▶ 00:00 De Matige Vertaling van het Woord 'bezadigd' ↑ hoofdstukken

Een hele goede morgen, dames en heren, jongens en meisjes niet te vergeten, beste vrienden. Het leek mij heel verstandig om u vanmorgen eens te bepalen bij dit thema, dat zojuist al even werd aangekondigd door Frans. Het heeft u misschien wat verbaasd dat er zojuist een gedeelte is voorgelezen uit Titus 2, want je zou je de vraag kunnen stellen wat dat nu te maken heeft met het thema dat hier zo pontificaal op het scherm staat aangekondigd.

Als u zo hebt meegelezen, dan heb ik een vraagje voor u: heeft u een idee welk woord — even afgezien van voorzetsels en lidwoorden als 'de', 'het' en 'van' — het meest voorkwam in het gedeelte dat we zojuist hebben gelezen? Ik heb nog geen goede suggestie gehoord... Kijk, dat is de aandachtige lezer of lezeres. Inderdaad, het woord 'bezadigd'. Dat is het woord dat veruit het meest wordt genoemd. Want in Titus 2 worden de oudere mannen, de oudere vrouwen, de jongere vrouwen, de jongere mannen en vervolgens ook de slaven aangesproken, en in al die gevallen wordt dat woord gebruikt. Tenminste, in de NBG-vertaling staat er: bezadigd, bezadigd, bezadigd. Als u een Statenvertaling hebt, dan ziet u dat daar dat woord eerst wordt vertaald met 'voorzichtig' en vervolgens met 'matig, matig en matig'.

In al die gevallen wordt er in het Grieks — dat wil zeggen in de taal waarin Paulus dit 2000 jaar geleden heeft opgetekend toen hij die brief schreef aan Titus, die hij achterliet op het eiland Kreta — iedere keer hetzelfde woord gebezigd. En ik zal u vertellen dat de wijze waarop dat is weergegeven, zowel in de NBG-vertaling met 'bezadigd' als in de Statenvertaling met 'voorzichtig' en 'matig', ja, hoe zal ik dat zeggen? Dat vind ik maar een hele matige vertaling.

Het roept namelijk associaties op die niet in het woord zelf begrepen zijn, dat wil zeggen: in het origineel. Zeker bij 'bezadigd'. Ik weet niet of u dat hebt, maar bij 'bezadigd' denk ik vooral aan iemand die op leeftijd is gekomen en het allemaal wel goed vindt; iemand die niet zoveel puf en energie meer heeft en inmiddels heel bezadigd is en niet zo gauw meer uit zijn stoel te krijgen is. Misschien hebt u andere associaties, maar dat zijn de gedachten die het bij mij een beetje oproept.

Dat klinkt trouwens ook bij 'matig' door. Ik moet erbij zeggen dat het misschien heel kritisch klinkt om die vertalers op deze manier weg te zetten, maar zo bedoel ik het niet direct. Het kan best zijn dat die woorden 'bezadigd' en 'matig' in het verleden een andere betekenis hadden en niet de gevoelswaarde hadden die ze nu wel hebben. Ongetwijfeld is er ook een raakvlak met het woord waar we het over gaan hebben, maar die overlap verklaart toch niet wat het echt is.

▶ 04:12 De Letterlijke Betekenis van het Griekse Woord 'sophronio' ↑ hoofdstukken

Laat ik u eens meenemen naar het Griekse woord. Ik heb daar nu al een paar keer op gewezen en gesuggereerd waar het over gaat. Het Griekse woord komt voor in allerlei varianten; u ziet dat hier in het lichtgrijs afgedrukt. Het Griekse werkwoord is sophroneo. Dit moet u even onthouden. Waarom? Omdat het op allerlei manieren wordt weergegeven. Ik wil u juist wijzen op dat ene Griekse woord in zijn verschillende varianten, zoals dat wordt weergegeven als bijvoeglijk naamwoord, zelfstandig naamwoord of als werkwoord, et cetera.

Dat sophroneo is opgebouwd uit twee elementen. Het woordje phroneo komt heel vaak voor in het Griekse Nieuwe Testament. Dat wordt heel vaak weergegeven met 'gezind' of 'gezindheid', en ook met 'denken'. Het is eigenlijk het gewone woord in het Nieuwe Testament dat gebruikt wordt voor het denken en voor het verstand. Dat is het ene deel. Het andere deel waar het mee begint, is 'so', en dat komt weer van het woord sozo. Als u bijvoorbeeld vertrouwd bent met de theologische wetenschap, dan weet u dat daar een onderdeel genaamd 'soteriologie' is; dat betekent de leer van de redding. Soteros. Dat element wordt hier ook gebruikt, met de gedachte van redden en soms ook in de brede zin van het woord: genezen. Dat wil zeggen: redden van ziekte. Vandaar ook 'gezond' en 'gezondheid'. Het is eigenlijk een begrip dat gekoppeld is aan gezondheid. In de evangeliën wordt het bijvoorbeeld heel dikwijls gebezigd als het gaat over de bediening die de Heer Jezus in het land uitoefende: genezende. Dan wordt dit woord ook altijd gebruikt.

