeeld ziet in Zebach en Salmunna. De mannen van Sukkot ondersteunen feitelijk Zebach en Salmunna. Je kunt het ook anders zeggen: ze willen Gideon en zijn bende niet helpen. Wat ze daarmee doen, is Zebach en Salmunna in leven houden. Ze ondersteunen hen en conserveren hen als het ware. Dat is precies wat het Joodse volk tot op de dag van vandaag doet: de schaduw ontkennen en daardoor het slachtoffer miskennen. Daarmee miskennen ze ook Gideon, de Messias en zijn bende. Ja, we gaan vandaag diep. Ik zie sommige kijkers denken: "Goh André, dat is nogal wat." Maar we bespreken Richteren 8 en we gaan de diepte in. Mijn excuses als u het niet helemaal pakt; u kunt het altijd nog eens nabeluisteren.

We gaan door naar Richteren 8 vers 6. Gideon komt daar dus bij die mannen van Sukkot en vraagt brood om hen verder op weg te helpen. Maar de oversten van Sukkot zeiden: "Is dan de handpalm van Zebach en Salmunna reeds in je hand, dat wij jouw leger brood zouden geven?" Het idee is – ik gebruik misschien wat rare taal – maar het idee is: "Heb je dan al iets van die Zebach en Salmunna? Kun jij ons garanderen dat jij de overwinning behaald hebt of gaat behalen? Heb je soms hun handpalm al te pakken?" Nee. Met andere woorden: dit typeert de huidige Joodse verwerping van de Messias. Men betwijfelt Zijn triomf. Gideon had de overwinning feitelijk al behaald, maar nu komen die mannen van Sukkot en vragen of hij de handpalm van die twee koningen al heeft. Achter die triomf zetten zij een groot vraagteken. Men vervolgt daarmee de Gideonsbende en men conserveert, men houdt het oude verbond in stand. Dat wil zeggen: men ontkent de schaduw van het slachtoffer. Ziet u wat Sukkot hier eigenlijk doet? Sukkot is hier in feite een plaatje.

...van het volk dat daar staat en in ongeloof is. Toen zei Gideon: "Daarom zal ik, wanneer JAHWEH Zebach en Salmunna in mijn hand geeft, jullie vlees dorsen met doorns van de woestijn en stekels."

Wat het precies is geweest, dat weten we niet. Hij heeft het trouwens later, zo zullen we zien, ook echt gedaan, maar erg prettig komt het niet over. Maar hij zegt: "Reken maar dat wanneer ik straks terugkeer en Zebach en Salmunna in mijn hand zijn gegeven, dan zullen jullie erachter komen en dan zullen jullie het onderspit delven."

En hij ging vandaar op naar Penuël, dat is het volgende plaatsje.

Penuel en de Toren van Hoogmoed ↑ hoofdstukken

Dat betekent trouwens – we kennen dat in een andere uitspraak, namelijk Pniël – de plaats waar Jakob ooit met God heeft gevochten. Penuël betekent, let op: 'pni' betekent aangezicht (ons woord 'ponum' is daar nog van afgeleid) en Penuël betekent dus het aangezicht van God. En Gideon sprak ook tot de mannen van Penuël: "Wanneer ik in vrede terugkeer..." Dat wil zeggen: ik kom weer terug als ik de overwinning behaald heb en dan kom ik in vrede. De overwinning is dan behaald en dan kom ik terug in vrede.

Het is mooi om te zien hoe zo'n geschiedenis van Gideon haar schaduwen vooruitwerpt. Die moet je niet ontkennen. Die werpt haar schaduwen vooruit naar de grote Gideon die straks met Zijn bende – u en ik, als wij in geloof aan Hem deel hebben, horen wij bij dat legertje – zal terugkeren. Nou, "wanneer ik in vrede terugkeer, dan zal ik deze toren afbreken." Kennelijk stond daar een grote toren waar zij trots op waren. Dat is trouwens wat een toren in het algemeen al doet: een toren is eigenlijk een embleem van de mens die zichzelf verhoogt. Want waarom zou je anders een toren maken? Toch om uit de hoogte te kunnen doen. Dat blijkt in de hele Bijbel uit de symboliek.

De eerste keer dat je in de Bijbel een toren tegenkomt, is dat als de mens de hemel wil bestormen. Wij gaan onszelf een naam maken, wij gaan de hoogte in. En over humor in de Bijbel gesproken: dan lees je in Genesis 11 vers 5 of 6 zoiets leuks. Wanneer de mensheid haar krachten vereend heeft om een toren te maken waarvan de top tot in de hemel reikt, dan lees je dat God moet neerdalen om te zien waar zij mee bezig zijn. Dat is toch prachtig? De mensheid, de Verenigde Naties, de verenigde mensheid maakt een toren heel hoog en God zegt: "Nou, Ik moet even naar beneden komen om te zien waar zij eigenlijk in vredesnaam mee bezig zijn." Kijk, dat is humor.

Het wil zeggen dat wanneer de mens op zijn tenen staat, op het uiterste van zijn kunnen, dat voor God volstrekt lachwekkend is. Hij spot ermee. Kijk, dat zijn de verhoudingen. En als je eenmaal met die bril naar de wereldgeschiedenis kijkt, ook naar de actualiteit, dan heb je nog lol ook. Dan heb je vreugde, want we hebben God aan onze zijde.

Nou, dat is hier ook zo. Deze Gideon bindt die mannen van Penuël op het hart wat er gaat gebeuren. Die mannen van Penuël doen hetzelfde als wat ze daar in Sukkot deden: ze weigeren gewoon hun medewerking. Maar hij zegt al: "Als ik straks in vrede terugkeer, dan ga ik deze toren afbreken." Dat wil zeggen: van jullie hoogmoed blijft dan helemaal niets meer over. Zebach nu en Salmunna... de toren is in feite nu al afgebroken.

De Val van Karkor en de Gevangenneming van de Koningen ↑ hoofdstukken

Zebach en Salmunna bevonden zich in Karkor, samen met hun legerkamp. Als we naar de kaart kijken, zien we de vluchtroute van Midian: eerst kwamen ze in Sukkot en vervolgens trokken ze verder naar Penuël. In beide plaatsen werd Gideon geweigerd, en uiteindelijk komt hij aan in Karkor. Over de exacte locatie van Karkor wordt verschillend gedacht; sommigen plaatsen het hier, anderen daar. Voor het verhaal maakt dat echter niet veel uit. Het was in ieder geval een plaats waar de vijand zich veilig waande. De naam Karkor betekent eigenlijk 'afgegraven' of 'ingegraven', en ze dachten daar onbereikbaar te zijn.

Zebach en Salmunna waren daar dus met hun legerkampen van ongeveer 15.000 man. Dat was wat er nog overgebleven was van het gehele leger van de zonen van het Oosten. Hoe groot was het legertje van Gideon ook alweer? Dat waren er slechts driehonderd. Dus ondanks het feit dat het leger van Midian al flink in de pan was gehakt, hadden ze nog steeds een enorme overmacht.

Een simpele rekensom leert ons het volgende: er waren nu nog 15.000 man over, terwijl er 120.000 man waren gevallen in de strijd. Dat betekent dat het oorspronkelijke leger van Midian uit 135.000 man bestond. We hebben al eerder stilgestaan bij die getallen en de enorme verhoudingen die daar liggen. Je begrijpt dat wanneer Gideon met zijn driehonderd man aankomt in Karkor, hij nog steeds een heel klein leger heeft. Aan de andere kant: als je een leger van 135.000 man op de vlucht kunt jagen, dan is een restant van 15.000 man natuurlijk een peulenschil. Het is maar hoe je het bekijkt.

Gideon trok verder langs de weg van hen die in tenten verbleven, ten oosten van Nobach en Jogbeha. Hoewel de exacte details van die route er nu minder toe doen, is het resultaat cruciaal: hij versloeg het legerkamp. De vijand was volkomen nietsvermoedend. Zoals gezegd betekent Karkor 'ingegraven'; ze zaten daar als het ware in loopgraven en waanden zich volkomen veilig. Daarom waren ze niet op hun hoede, net zoals ze dat eerder in de nacht niet waren toen Gideon plotseling met de kruiken en fakkels verscheen. Dat is kenmerkend voor de wijze waarop God opereert: het is altijd verrassend.