Wanneer je die beide elementen bij elkaar neemt — so-phroneo — dan heeft dat te maken met gezond denken, met gezond verstand, of met 'verstandig' of 'bezonnen'. We zullen dat straks allemaal zien. Ik begrijp dat een kritische luisteraar nu zou kunnen denken: "Ja, maar wacht eens even. Je kunt de betekenis van een woord toch niet zomaar vastpinnen door alleen te kijken naar de elementen waaruit het is opgebouwd?" Het beroemde voorbeeld dat ik daarvoor altijd gebruik, is dat van de maarschalk, wat origineel eigenlijk 'paardenknecht' betekent. Bij ons betekent het woord maarschalk, hoewel het inmiddels ook in onbruik is geraakt, toch iets heel anders. Ik bedoel daarmee te zeggen: je kunt de betekenis van een woord niet zomaar fixeren op de wijze waarop het is opgebouwd. Maar in dit geval is het juist buitengewoon veelzeggend dat sophroneo te maken heeft met gezond denken, want dat is precies ook waar het over gaat.

▶ 07:42 De Concordantie Langs: van Krankzinnigheid Naar Gezond Verstand ↑ hoofdstukken

En ik zal u dat ook laten zien, want we gaan de concordantie eens langs. Dat wil zeggen: waar wordt dat woord dan in het Nieuwe Testament gebezigd? Ik moet me meteen even verontschuldigen, want ik kan maar een aantal schriftplaatsen noemen. We komen uiteindelijk uit bij Titus 2, wat zojuist is voorgelezen. Het woord komt in totaal zestien keer voor.

De eerste keer dat het gebezigd wordt, is in Marcus en ook in Lucas – dat zijn parallelle geschiedenissen – en dat is misschien al heel veelzeggend. Nou, niet 'misschien', dat is wel zeker. Daar gaat het over de genezing van die man die bezeten was, die gedemoniseerd was; want dat is eigenlijk het woord wat daar gebezigd wordt in het land van de Gaderenen. Het is een bekende geschiedenis, omdat je leest dat hij bezeten was door een legioen van demonen. Dan gebeurt daar een dramatisch verhaal; aan de ene kant tenminste voor de eigenaren van die zwijnen, want die demonen, die geesten, verplaatsten zich van die man in die zwijnen. Die varkens stortten vervolgens allemaal de afgrond in, de zee in, en die eigenaren waren daar uiteraard niet blij mee. Maar die man was ineens compleet weer genezen en van die demonen bevrijd.

Het was een afschuwelijk tafereel. Je leest het twee keer in de evangeliën, behalve in het evangelie van Johannes. Daar wordt verhaald over die man die echt gek was, een gevaar voor zichzelf en voor anderen. En nou ja, dan heeft dat wonder plaatsgevonden. De mensen die dat hebben meegemaakt, die komen vervolgens naar Jezus toe. En 'zij komende naar Jezus toe...' – de vertaling die u hier ziet is soms misschien wat stijfachtig, maar dat komt omdat het zo dicht mogelijk aansluit bij de interlineair die u daaronder ziet – 'zij komende naar Jezus toe en aanschouwende de gedemoniseerde', dat is eigenlijk het woord dat daar gebezigd wordt, 'die gedemoniseerde, hij zat daar'. En dan staat er: 'hij was nu van bovenkleding voorzien'. U moet zich voorstellen: hij liep daar voorheen tussen de graven, hij schreeuwde en hij liep daar naakt. En nu zat die man daar rustig en van kleding voorzien, en er staat: 'verstandig zijnde'.

Hier wordt voor de eerste keer in het Nieuwe Testament dat woord gebruikt: sophroneo. In de NBG-vertaling wordt het vertaald met 'goed bij zijn verstand'. Maar u moet zich realiseren dat dit hetzelfde woord is als wat we in Titus 2 tegenkwamen. Daar wordt het weergegeven met 'bezadigd' of 'matig'. U ziet wel: dat is toch wat anders. Maar hier is de gedachte inderdaad: deze man was voorheen in onze termen krankzinnig. Hij schreeuwde en sloeg zichzelf met stenen. Hij was inderdaad een gevaar voor alle mensen, voor zichzelf en voor anderen; echt ziek in de meest absolute zin van het woord. En nu was die man gezond en helemaal bij zijn verstand: sophroneo. Heel veelzeggend: deze man ging van krankzinnig ineens naar 'bij zijn verstand'.

We gaan nog even verder naar Romeinen 12. Daar zie je hoe vertalen soms lastig kan zijn, want Paulus gebruikt daar iedere keer ook dat woordje waar ik het zojuist over had, over dat phroneo met 'denken', en hier wordt dat dan vertaald met 'gezind zijn'. Dan zegt hij in Romeinen 12 vers 3: 'wees niet hogergezind'. Hier staat eigenlijk in het Grieks huper-phroneo. Dat wil zeggen: niet overdenken. Oftewel: overschat jezelf niet en overschat de dingen niet. Maak de dingen niet buitenproportioneel. Het gaat in dit geval vooral over wat je zelf kunt en niet kunt. 'Wees niet hogergezind dan naar wat bindend is gezind te zijn', dat wil zeggen: wat je zou behoren te denken. Hier wordt weer dat woordje phroneo gebruikt. Iedere keer speelt hij met dat woordje phroneo, met denken. Wees niet 'over-hyper-phroneo', dus overschat de dingen niet, maar denk de dingen zoals je behoort te denken. 'Maar gezind' – weer dat woordje phroneo, de derde keer – 'tot in verstandig te zijn'. En hier wordt weer dat woordje sophroneo gebruikt.

Ziet u hoe hij hier speelt? Dat komt in de vertaling niet tot uitdrukking. Dat kan ook niet; het Nederlands leent zich daar niet voor. Misschien andere talen wel, maar in het Nederlands kun je dit niet echt goed weergeven; de manier waarop Paulus met dit woord speelt. De gedachte is dus: wees niet huper-phroneo, jezelf overschattend en denkend dat je meer bent dan je bent, maar sophroneo. Dat wil zeggen: gezonddenkend. Denk gebalanceerd, binnen de proporties. Ziet u hier de tegenstelling? Je kunt buitenproportioneel denken, ook over jezelf, maar dat is niet gezond. Paulus zegt: wees niet hogergezind, niet huper-phroneo, maar sophroneo. Zo leer je ook nog eens spelenderwijs wat Grieks erbij.

En dan zegt hij er nog bij: 'zoals de God toedeelt maat van geloof'. God deelt aan ieder van de gelovigen – want daar gaat het hier over – geloof toe. Denk nou niet te veel van jezelf. In het navolgende gaat hij dat ook illustreren: aan de één geeft God dit en aan de ander dat, wat helemaal bij jou past, bij jouw talenten en jouw vermogens. Denk niet meer van jezelf; niet overschattend, maar gezond: sophroneo. We gaan naar nog een andere schriftplaats.

▶ 14:32 Handelingen 26: Geloof Is Geen Gevoel, maar Gezond Verstand ↑ hoofdstukken

In Handelingen 26 moet ik u even toelichten wat daar precies gebeurt. Daar staat Paulus voor koning Agrippa. Hij moet daar verantwoording afleggen terwijl hij in gevangenschap verblijft in Caesarea, aan de kust van Israël, helemaal in het noorden. Dan komt koning Agrippa, uit de familie van Herodes, daar op bezoek. Festus, de stadhouder, nodigt Agrippa uit en dan zitten ze daar samen. Paulus mag dan — of moet dan — vertellen wie hij is. Festus zat nogal in de maag met Paulus; wat moest hij met hem aan? Agrippa was echter geïnteresseerd in wat Paulus nou te melden had.

Paulus steekt van wal en vertelt zijn eigen geschiedenis: hoe hij ooit in het jodendom zo'n enorme tegenstander was, fanatiek tot op het bot tegen de Messias, tegen Jezus. Hij verhaalt ook hoe hij dat allemaal gedaan heeft, tot in het buitenland toe, en hoe hij uiteindelijk geroepen werd. Terwijl hij dit buitengewoon overtuigende verhaal houdt en simpelweg de feiten vertelt, gebeurt er iets opmerkelijks.

In Handelingen 26 vers 24 staat dat Festus hem in de rede valt. Terwijl Paulus dit tot zijn verdediging aanvoerde, zei Festus met luide stem: "Je spreekt wartaal, Paulus! Je bent gek!" Dat is eigenlijk wat er staat. "Uw vele studie en de Schriften hebben u in de war gebracht." Maar let dan op vers 25. Paulus zegt met nadruk — hij accentueert nu precies wat hij naar voren gaat brengen: "Ik ben niet gek, zeer machtige Festus." Hij herkent hem gewoon en geeft hem de credits die hem toekomen in zijn positie. Hij zegt: "U bent een zeer machtig man, maar ik spreek u nu tegen; ik ben absoluut niet gek. Het zijn uitspraken van waarheid." Feiten. Het is precies gegaan zoals ik het nu vertel.

En bovendien gebruikt hij hier weer dat woordje sophrosune. Er staat: "Het zijn uitspraken van waarheid en bezonnenheid." Die verwoordt hij daar. Hier zit nog een belangrijk detail bij: het woordje 'sun', wat in het Grieks 'samen' betekent. Het is dus niet alleen maar gezond verstand, maar gezond verstand dat we met elkaar delen. In het Nederlands hebben we daar niet één woord voor, maar in het Engels wel: common sense. Dat wil zeggen: gezond verstand dat we delen, wat iedereen weet. Iedereen met gezond verstand weet dat.

Het is mooi hoe hij dat vervolgens uitlegt. Hij zegt: "Agrippa, je komt uit Jeruzalem. De dingen die ik vertel, zijn niet in een of andere uithoek gebeurd." Iedereen in het land weet van deze Jezus waar Paulus het over heeft en wat er gebeurd is; dat Hij is opgestaan en dat er vele getuigen zijn. "U weet deze dingen. Gelooft u ze misschien zelf?" Het zijn woorden van waarheid, het is bezonnen, het is gezond verstand.

Kijk, wij zijn misschien dikwijls geneigd om geloof te linken aan gevoel. Maar het mooie is — en dat is eigenlijk ook het thema van vanmorgen — dat het geloof te maken heeft met gezond verstand. Als je de hersenen gebruikt die je van God hebt gekregen en het vermogen hebt om te denken, dan weet je gewoon dat dit waar is. Dat wordt echt met ere vermeld. God heeft ons begiftigd met verstand.

Nu moet ik daar even bij zeggen, want er zijn misschien mensen die zeggen: "Sorry, ik ben niet zo rationeel ingesteld, ik ben niet zo'n denker en ik kwam niet zo ver op school." Ik trouwens ook helemaal niet, dus wat dat betreft zitten we in hetzelfde schuitje. Maar weet u, verstandig is niet hetzelfde als iemand met veel verstand. Verstandig is degene die het verstand dat hij gekregen heeft ook daadwerkelijk gebruikt. Dat is verstandig. Dat brengt de verhoudingen ineens heel anders in beeld.

Er zijn namelijk mensen die heel veel verstand hebben, maar u voelt hem al aankomen: zij gebruiken dat in de praktijk misschien wel voor hun academische of professionele bezigheden, maar in het dagelijks leven laten ze het afweten. In hun verhoudingen ten opzichte van zichzelf, in hun huwelijksrelatie, naar hun kinderen toe of in welke verhouding ze ook geplaatst zijn, gebruiken ze dat verstand niet. Ze gaan dan helemaal af op hun gevoel en doen domme dingen. Gezond verstand is het verstand dat je hebt gekregen ook daadwerkelijk gebruiken. In wezen hebben we dat verstand aan God te danken en we uiten onze dankbaarheid juist wanneer we het gebruiken. Je krijgt iets van God om het te gebruiken, niet voor niets.

Daarover spreekt het Nieuwe Testament iedere keer wanneer die woorden rondom sophrosune worden gebezigd. Ik neem u zo links en rechts mee naar allerlei plaatsen waar dat woord gebruikt wordt, en we gaan nu naar nog een andere schriftplaats.

▶ 21:06 Timotheüs 1: een Geest van Vermogen, Agape-liefde en Verstand ↑ hoofdstukken

Ik zie dat ik hier mijn gezond verstand niet gebruikt heb, want ik zie dat ik het verkeerd heb weergegeven. Dit moet 2 Timotheüs 1 zijn. Maar daar zegt Paulus iets moois. Hij zegt: "Want de God heeft aan ons..." De God. Ik vind het prachtig als dat bepaalde lidwoord erbij staat. Het bepaalt ons bij die ene: de God, Degene die alles plaatst. Die heeft aan ons iets gegeven. Hij heeft aan ons niet gegeven een geest van beduchtheid. Elders wordt dat vertaald met schuwheid of met bangheid, gewoon van vrezen, timide zijn. God gaf aan ons een geest, maar dat is geen geest van schuwheid of van beduchtheid. Maar wat dan wel?

Daar komt het: maar van vermogen. Hier staat in het Grieks dat woordje dynamis, dat kennen we wel. Dat heeft te maken met mogelijkheden, met kracht of daarmee ook met macht. Ons woordje dynamiet is daar ook nog weer van afgeleid, wat power geeft. God geeft ons een geest van 'power', van vermogen. Vermogen betekent trouwens dat als je vermogen hebt, je veel mogelijkheden hebt om te doen. Financieel vermogen geeft je de mogelijkheid om je veel te veroorloven, maar denkvermogen geeft je de mogelijkheid om te denken, et cetera. God geeft ons dynamis, een geest van vermogen.

Het is geen geest van vrees of van beduchtheid, nee. Hij geeft ons een geest van power, van vermogen, van dynamis, en van liefde, agape. Dat wil zeggen: dat is die goddelijke liefde. Dat is niet zomaar elkaar leuk vinden, aardig vinden, sympathiek vinden of vrienden van elkaar zijn. Dat is een liefde die de oorzaak vindt in de kwaliteiten of in de eigenschappen van de ander, of eventueel van iets. Je vindt voetbal leuk, dan heb je liefde voor voetbal. Nee, maar de liefde die hier gebezigd wordt, dat is agape. Dat wil zeggen dat is liefde die onvoorwaardelijk is. Die wordt niet meer wanneer de ander zich beter gaat gedragen en die wordt niet minder wanneer de ander zich niet meer gedraagt. Dat staat er helemaal los van.

Het is zoals een gezonde ouder van zijn kind houdt. Waarom houdt een ouder van een kind? Waarom houdt een vader van zijn kind? Omdat het je kind is. Het is erg leuk als dat kind zich goed gedraagt en in het spoor loopt wat de ouders zich wensen. Dat is allemaal aardig, maar dat is niet waar die agape op gebaseerd is. De agape van een ouder is gebaseerd op het feit dat het jouw kind is. God houdt van Zijn schepping. Waarom? De simpelste verklaring, maar ook de machtigste verklaring is: het is Zijn schepping, het is het werk van Zijn handen. Hij heeft het bedacht, het is Zijn design, Hij heeft er een plan mee en alles is aan Hem te danken. Het komt tot zijn bestemming. God houdt van Zijn schepping. Dat is hier die liefde.

God geeft ons die geest; op het moment dat een mens gelooft, dan krijgen we die geest. Het is een verhaal apart, maar zo werkt het. God geeft ons Zijn woord en dat woord is ook echt geest, is kracht, geeft ons vermogen. Maar het geeft ook zicht op Zijn liefde. En nu komt het: en van verstand. Dus die geest heeft drie kenmerken. Eigenlijk vier: een negatief kenmerk is dat het niet van beduchtheid is, en positief is het een geest van vermogen, het is een geest van liefde, van agape, zoals God dus liefheeft, en het is een geest van verstand. Hier wordt weer dat woord gebruikt dat is afgeleid van sōphroneō. we gaan het niet ingewikkelder maken dan het is, maar dat woord wordt hier weer gebezigd: een geest van sōphronismos, dat wil zeggen van gezond verstand.

Ja, God geeft ons een geest, en als de vrucht van die geest — ik verwijs hier ook naar de dia — zie je de uitwerking. Als je naar Galaten 5 kijkt, dan lees je ook over die geest die ons gegeven is. Die heeft een vrucht, dat wil zeggen een automatische uitwerking. Op het moment dat een mens deze geest krijgt van kracht, van liefde, van het besef van wie Hij is, maar ook van een gezond verstand, dan maakt dat dat een mens precies kan worden wie hij bedoeld is te zijn. En het gevolg is ook de vrucht van de geest: liefde. En wat is liefde? Dat is dan vreugde, vrede, geduld; kortom al die eigenschappen die voortvloeien uit het gebruiken van je verstand. Zo'n geest heeft God ons gegeven, denk daar niet klein over. Een geest van gezond verstand. Ik neem u nu weer even verder mee naar de brief waar we zojuist uit hebben gelezen.

▶ 27:08 Titus 1 en 2: Gezond Verstand in de Verziekte Cultuur van Kreta ↑ hoofdstukken

Zojuist lazen we uit Titus 2, maar al eerder gebruikt Paulus dat woord sofroneo. Dat is in Titus 1 en dan gaat het over de opziener, de toezichthouder. U moet weten, Titus was op dat eiland Kreta achtergelaten. Paulus had daar het goede bericht van Jezus Christus doorgegeven. Daar waren overal Ecclesia's ontstaan en die zouden nu onbeheerd achtergelaten worden. Daarom liet Paulus Titus op dat eiland achter en hij zegt: "Maak de dingen in orde." Zorg dat er in die Ecclesia's ook mensen zijn die opzicht houden, die verantwoordelijkheid dragen voor die groepen, voor die Ecclesia's, voor die uitgeroepen gemeenten. En dan moeten die gemeenten trouwens niet zelf hun opzieners gaan aanstellen. Dat is toch niet democratisch? Nee, het is heel ondemocratisch. Maar Paulus zegt tegen Titus: stel daar mensen aan die ook aan de eigenschappen voldoen. Hij geeft hem feitelijk een soort profielschets van de eigenschappen waaraan ze zouden moeten voldoen.

Paulus zegt dan dat die opziener niet aan te klagen moet zijn. Stel je voor dat dat mensen zijn die voor het gerecht moeten komen vanwege aanklachten. Dat is natuurlijk buiten de orde; dat diskwalificeert zo iemand voor die functie. Want die opziener moet niet aan te klagen zijn als een huisbeheerder van God; dat is namelijk wat hij zou gaan doen: hij zou het huis van God gaan beheren. Er staat nog meer bij – ik ga nu niet op al die termen zo uitgebreid in, want het gaat me om dat ene begrip – maar er staat: niet zelfingenomen, niet driftig, niet aan wijn verslaafd, geen vechtersbaas. In de NBG-vertaling staat "niet opvliegend". Iemand met zo'n straatvechtersmentaliteit, die altijd maar aan het vechten en ruziezoeken is, of inhalig, op oneerlijke winst uitstaand. Dat zijn allemaal eigenschappen die je diskwalificeren voor zo'n functie.

Als je zo'n Ecclesia zou voeden en een herder daarvoor zou zijn, leiding zou geven en voorop zou gaan... Eigenlijk zou je om moeten kijken naar die kudde, want het woord opziener is wel een prima weergave, maar het wordt ook weergegeven met "omziener". Iemand die omziet naar de kudde, zoals een herder dat ook doet. Natuurlijk draagt hij de verantwoordelijkheid, maar dat betekent dat hij daarnaar omkijkt. Hij zorgt ervoor dat die kudde geweid en gevoed wordt. Dan heb je bepaalde eigenschappen nodig die daarbij van belang zijn. Let op wat er staat over wat hij niet zou zijn: niet aan te klagen, niet zelfingenomen, niet driftig, niet aan wijn verslaafd, geen vechtersbaas, niet inhalig. Maar wat staat er aan de positieve kant? Gastvrij. Oké, een liefhebber eigenlijk gewoon van vreemdelingen, zo staat het er. Er wordt tegenwoordig heel vaak over xenofobie gesproken en hier staat eigenlijk het precieze tegenovergestelde: philoxenos. Dat wil zeggen iemand die juist vreemdelingen en gasten liefheeft. Daar gaan we het nu verder niet over hebben, maar: gastvrij, veelhoudend van het goede.

En nu komt het, want de aanloop was wat lang, maar we komen er wel. Er staat: "verstand tonend". Hier wordt weer dat woord gebruikt, weer in een iets andere setting, maar weer dat woord wat we nu inmiddels wel kennen: sofroneo. Dus hier zie je "verstandig". Eén van de eigenschappen van zo'n opziener is dat hij verstandig is. Juist de context zegt heel veel over de betekenis van het woord. Dat wil zeggen: hij wordt niet beheerst door driften of door lusten. Begrijp me goed, met driften en lusten is niks mis, maar ze moeten beheerst worden, onder controle zijn. Dan begrijpt u misschien ook een beetje waarom de NBG en ook de Statenvertaling dat soms weergeven met "zelfbeheerst" en "matig". Natuurlijk, dat is ook de gedachte. Als je je verstand gebruikt, dan beheers je jezelf. Dan weet je wat je te doen staat. Dat heeft inderdaad overlap. Maar het idee is vooral gezond denkend, zodat je weet wat je te doen staat en je daarin je gedrag ook aanpast. Dan ben je rechtvaardig, rechtschapen en heb je zelfbeheersing. Dat komt daar dus heel dichtbij: controle hebben, je kunnen inhouden. Allemaal eigenschappen waarvan je, als je gezond verstand gebruikt, zegt: "Ja, dat is ideaal." Als je iemand in een verantwoordelijke functie hebt, zou hij daaraan moeten voldoen.

Nu komen we uiteindelijk toch bij Titus 2, waar we dat woord zo vaak tegenkomen. Dat was de eerste vaststelling die we tijdens dit half uur deden: dat er geen woord zoveel gebezigd wordt in Titus 2 als dat woordje sofroneo in al zijn varianten. Paulus begint dan te spreken: "Maar jij..." Hij had net gesproken over de morele kenmerken van de mensen daar op het eiland Kreta, het toenmalige Kreta. Ze stonden erom bekend... Hoe stond het er ook alweer? Dat is leuk, daarvoor moet u even met me meegaan. Ik las het net even in, maar er staat dit over die Cretensen – dat is een inwoner van Kreta dus. Paulus haalt nu iemand aan, hij geeft een citaat van hun eigen profeet. Hij zegt: "Iemand uit hun eigen kring..." En dat is ene Epimedes geweest. Uit hun eigen kring, dat wil zeggen: het was zelf een Cretenser, een bewoner van het eiland Kreta. Iemand uit hun eigen kring, hun eigen profeet, die heeft over henzelf gezegd – Paulus zegt dus: "Dat zeg ik niet, iemand uit hun eigen kring zegt dat, en notabene niet de eerste de beste" – hij heeft gezegd: "Leugenaars zijn de Cretensen altijd, boze beesten en vatsige buiken." Nou, alsjeblieft! Zo, het zal maar van jou als Rotterdammer gezegd worden.

Maar – en dat is waarom ik er even op wijs – als nu een Cretenser zegt: "Leugenaars zijn de Cretensen altijd," dan is deze uitspraak dus ook niet waar, want hij was zelf een Cretenser. Dus ja, dan heb je een probleem. Dat vind ik leuk, dat is gewoon humor. Mensen lezen daar gemakkelijk overheen. Want Paulus zegt dan: "Iemand uit hun eigen kring, hun eigen profeet heeft gezegd..." Citaat begint: "Leugenaars zijn de Cretensen altijd, boze beesten en vatsige buiken." Aanhalingstekens sluiten. En nu zegt hij erachteraan: "Dit getuigenis is waar." Dat moest hij erbij zeggen, want als hij dat er namelijk niet bij zou vermelden, was dit citaat ook een leugen geweest. Nee, dit getuigenis is waar. Het klopt dus wat die Epimedes gezegd heeft. Maar goed, zo had hij die Cretensen dus neergezet en juist daarom was het belangrijk dat er gewoon moreel goede leiding gegeven werd daar in die Ecclesia van Kreta.

Dan zegt Paulus: "Maar jij!" Die hele Cretense mentaliteit was nou niet echt al te florissant neergezet. En hij zegt: "Maar jij, spreek hetgeen de gezonde onderwijzing betaamt." Dat wil zeggen: wat strookt met de gezonde leer, zoals er in de NBG-vertaling staat. En dan zegt hij: "Oude mannen..." Hij gaat allerlei groepen mensen aanspreken. Oude mannen horen nuchter te zijn. Dat wil zeggen: niet bedwelmd. Uiteraard is dat nuchter zoals bij ons ook: iemand die niet onder invloed is, die gewoon gezond kan denken. Nuchter te zijn, eerbaar, verstand tonend. En hier hebben we weer dat woordje sofroneo. Voor oudere mannen is dat zo belangrijk. Aan al die groepen worden allerlei eigenschappen gegeven, en voor de ene groep is vooral die ene eigenschap van belang, maar als een rode draad door al die groepen loopt die kwaliteit van sofroneo: gezond verstand hebbend. Dat wordt in de eerste plaats gezegd van die oude mannen. Vervolgens, vanaf vers 3: "Oude vrouwen op dezelfde wijze in hun houding en hun optreden..."

Opdat zij de jonge vrouwen aan het verstand zullen brengen. Het is interessant, want hier wordt in het Grieks één woord gebruikt. In de NBG-vertaling wordt dit weergegeven met 'opwekken', maar het is eigenlijk: aan het verstand zullen brengen. In het Grieks staat daar sophronizo en dat betekent... wij zouden zeggen – een woord dat ik even voor de gelegenheid creëer – sofroniseren. Dat wil zeggen: aan het gezonde verstand brengen. Zoals je iets kunt kristalliseren, waarbij je het tot een kristal maakt, zo wordt hier een werkwoord gebruikt waarbij die oudere vrouwen de jonge vrouwen zouden sofroniseren, hen aan het gezonde verstand zouden brengen.

Het gaat erom hen te onderwijzen dat ze veel van hun mannen zouden houden en veel van hun kinderen. Wat zou een jonge vrouw of een jonge moeder in de eerste plaats doen? Hoe zou ze moeten zijn? Gebruik gewoon je gezonde verstand. Wat wordt er van haar verwacht? Dat ze veel van haar man zou houden en veel van haar kinderen. Er wordt een heel aantal dingen genoemd die daarbij horen, die anno 2016 misschien wat vreemd voor ons zijn, maar dat komt omdat wij zo tijdgebonden zijn. Ik zeg het expres zo, want meestal zegt men dat de Bijbel tijdgebonden is. Nee, wij zijn zo tijdgebonden waardoor we de Bijbelse beginselen soms zo moeilijk kunnen pakken.

Enfin, de oudere vrouwen zouden de jongere vrouwen dus sofroniseren: gezond verstand bijbrengen. Dat is heel concreet; in al die contexten wordt het ook zo neergezet. En doordat die jonge vrouwen gezond verstand wordt bijgebracht, tonen zij vervolgens zelf ook verstand: sophroneo. Dat staat tegenover het verwaarlozen van hun man en kinderen. Nee, in tegenstelling daarmee tonen ze gezond verstand; ze zijn zuiver, huishoudelijk en goed.

In vers 6 komen de jongere mannen aan de beurt. Al die groepen van mannen en vrouwen in de verschillende leeftijdscategorieën worden aangesproken, en elk heeft weer bepaalde eigenschappen die daarbij van belang zijn. Iedereen heeft trouwens ook weer zijn eigen valkuilen, vandaar ook dat die lijst van eigenschappen niet iedere keer een-op-een hetzelfde is. Maar als een rode draad loopt er doorheen: sophroneo, gezond verstand. God heeft ons een geest gegeven van gezond verstand. En dan de jongere mannen: roep die jongere mannen op dezelfde wijze op om verstandig te zijn.

Dan gaan we verder naar vers 11. U moet weten dat Paulus het inmiddels ook over de slaven heeft. De slaven zouden hun meesters onderdanig zijn en het hen naar de zin maken. Er staat bij: om de leer van God, onze Redder, in alles te versieren. Dat is zo fraai als je daar goed over nadenkt. U moet zich voorstellen dat dit lijfeigenen waren. Een slaaf was geen werknemer; het was een lijfeigener die 24/7 in dienst stond van degene die hem bezat. Je moest het maar net treffen hoe jouw eigenaar of meester was. Wel, er wordt gezegd: juist in die omstandigheden waarin jullie verkeren, hebben jullie de gelegenheid om de leer van God, onze Redder, te versieren.

Eigenlijk draait alles om de leer van God, onze Redder. In vers 10 wordt daarover gesproken: om de leer van God, onze Redder, te versieren, in alles. Hoort u wat daarin doorklinkt? Alles gaat om de leer. Ik weet dat sommige mensen het omdraaien en zeggen dat het niet om de leer gaat, maar om de praktijk. Amahoula! Het gaat om de leer. Het gaat om onderwijs, om de boodschap dat God werkelijk de Schepper en de Bedenker is, maar ook een Redder. Die leer, dat onderwijs, daar gaat het om. Heel de praktijk van ons leven is daaraan ondergeschikt. En die leer is zo geweldig dat wij, in welke omstandigheden we ook geplaatst zijn – of je een oude man of een oudere vrouw bent, een jongere man of een jongere vrouw, of een slaaf – de leer van God, onze Redder, mogen versieren. We mogen de slingers ophangen, zo geweldig is die leer dat God een Redder is. En dan vers 11.

▶ 42:52 De Reddende en Opvoedende Genade van God voor Alle Mensen ↑ hoofdstukken

Want tevoorschijn kwam de genade van God, reddend voor alle mensen. Kijk, wat is die leer van God, onze Redder? Dat is deze leer: dat de genade van God is verschenen, tevoorschijn kwam. God geeft om niet en het is voor Hem een vreugde om dat te doen; dat is genade. Dat is vreugde om niet. Gods genade is verschenen, hoe dan wel? Wel, reddend. Het meest karakteristieke van God is dat Hij redt. Hier heb je trouwens weer dat woordje 'zo' waar ik het al eerder over had. Gods genade is verschenen, reddend. Voor wie? Nou, voor alle mensen. Voor elke groep van mensen, voor wie dan ook.

Al die miljarden mensen — inmiddels zoveel meer dan in de dagen van Paulus toen hij dit optekende — leven er op deze aarde. Maar nog steeds is daar die waarheid: God is de Redder van alle mensen. En die genade van God is verschenen aan alle mensen. Dat is de leer van God onze Redder. Het is niet moeilijk. Sommige mensen zeggen: "Dat is hoger onderwijs, dat moet je pas vertellen als mensen het meer begrijpen." Nee, dit is zo simpel als wat. God is een Redder. Van wie? Nou, van allen. Hij is Redder van niemand uitgezonderd. En die leer mogen wij in ons leven versieren.

Want, zegt Paulus, tevoorschijn kwam de genade van God, reddend voor alle mensen, ons opvoedende. Dat woord wat daar gebezigd wordt, is ons woordje 'pedagogiek'. Ook dat is een Grieks woord. Dat wil zeggen: het voedt ons op, het onderwijst ons. Zoals een kind wordt onderwezen door leerkrachten of door ouders, zo worden wij opgevoed. En die genade van God, die voedt ons op. En die zorgt ervoor dat we de oneerbiedigheid en de wereldlijke begeerten — dat wil zeggen alle begeerte waar deze hele wereld door gedreven en door beheerst wordt — gaan verzaken.

Dat de wereld daardoor beheerst wordt, is logisch; ze heeft niks anders en ze heeft niks beters. Maar wij weten inmiddels beter. En dan is het toch een kwestie van gezond verstand dat je die dingen gaat verzaken. Dat is gezond verstand. Als je Hem eenmaal kent, dan sta je heel anders in het leven. Om maar wat te noemen: het is gezond verstand als je onbezorgd leeft. Weet u dat? Als God — en ik ben heel serieus, maar ik wil het even heel concreet maken — voor ons zorgt en Hij zegt: "Ik zorg voor jou," wat is de consequentie daarvan? Het is gezond verstand als je dan zegt: "O, als U zorgt, dan betekent dat dus dat ik helemaal geen reden heb om me bezorgd te maken." Niet zoals dat dan wettisch gebracht wordt van: "Je mag je geen zorgen maken," waardoor je je vervolgens verschrikkelijk schuldig voelt omdat je je zorgen maakt. Dan heb je er weer een zorg bij en dat schiet niet op. Nee, het is: Hij zorgt. En de consequentie daarvan is dat ik onbezorgd in het leven ben. God heeft alle dingen in Zijn handen. Er gebeurt helemaal niks voor niks. Hij brengt alles tot een goed einde, dus is het een kwestie van gezond verstand dat ik optimistisch en hoopvol in het leven mag staan. Dat is gezond verstand.

De vreze des Heren — dat is het boek Spreuken, Hem kennen — dat was het begin van wijsheid en van verstand. Daar begint het mee. Afijn, ons opvoedende opdat we de oneerbiedigheid en de wereldlijke begeerten zouden verloochenen en we met verstand — en hier heb je weer dat woord, weer dat woordje sophronos — zouden leven. En dat wordt hier geplaatst tegenover de mentaliteit van de huidige aeon. Lees maar mee, daar staat: verzakende de oneerbiedigheid en de wereldlijke begeerten en daarentegen met verstand, en ook op een rechtvaardige wijze en eerbiedig.

Eerbiedig wil zeggen: Hem de eer geven, de credits geven. Je hebt alles aan Hem te danken. Dat is ook gezond verstand. Als ik alles aan Hem te danken heb — gebruik even gewoon uw verstand, ik doe geen beroep op uw gevoel, maar gewoon op gezond verstand — als het waar is dat ik alles aan Hem te danken heb, alles wat ik ben (dat heb ik van mijn Vader), alles wat ik heb, dat wat ik bezit, dat wat ik gekregen heb, dat heb ik van Hem. Wat heb ik van mezelf? Niemand heeft zichzelf gemaakt. Alles heb ik te danken aan Hem. Aan wie dus de eer? Mijn leven is gewoon één dankdienst; ik heb het aan Hem te danken. De logische consequentie is dat Hij dus de dank en de eer daarvoor krijgt. Geen grotere eer die je Hem kunt aandoen dan Hem daarvoor te danken. Kijk, dat is op een eerbiedige wijze leven.

Opdat we met verstand en op een rechtvaardige en eerbiedige wijze zouden leven in de huidige aeon, die trouwens op zijn eind loopt. Want deze aeon gaat plaatsmaken voor een nieuwe aeon, een totaal andere. Dit is een boze aeon. De Kretenzen konden daar helemaal over meepraten, en wij in Rotterdam anno 2016 nog net zo. Het wordt er echt niet beter op, maar hoe mooi is het dan om dat te contrasteren? Om in die aeon die zo verdraaid is, die totaal beheerst wordt door absurde dingen, door oneerbiedigheid en begeerten, met gezond verstand te mogen leven. Zo mogen we staan in deze aeon en zo ook echt het verschil maken.

Met gezond verstand en met uitzicht ook, want als u doorleest in vers 13 en de navolgende verzen, dan wordt daar gesproken over die geweldige verwachting. Er staat bij dat we een gelukkige verwachting hebben. Dat betekent niet alleen maar dat wat we verwachten zo gelukkig is, maar die verwachting maakt je, omdat je die hebt, nu al zo gelukkig. Ook in die zin is het een gelukkige verwachting en hoop die we hebben. Kijk, dat is allemaal gezond verstand. Ik hoop u vanmorgen ook niet alleen te hebben aangesproken op uw gevoel. Het gaat er mij niet om dat u zegt: "Mooi" of "Fijn," dat vind ik niet interessant. De vraag is: is het waar? Het is gezond verstand. Gebruik dat verstand. En dat wat Hij geeft, leef daaruit. Dat is dat leven door die Geest die Hij ons geeft als we Hem kennen. Een Geest van — wat was het? — van vermogen, van liefde en van sophronismos: gezond verstand.