In vers 12 lezen we dat Zebach en Salmunna opnieuw vluchtten, maar Gideon achtervolgde hen en greep beide koningen van Midian. Heel het legerkamp deed hij beven. Gideon, de zoon van Joas, keerde daarna terug van de opgang van Cheres. Hij heeft nu inderdaad het legerkamp bedwongen en de beide koningen van Midian, Zebach en Salmunna, gegrepen. Nu keert hij dus terug, een moment in het verhaal dat ook weer een diepere betekenis heeft.

Gideons Terugkeer: het Oordeel over Succot en Penuel ↑ hoofdstukken

Gideon keert weer terug, en dat spreekt van de Messias die terugkeert nadat Hij de strijd inderdaad heeft beslecht. Er staat dat hij op de terugtocht een jongen van de mannen van Sukkot greep. Hij kwam dus weer aan bij Sukkot, waar hij eerder was geweigerd. Hij ondervroeg deze jongen en deze schreef voor hem de namen op van de oversten en de oudsten van Sukkot: zevenenzeventig mannen.

Als je iets weet van Sukkot, dan struikel je over het getal zeven. Ik heb al eerder iets gezegd over de reden waarom deze serie zeven delen heeft, maar nu even serieus: Sukkot was de zevende hoogtijd op de kalender van Israël. Kijk het maar na in Leviticus 23; het was bovendien in de zevende maand en het feest duurde zeven dagen. En nu komt Gideon in Sukkot en krijgt hij een lijstje van zevenenzeventig namen. Dat is het getal zeven op het niveau van de tientallen en op het niveau van de enkelingen: 77. Dat moet toch iets met volheid te maken hebben? Dat kan niet anders. Ik weet dat mensen soms heel hardnekkig zijn en denken dat het ook toevallig 78 of 88 had kunnen zijn, maar als je met die instelling leest, dan ontgaat je alles in de Schrift.

Toen kwam Gideon bij de mannen van Sukkot en zei: "Zie hier, kijk naar Zebach en Salmunna, om wie jullie mij hebben gesmaad." Zij hadden immers gezegd: "Is de handpalm van Zebach en Salmunna reeds in je hand, dat wij aan jouw afgematte mannen brood zouden geven?" Dat was pure smaad. Vervolgens nam hij de oudsten van de stad. Ik kan daar niet heel veel aan uitleggen, want ik weet niet precies wat eronder verstaan wordt, maar ik kan me voorstellen dat het geen pretje is geweest. Hij nam de oudsten van de stad en doorns en stekels uit de woestijn, en 'liet de mannen van Sukkot daarmee kennis maken'. Zo staat het er letterlijk. Werden ze gemarteld, gegezeld of gedood? Ik heb het in allerlei boeken nagekeken en er wordt van alles beweerd, simpelweg omdat het er niet concreter staat.

Wat in ieder geval duidelijk is uit deze formulering, is dat de zegen van Gideons overwinning aan Sukkot voorbijgaat. Dat heeft er ook mee te maken dat Sukkot, net als Penuël, een uitbeelding is van het Israël dat niet gelooft. Dat zien we straks ook wanneer Christus terugkeert. We hebben het er bij andere gelegenheden wel eens over gehad dat wanneer de Heer straks terugkeert op de Olijfberg, het ongelovige Israël – dat wil zeggen, het deel dat niet gelooft – letterlijk zal omkomen in de woestijn.

Er staat ook nog bij dat hij de toren van Penuël afbrak. Dat had hij ook aangekondigd nadat hij daar was uitgelachen. Hij brak hun toren af en doodde de mannen van de stad. Die toren is natuurlijk in ieder geval een symbool van hun hoogmoed, hun religieuze hoogmoed. En die wordt niet gespaard; daar worden korte metten mee gemaakt.

De Broeders op Tabor en de Dood van de Koningen ↑ hoofdstukken

Gideon richtte zich tot Zebach en Salmunna met een indringende vraag: "Waar zijn de mannen die jullie hebben gedood op Tabor?" Het is opvallend, want in de geschiedenis tot nu toe was hier nog niet eerder aan gerefereerd. Uit het antwoord van Gideon begrijpen we echter direct waar het over gaat. Het bleken broeders van hem te zijn. "Waar zijn die mannen die jullie hebben gedood op Tabor? Wat is daar verder van gebleven en hoe hebben jullie dat zo kunnen doen?"

De koningen antwoordden hem: "Zoals jij bent, zo waren zij. Elk van hen was van gestalte als de zonen van een koning." Dat klinkt heel plechtig, maar het betekent simpelweg dat het prinsen waren, net als Gideon zelf. Natuurlijk kun je zeggen dat dit pluimstrijkerij was – ze waren immers bang voor hun hachje – maar ze herkenden in Gideon in ieder geval een koninklijke verschijning. Dat is wat ze over die mannen van Tabor verklaarden.

Toen zei Gideon: "Zij waren mijn broeders, de zonen van mijn moeder. Zowaar als JAHWEH leeft: als jullie hen in leven hadden gelaten, zou ik jullie nu niet doden." Hierin zien we dat Gideon geraakt is. Zijn broeders naar het vlees zijn omgekomen in de strijd en hij houdt Zebach en Salmunna daarvoor verantwoordelijk. Hij is begaan met het lot van zijn eigen broeders.

Ik maak hier graag de vergelijking met Jozef in Egypte. Herinnert u zich dat nog? Voordat hij zich aan zijn broeders bekendmaakte, lees je ook al hoe begaan hij was met hun lot. Terwijl ik hierover praat, besef ik weer wat een geweldige lijnen en dwarsverbindingen er door de hele Schrift lopen. Het is een verzameling boeken, een complete bibliotheek, en alles hangt met alles samen. Deze boeken zijn geschreven in de loop van duizenden jaren en wat blijkt? Het zijn puzzelstukjes die, als je ze aan elkaar legt, een volmaakte eenheid vormen. Dat is goddelijk design; dat is geen mensenwerk. Dat zie je juist als je onder de oppervlakte van de tekst kijkt.

Nu komen we bij het laatste deel van deze geschiedenis. Ik moet een beetje opschieten, want ik ben inmiddels al bijna een uur aan het woord. Beschouw dat maar als mijn disclaimer, dus ik vraag nog even een paar minuten geduld.

Gideon wendde zich tot Jether, zijn eerstgeborene, en zei: "Sta op en dood hen." De naam Jether is prachtig; het betekent 'overblijfsel'. In de Bijbel is dit de standaardterm voor het overblijfsel van Israël. Een deel van Israël komt om in de woestijn, zoals we eerder zagen, maar dat wat overblijft, zal leven ontvangen. Jether moet opstaan en triomferen over de vijanden. Als eerstgeborene krijgt hij van Gideon de eer om de definitieve overwinning op deze twee koningen van Midian te behalen.

De jongen trok zijn zwaard echter niet, omdat hij bang was. Hij was nog jong en hoewel de tijden en waarden toen heel anders waren, kunnen we ons daar wellicht iets bij voorstellen. Hij deed het niet en liet het over aan zijn vader. Toen zeiden Zebach en Salmunna: "Sta jij zelf op en tref ons, want zoals de man is, zo is zijn macht."

Gideon werd hier feitelijk uitgedaagd: "Doe het zelf. Ben je een vent of niet?" Het was waarschijnlijk een spreekwoord; je mannelijkheid werd afgemeten aan je daadkracht. Gideon stond op en doodde Zebach en Salmunna eigenhandig. Vervolgens nam hij de maansikkeltjes die aan de halzen van hun kamelen hingen. We spreken hier over een heel andere tijd; zij reden niet in een Mercedes, dus je moet even die overstap in je denken maken. Die maansikkeltjes waren van zeer kostbaar materiaal en hadden bovendien een rituele betekenis. Hij nam deze versierselen van hen af en daarmee kwam deze geschiedenis van de achtervolging ten einde.

Ik moet erbij zeggen: wordt vervolgd. Er komt nog een deel, maar ik zie dat ik nu precies op de grens van een uur zit, dus ik stel voor dat we het voor nu hierbij laten. Laten we tot slot samen een lied gaan zingen.

🎧 Gideon (6) – werkelijk overwonnen?
Delen: