gevaarlijk rollenspel
14-04-2024 - Geplaatst door Andre Piet14 april 2024, Benthuizen
Als ik denk iemand te zijn die ik niet ben, speel ik onbewust toneel. Dan probeer ik krampachtig iets waar te maken, wat niet waar te maken valt. En uiteindelijk kom ik, met allen die ook in de illusie geloofden, bedrogen uit. Er bestaat ook zoiets als collectief zelfbedrog. Zo heeft ‘de kerk’ als instituut altijd gemeend ‘Israël’ te zijn. Met alle imitatie van dien. De sabbat werd de zondag, de besnijdenis werd een doop, rituelen werden sacramenten, hoogtijden werden gekerstend, voor het heiligdom kwam het kerkgebouw in de plaats, het priesterschap werden de geestelijken, en via ‘de kerk’ zou Gods Koninkrijk in de wereld gestalte krijgen. Maar het is één groot toneelstuk… en het demasqué is onvermijdelijk.
Deze studie is in gesproken vorm ook in andere talen beschikbaar.
Powered by RedCircle
📝 Samenvatting & Transcriptie van deze lezing
⏱️ Hoofdstukindeling van deze studie:
- Introductie: een Gevaarlijk Rollenspel
- Apostasia: Afstand Nemen van de Gezonde Leer
- Leringen van Demonen en Hypocrisie van Valse Woorden
- De Christenheid Vervalt in een Rollenspel
- Nabootsing in de Praktijk: Priesterschap en Sacramenten
- Het Kopiëren van de Sabbat en Israëls Hoogtijden
- De Kerkbouw als Tempel en Heilige Oorlogen
- Ontkenning van Israël en Miskenning van de Ecclesia
Introductie: een Gevaarlijk Rollenspel ↑ hoofdstukken
Dankjewel, Art. Heel boeiend zeg, en geloof het of niet, maar dat wat ik vanmorgen wil vertellen, sluit daar eigenlijk naadloos bij aan. En dat zonder dat wij het vooraf hebben besproken; Arts initiatief staat helemaal los van wat ik had gepland. Maar ja, dat blijkt eigenlijk al uit de titel: een gevaarlijk rollenspel. En feitelijk ging het ook over artsen. Want u dacht dat u hier uw arts zag, maar in werkelijkheid speelde hij een rol. Dat zou zomaar kunnen, hè? Velen van u zouden het niet eens hebben opgemerkt. Ik wel trouwens, en Carolien, jij ook?
Goed. Nou, het zit zo: waar ik het over wil hebben, sluit aan bij wat ik vorige week zondag op Urk – zo zeg ik dat netjes – heb besproken. Toen was de titel van wat ik daar heb verteld: 'Hypocrisie van valse woorden', of zoals de NBG-vertaling dat zegt: 'huigelarij van leugensprekers'. De meesten van u waren daar niet bij – er waren slechts een paar uitzonderingen – en dit is min of meer een vervolg daarop. Ik kan u geruststellen: dit is geheel onafhankelijk te beluisteren en ook te begrijpen, maar het sluit er wel op aan. Het gaat namelijk inderdaad over rollenspel, hypocrisie en over toneel.
Laten we, voordat we dat gaan doen, eerst even naar het gedeelte gaan waar die uitdrukking van de hypocrisie van valse woorden aan ontleend is: 1 Timotheüs 4. Ik heb dat vorige week dus ook besproken, maar nu vanuit een iets andere invalshoek. Ik kan daar over een aantal dingen gewoon redelijk kort zijn. Paulus had in deze persoonlijke brief aan Timotheüs al geweldige dingen naar voren gebracht, maar hij waarschuwt dan ook. Je ziet dat eigenlijk meteen in de wijze waarop hij dit formuleert: "Maar de Geest zegt uitdrukkelijk dat in latere tijden..." Daar zit een contrast in besloten, een tegenstelling. Namelijk dat er zal worden afgeweken van dat wat ik je vertel: de gezonde woorden. Dat is een van die sleuteltermen die in deze brieven nogal vaak naar voren komen.
Het is heel opmerkelijk zoals Paulus spreekt over dat geweldige evangelie wat aan hem is toevertrouwd en waarvan hij ook de apostel is en de leermeester van de natiën. Zo noemt hij zich ook in deze brief heel uitdrukkelijk. God heeft hem daartoe uitverkoren om die boodschap te brengen van die ene grote God die alles in Zijn hand heeft en de Redder is van alle mensen. Dat staat trouwens ook in 1 Timotheüs 4: de Redder van alle mensen, speciaal van hen die geloven. Dan zegt hij: "Beveel en leer dit." Maar hij waarschuwt aan het begin van dit hoofdstuk al voor het feit dat het een andere kant op zou gaan in de christenheid. Hij waarschuwt er simpelweg voor dat de christenheid zich eigenlijk van kwaad tot erger zou ontwikkelen.
Hij zegt: "De Geest zegt dat, Gods Geest zegt dat uitdrukkelijk." En wel in latere tijden. Die tijden beslaan eigenlijk de periode vanaf het moment dat hij dit schreef; meer specifiek ook de tijd na het heengaan van de apostelen. Om het even in een tijdschema voor te stellen: aan het begin van onze jaartelling traden de apostelen op in de eerste eeuw. Na hun heengaan begonnen die latere tijden. Ik moet erop wijzen dat er een uitdrukking is die erop lijkt, maar wel degelijk anders is. Dat is de uitdrukking die hij gebruikt in bijvoorbeeld de tweede Timotheüs-brief, als hij waarschuwt voor wat er in de laatste dagen gebeurt.
U voelt het al: 'later' is een vergrotende trap en 'laatste' is een overtreffende trap. De latere tijden zijn alle tijden na het heengaan van de apostelen. De laatste dagen kan ik niet per se markeren; ik weet niet precies wanneer die beginnen, maar ik weet wel ongeveer wanneer ze eindigen. Dat is de slotfase. Dat zie je ook heel duidelijk als Paulus dat zegt: dat is de slotfase van deze aioon, de slotfase ook van de gemeente hier op aarde. Ik zal straks ook laten zien hoe daar sprake is van een neergaande ontwikkeling. Het plaatje komt straks dus nog een keertje voorbij.
Apostasia: Afstand Nemen van de Gezonde Leer ↑ hoofdstukken
Maar Paulus zegt, de Geest zegt nadrukkelijk, dat in latere tijden sommigen afstand zullen nemen van het geloof. En die sommigen, dat blijkt hier uit de context, dat zijn juist leraren. Dat is heel effectief als je de mensen in het algemeen op een ander spoor wilt zetten; dan moet je bij de influencers zijn, zoals dat tegenwoordig heet. Degenen die het onderwijs verzorgen, en als die om zijn, dan heb je in feite maar een kleine groep nodig om de rest mee te krijgen.
Dat zie je bijvoorbeeld ook in de vierde eeuw. Ik kom er straks nog even op terug, maar destijds had je zo'n concilie waar een paar honderd bisschoppen bij elkaar waren. Zij hebben toen dogmatisch besloten — dogma betekent besluit — dat dit voortaan de leer zou zijn. Dat betrof de drie-eenheid en de hellestraf. Al die dingen zijn toen vastgelegd. Het was weliswaar een kleine groep, het waren maar sommigen, maar omdat zij bepalend, beslissend en leidend waren, ging de rest daarin mee. Maar Paulus zegt dus: sommigen zullen afstand nemen.
In de NBG-vertaling en de Statenvertaling staat dat zij zullen 'afvallen'. Maar het is niet afvallen; afvallen kan nog iets per ongeluk zijn. Afvallen kan ook heel bewust zijn en dan kost het heel veel moeite. Ik hoor het ook wel eens voorbij komen als een oproep. Maar afstand nemen, dat is de betekenis van het Griekse woord apostasia. 'Apo' is een voorzetsel dat 'vanaf' betekent, en 'stasia' heeft te maken met staan. Het betekent dus ergens vanaf staan of afstand nemen. In het Engels zie je dat trouwens ook; het is gewoon een Engels woord, apostasia. Men zal afstand nemen, en wel van het geloof.
Met 'het geloof' bedoelt Paulus de geloofswaarheid. Het is hier geen werkwoord — ik geloof, jij gelooft — nee, het is de geloofswaarheid. Dat wil zeggen: de gezonde woorden, de gezonde leer, zoals Paulus die onder de natiën had onderwezen en had vastgelegd. Het is opgetekend zodat wij daar nu kennis van kunnen nemen. Men zou daar in latere tijden afstand van nemen. Dat voorzegt hij met grote nadruk. Ik moet er trouwens bij zeggen dat hij dat al eerder had gedaan, vandaar 'uitdrukkelijk'. Het is iets wat je uitdrukkelijk doet, ook bij herhaling. Ooit had hij op het strand van Milete — in Handelingen 22 lees je dat — al heel duidelijk voorzegd dat die ontwikkeling zich zou gaan aftekenen: sommigen zullen afstand nemen van het geloof.
Je krijgt dus dit verhaal. Ik liet deze dia, of tenminste een andere versie daarvan, zojuist al even zien. Toen wees ik er al op wat je ziet als dit de hele kerkgeschiedenis is, vanaf het begin tot waar we nu zijn. De zes dagen, om even met Art te spreken; de zes millennia zijn zo'n beetje voorbij. In ieder geval voorzegt Paulus dat er sprake zal zijn van een apostasia, een afstand nemen van het geloof. Dat begint met sommigen, maar als dat de invloedrijken en de leiders zijn, dan gaat de rest mee.
Dan zie je ook in latere tijden — volgend jaar gaan we ongetwijfeld heel veel horen over Nicaea. Waarom? Omdat het dan precies 1700 jaar geleden is dat de belangrijkste kerkelijke concilies, die oecumenische concilies, plaatsvonden. Alle kerkelijke belijdenissen, van rooms-katholiek tot grieks-orthodox en protestants, maakt niet uit, gaan daarop terug. Alle belijdenisgeschriften gaan terug op die orthodoxe leer van het concilie van Nicaea. Toen zijn er per decreet dingen afgesproken, bijvoorbeeld ook de leer van de drie-eenheid, zodanig dat als je daar niet in gelooft, je voor eeuwig verloren bent. Dat is toen besloten.
Er was nog een andere figuur, Athanasius, bij wie dat in een geloofsbelijdenis allemaal zo werd geformuleerd. Men nam toen ook heel duidelijk afstand van Israël. Zelfs de paasdatum werd toen besloten. Het loutere feit dat twee weken geleden Pasen gevierd werd, en waarom op die datum, dat is toen al in Nicaea geregeld. Denk dus niet: "O, dat is Nicaea, dat was 1700 jaar geleden, daar hebben wij niets mee te maken." Jawel, daar hebben we alles nog mee te maken; de hele christenheid en de orthodoxie zijn daarop gebaseerd. Sterker nog, onze hoogtijden zijn daar geregeld en besloten.
Het zou uiteindelijk een neergaande ontwikkeling blijken, niet alleen omdat Paulus voorzegt dat men begint met sommigen die afstand zullen nemen. Uiteindelijk voorzegt hij over de laatste dagen dat men de gezonde leer niet meer zal verdragen. Dat is het eind van het liedje. Ik vind het van belang om dit te zeggen, en Paulus zegt het ook met nadruk, als contrast bij het geweldige evangelie, het goede bericht dat hij heeft doorgegeven en dat alles overtreffend is. Hij voorzegt dat zelfs degenen die geacht worden de dragers en de vertolkers ervan te zijn, daarvan zullen afstaan. Dat moet je weten, want anders zou je denken dat je voor het evangelie gewoon terechtkunt bij degenen die geacht worden het te vertellen, bij wat er in de kerk verteld wordt en bij alles wat christelijk heet. Paulus zegt echter: dat is dus niet zo.
Het eindigt ermee dat men het in het algemeen niet eens meer verdraagt als je komt met de gezonde leer, gewoon met dat onderwijs dat Paulus heeft gegeven. Men wil er niets van weten. Het is dus niet voor niets een neerwaartse pijl. Dat afstand nemen van het geloof, die apostasia, tekende zich feitelijk al in Paulus' eigen dagen af en zou in latere tijden echt worden voortgezet en per decreet worden ingeleid. Uiteindelijk zou de hele christenheid dus totaal verziekt zijn, want dat is wat je krijgt als de gezonde leer niet meer verdragen wordt. Ik ben nu nog steeds niet echt bij mijn eigenlijke onderwerp, zoals ons vaker overkomt, maar ik moest toch even zeggen hoe dat in zijn werk gaat.
Leringen van Demonen en Hypocrisie van Valse Woorden ↑ hoofdstukken
Want dan zegt hij dat sommigen afstand zullen nemen van het geloof. Terwijl ze acht geven op misleidende geesten — en hij noemt het leringen van demonen. Dan moet je weten dat het woord 'demoon' in onze vertaling helaas vaak wordt weergegeven met 'boze geest'. Boze geesten, meervoud. Maar dat is niet correct. In het woordje 'demoon' zit op zichzelf geen morele kwalificatie van 'boos'. Dat zijn ze wel, maar het zit niet in het woord zelf opgesloten. Demonen zijn gewoon de goden van de volkeren.
De Grieken noemden hun goden demonen. Dat betekent dus dat leringen van demonen niets anders zijn dan leringen van de goden uit andere volken of leringen uit andere religies. En er zijn er vele. De Grieken hadden een heel pantheon, dat wil zeggen een hele scala van demonen. Toen Paulus in Athene was, dachten ze dat hij weer een demon verkondigde die zij nog niet kenden. Ze waren zeer nieuwsgierig en vroegen: "Nou, kom erop, vertel ons over die demon." Dat was geen beschuldiging of verdachtmaking, maar met zoveel goden kon er altijd nog wel eentje bij.
Ze hadden daar in Athene een sokkel staan. Er stonden allemaal beelden, maar Paulus had daar ook een inscriptie gezien op een sokkel zonder beeld. Er stond onder: 'Voor de onbekende god'. Daar kon je natuurlijk geen beeld van maken, dus dat was gewoon een lege sokkel, met een soort excuus. Ze zeiden: "Met al die goden die we hier hebben, zullen we er ongetwijfeld wel één vergeten zijn. Nou, deze is daaraan gewijd: voor de onbekende God." En Paulus zegt: "Die God die jullie niet kennen, die verkondig ik." Het is mooi zoals hij daar de aansluiting zoekt en vindt.
Maar die leringen van demonen zijn dus leringen uit heidense religies. Wat Paulus zegt dat er gaat gebeuren, is dat wanneer men afstand gaat nemen van het geloof, dit komt doordat men zaken overneemt en kopieert uit de religies die er al zijn. Vandaar ook dat het polytheïsme — dat wil zeggen: niet één god, maar meerdere goden — via een achterdeur gewoon in het christendom is geïntroduceerd. Het was altijd één God, de Vader, maar toen werden het meerdere goden. Ook de leer van de onsterfelijke ziel heeft men overgenomen: het idee dat als een mens sterft, hij niet echt doodgaat, maar op een andere manier voortleeft. Dat maakt de hele opstanding feitelijk tot iets zinloos. En over demonisch gesproken: dat is de leer van de eindeloze helbestraf. Dat zijn allemaal leringen die duidelijk afstand nemen van het gezonde onderwijs dat Paulus gaf.
Paulus zegt: dat gaat gebeuren. Deze voorzegging was niet alleen een waarschuwing van 'kijk uit dat het misschien zo gaat'. Nee, hij voorzegt: zo zal het gaan, en deal ermee. Wees erop bedacht en houd er rekening mee, zodat je weet waar je aan toe bent en je geen illusies hoeft te maken over de ontwikkelingen. Word daar niet droevig of gedesillusioneerd over; je weet het van tevoren. Dat is handig, hè? Ze zeggen wel eens dat tegenvallers alleen ontstaan doordat je hoge verwachtingen hebt. Voor frustratie heb je een bepaalde mindset nodig: je kunt alleen gefrustreerd raken als je ergens hoge verwachtingen van had die niet uitkomen. Dan raak je teleurgesteld. Als je van tevoren al geen hoge pet van iets op had, dan ben je veel minder teleurgesteld. Vandaar dat optimisten — het is misschien een raar verhaal — vaak zo gefrustreerd eindigen. Als je je hoop en verwachting hebt gesteld op mensen in deze wereld, dan moet je vaak dingen bijstellen. Overigens ben ik zelf erg optimistisch hoor, maar dat heeft een andere reden. Maar u begrijpt wat ik bedoel.
Ze doen dus afstand van het geloof door misleidende leringen en leringen van demonen. Hoe krijg je dat voor elkaar? Hoe krijg je het notabene in de christenheid, in het christendom als godsdienst en als stelsel, voor elkaar om zulke dwaalgeesten en leringen van demonen binnen te loodsen? Nou, zegt Paulus, dat gebeurt in hypocrisie van valse woorden. De NBG-vertaling zegt 'huichelarij', maar hypocriet is hetzelfde als huichelen of een huichelaar zijn. Dat is een heel interessant woord, want het Griekse woord voor hypocrisie betekende in de Griekse taal gewoon 'toneelspel'. Het hing natuurlijk van de context af, maar op zich was het niet eens een negatief woord. Een hypocriet was een toneelspeler.
Maar je zult zien als je het nazoekt in de Bijbel of in de concordantie, dat het vooral negatief wordt gebruikt. Zoals wij dat trouwens ook vaak negatief bedoelen: "Hij speelt toneel." Hij doet alsof; het is allemaal schone schijn. Als wij zeggen dat iemand hypocriet is, dan bedoelen we dat echt negatief. Het is geen compliment als je zegt: "Jij bent een huichelaar of een hypocriet." Die hypocrisie van valse woorden — niet van leugensprekers, maar het zijn valse woorden, pseudo-logoon — zijn woorden die de leugen maskeren.
Als je een leugen wilt introduceren, dan moet je dat mooi maken. Dan moet je dat wit pleisteren. 'Witwassen' zeggen ze dan, maar dat is weer een andere term. We moeten het in ieder geval mooi laten lijken en er een andere term voor geven. In de communicatie spreken ze dan over 'framing'. Het nieuws doet niet anders dan iets op een bepaalde manier verkopen. Dan heb je een modderschuit, maar als je er een mooie vlag op zet, dan lijkt het heel wat. Wat je ondertussen aannemelijk maakt, breng je zo bij de mensen en op die manier kun je van alles verkopen. Dat zijn dus die woorden, die pseudo-logoon, die de leugen maskeren.
Nog even specifieker over dat woord hypocrisie. Ik zei al: hypocrisie is eigenlijk gewoon toneel. Maar dat kun je op verschillende manieren brengen en het kan verschillende betekenissen hebben. Je kunt iets bewust voorwenden; veinzen zeggen we dan. Hij veinst, hij wekt de schijn op dat het zus is, maar het is zo. Dat kan trouwens ook nog heel onschuldig zijn. Sterker nog, dat is vaak onschuldig, want dan spreken we over toneelspel. De 'bedrogene' stemt op voorhand al in met het bedrog. Als u naar het theater gaat, naar een toneelstuk, of u kijkt naar een film op televisie, dan is dat gewoon een toneelstuk. Dat zijn allemaal mensen die hun rol spelen, terwijl dat helemaal niet de figuren zijn in het echte leven. Dat moet je kunnen, maar dan word je dus eigenlijk betaald om te bedriegen.
Ik begrijp het ook wel een beetje vanuit mijn eigen reformatorische achtergrond. In die wereld moest men in het algemeen niets hebben van toneel. Van theater sowieso niet, en van de bioscoop geloof ik nog minder. Maar die afkeer komt voort uit wat Art ook zei: als gelovige heb je een bepaalde afkeer van kunstmatigheid, omdat je juist gelooft in het origineel. In een God die we niet kunnen verbeteren.
En zo heb je ook een natuurlijke afkeer van toneel, van schijn. Maar goed, als je het van tevoren weet, dan is het een spel. Ik bedoel, als ik naar een speelfilm kijk, dan voel ik me niet bedrogen omdat iemand zich voordoet als een ander terwijl hij dat niet is. Dat is gewoon part of the deal, dat hoort er gewoon bij. Zo ga je naar het theater of de bioscoop. Dat is toneelspel, maar dan weten zowel degene die bedriegt als degene die bedrogen wordt: dit is bedrog. Dat is prima, daar kun je hele leuke avonden mee beleven. Toch? Nietwaar, Petra? Gisteravond hebben we nog een leuke speelfilm gekeken. Je wilt vermaakt worden, precies.
Maar er is ook zoiets als — en nu komen we bij waar we het over hadden — doelbewust bedrog. Als je bijvoorbeeld Mattheüs 23 leest, dan lees je een vlammende rede die de Heer Jezus houdt tegen de godsdienstige leiders van Zijn dagen. Dat is het zevenvoudig wee over de huichelaars. "Wee u, gij schriftgeleerden en Farizeeën, gij witgepleisterde graven." Hij gebruikt daar zeven keer het woord huichelaar, oftewel hypocriet. Hij is daarin vlijmscherp en wijst ook heel concreet aan hoe hypocriet het is zoals men zich verkoopt met een stalen, vroom gezicht.
Het is eigenaardig, hè? Godsdienstigheid heeft in het algemeen, ook seculier in de wereld, de reputatie van hypocrisie. Mensen buiten de kerk begrijpen dat vaak veel beter dan de mensen binnen de kerk. In de kerk — en dan heb ik het heel breed — zit men met een vroom gezicht voorin en houdt men een bepaalde schijn op van: "Nee, dat doen wij soort mensen niet." En ondertussen, u kent de uitdrukking wel, knijpt men in het geniep de katjes in het donker. Maar: "Gij huichelaars!" De Heer Jezus zegt het heel concreet. Het gaat over de godsdienstige leiders van het volk waarbij Hij het nog niet eens heeft over wat ze leren, maar over hun gedrag: de wijze waarop ze zich opstellen en zich voordoen, oftewel iets voorwenden. Daarom wordt het zo genoemd.
Het is dus weliswaar heel bewust iets voorwenden, hypocrisie, maar het kan een spel zijn of het kan echt bedrog zijn. In dat laatste geval is het echt het meest kwalijke wat je kunt bedenken. Maar je kunt ook onbewust iets voorwenden. Dat betekent dat je een rol speelt zonder dat je dit beseft. Ook daar kun je weer een uitsplitsing maken in twee varianten.
Je kunt jezelf misleiden. Dat is haast psychiatrisch; dan heb je een waandenkbeeld. Dan denk je bijvoorbeeld dat je Napoleon bent. Of je bent een man en je denkt dat je... nou ja, je mag het tegenwoordig natuurlijk niet meer zeggen, maar rond identiteit is er tegenwoordig heel veel om te doen. Bij een waandenkbeeld denk je dat je iets bent, je probeert het ook zo te verkopen en je gelooft er ook stellig in. Dan misleid je dus jezelf. Dat kan echt ernstige psychiatrische vormen aannemen, maar dat is zelfmisleiding. Je wendt iets voor, maar je gelooft er zelf in.
In dit geval is men dus onbewust een rol aan het spelen. Maar je kunt ook door anderen misleid zijn. Dat wil zeggen: je denkt dat je iets bent, niet zozeer omdat je zelf op die gedachte bent gekomen, maar doordat een ander jou dat wijsmaakt. En daarover wil ik graag nog wat meer vertellen.
De Christenheid Vervalt in een Rollenspel ↑ hoofdstukken
Want dat is namelijk precies wat er gebeurd is in de christenheid. U vraagt zich misschien af: hoezo die hypocrisie? Wel, wat ik u wil vertellen, is dat de mainstream christenheid, het grote geheel, in een rollenspel is vervallen.
Ik zal u vertellen hoe dat is gegaan. In de vierde eeuw had je de Romeinse keizer Constantijn de Grote. Hij werd 'bekeerd', tussen aanhalingstekens, en hij maakte het Romeinse Rijk ineens christelijk. Hij kerstende of christianiseerde — hij verkristelijkte, zo u wilt — het rijk. Zo werd het christendom eigenlijk van een vervolgde minderheid ineens de staatsgodsdienst. Het werd leidend en heersend, en het was zelfs zo dat je christen móést zijn. In oorlogen werd een heel volk aan de ene kant de rivier in gedreven, om er aan de andere kant als gedoopte christenen weer uit te komen. Zo ging dat echt. Hij doopte hele volksstammen, vooral door ze aan de ene kant van de rivier erin te jagen en ze er aan de andere kant gedoopt uit te laten komen. En zo kreeg je een heel 'christelijk' volk.
Om u een idee te hebben, zoom ik even in op de tijdbalk. Constantijn de Grote werd geboren in het jaar 273. Tijdens zijn leven heeft hij ook het concilie van Nicaea bijeengeroepen, in 325. Hij was daar zelf de voorzitter; moet u nagaan, het was een staatsgodsdienst. Het was dus een vergadering bijeengeroepen door de keizer. De keizer bepaalde dat, hij schreef de agenda voor en hij wilde de verdeeldheid in het rijk niet langer verdragen. Het moest allemaal per decreet worden opgelost. Hij had een aantal items en dat hebben ze allemaal gewoon uitgevoerd. De keizer had daar de leiding. Dan weet je op voorhand eigenlijk al dat wat daar ook besloten wordt, fout is. Tenminste, als je Bijbels denkt: dat een keizer gaat bepalen wat er geleerd moet worden. Er waren bisschoppen aanwezig, maar er was toen al zoveel mis. In een belijdenis werd de orthodoxie vastgelegd en dat werd bepaald door Constantijn.
Later kreeg je de grote kerkvader Augustinus. Om hem in de tijd te plaatsen: hij leefde na het concilie van Nicaea. Constantijn heeft ook gereflecteerd op wat er is gebeurd, hoe het Romeinse Rijk ineens christelijk was geworden, en Augustinus heeft dat als theoloog en kerkvader in zijn vele geschriften verder uitgelegd. Dat zorgde voor een hele grote verschuiving in het christendom. De christianisering of de kerstening van het Romeinse Rijk werd, in de uitleg van Augustinus, de vervulling van het duizendjarig rijk. U moet zich voorstellen hoe dat gegaan is. Van een verdrukte minderheid was het christendom nu leidend en heersend; de keizer was nota bene zelf christen. De gedachte dat toen al het duizendjarig rijk was begonnen, was heel aannemelijk. Augustinus heeft dat uiteengezet. Waar men voorheen altijd dacht dat die duizend jaren pas zouden aanbreken na de wederkomst van Christus, werd dat toen veranderd.
Wat ook heel duidelijk door Augustinus is verwoord, is dat het etnische Israël — het Joodse volk — werd vervangen door de kerk. Alles wat de Bijbel over Israël zegt, is volgens deze visie niet voor Israël, maar voor de kerk. Het is logisch dat wanneer je zegt dat Israël heeft afgedaan en wij het nu zijn, er geen ruimte meer is voor Israël. Je eigent je hun claim toe, dus moet je het van hen afpakken. Vandaar ook dat in Nicaea werd besloten dat de paasdatum nooit mocht samenvallen met Pesach. Dat mocht niet en dat werd heel duidelijk zo vastgelegd. Waarom? Omdat men theologisch antisemitisch was. In hun theologie was geen plaats meer voor de Jood, voor Israël als volk, of voor de gedachte dat God nog een geweldige toekomst voor dat volk ging reserveren. Nee, daar was helemaal geen plaats voor. Dat zijn wij, de kerk, het instituut.
Het etnische Israël werd vervangen door de kerk. Het duizendjarig rijk waarin Israël zou regeren over de volken in de wereld? Dat zijn wij nu, wij zijn de kerk. En dat had allerlei implicaties. Jeruzalem werd Rome, of — dat was nog een kwestie apart — het 'nieuwe Rome', Nova Roma. Dat werd Constantinopel, wat tegenwoordig Istanbul heet. Het gaat mij nu niet om de kwestie wat precies Rome is, maar om het hele idee van de 'heilige stad' van waaruit geregeerd wordt. Kerkelijk, maar ook gewoon staatkundig. Dat is dan Rome, zoals dat ooit Jeruzalem was. Alles wordt gekopieerd.
Dat is wat ik u eigenlijk wil vertellen. Wat er is gebeurd — en dat heeft echt vaste vorm gekregen vanaf Nicaea en vooral door toedoen van de kerkvader Augustinus — is dat het idee ontstond van het imiteren van Israël. Want dat is wat je doet als je een rollenspel speelt: dan denk je, bewust of onbewust, dat jij de ander bent. En dan ga je dus doen wat de ander doet. Dat is heel lastig als je probeert een ander te wezen; daar moet je echt voor geleerd hebben. Een acteursopleiding is echt een vak hoor, om dat stelselmatig goed te doen. Maar u begrijpt wat ik bedoel: als de kerk denkt 'wij zijn Israël', dan betekent dat dus dat we alles van Israël gaan nabootsen en imiteren. Simuleren heet dat dan ook.
Nabootsing in de Praktijk: Priesterschap en Sacramenten ↑ hoofdstukken
Ik ga u nu een heel aantal voorbeelden geven waarin je die nabootsing inderdaad terugziet. Allereerst is er het nabootsen van een geestelijke stand. Israël bestond uit stammen; dat was het volk. En er was één stam waaruit de priesters werden gerekruteerd: het huis van Aäron, uit de stam van de Levieten. Maar in de kerk werd een priesterlijke stand, de clerus, geïntroduceerd. Dat wil zeggen: de geestelijke stand tegenover het volk, de leken. 'Leken' komt van het Griekse laos, wat 'volk' betekent. Er werd een hele strikte scheiding aangebracht, zoals die er in Israël ook was. Dit werd gewoon geïntroduceerd, maar het heeft niets te maken met het onderwijs dat Paulus gaf over de ekklesia, waarin er maar één Hoofd is en waarbij allen broeders en zusters zijn. Nee, er kwam een geestelijke stand met een tegenstelling, inclusief de bijbehorende ambtsgewaden. Het is allemaal imitatie. In feite, als je daarnaar kijkt, is het gewoon een toneelstuk. Dat is eigenlijk wat ik zeg: voor mij is het een toneelstuk. Men weet dat niet, men denkt dat het zo hoort. Je ziet het bijvoorbeeld aan die 'vissenbek' op het hoofd — daar hebben we het nu verder niet over, want dan zou ik het over Dagon moeten hebben, wat ik weleens eerder heb gedaan. Maar je hebt dus zo'n geestelijke stand met al die gewaden, zoals een priester en een hogepriester ook een apart gewaad hadden waarin ze heel duidelijk waren onderscheiden van het volk. Maar dit is imitatie. Je doet alsof je Israël bent met een priesterschap, maar dat is het niet.
Er kwam ook een nabootsing van rituelen. De kenmerkende elementen daarvan zijn de sacramenten; in de kerkelijke sfeer worden die ook wel 'genademiddelen' genoemd. Over het aantal is veel discussie: de rooms-katholieken zeggen dat er zeven zijn, protestanten hebben het over twee. Er ligt echter een grote nadruk op rituelen, op iets wat je voor het oog ziet. Die sacramenten en rituelen mogen dan uitsluitend uitgeoefend worden door de priesters, zoals dat in Israël natuurlijk ook het geval was. Denk ook aan de boetedoening en de biecht. Met name de Rooms-Katholieke Kerk is heel erg geritualiseerd, net als de Grieks-Orthodoxe Kerk. De protestanten en calvinisten zijn dat wat minder, maar toch zie je het ook daar. Het is dan de priester die jou vergeving kan schenken. Maar het is imitatie. Wat in Israël van Godswege een gerechtvaardigde plaats had, heeft men gekopieerd en overgenomen. Maar het is nep, het is gewoon toneel.
Men heeft ook de besnijdenis nagebootst. Hoe gaan ze dat in hemelsnaam doen? Nou, dat is heel simpel; het is een kerkelijk leerstuk. Het doopformulier zegt letterlijk: "in de plaats van de besnijdenis is de doop gekomen." Dat zijn letterlijke citaten uit het doopformulier. Zoals Israël haar kindertjes, haar jongetjes, besneed — in dit geval is het niet meer beperkt tot alleen jongetjes, maar wordt elk kind gedoopt — wordt het daarop gebaseerd. Het gaat mij nu even niet om de doop zelf, maar om het hele idee erachter. Men zingt dan ook bij zo'n gelegenheid — ik weet er alles van — Psalm 105: "God zal Zijn waarheid nimmer krenken, maar eeuwig Zijn verbond gedenken. Het verbond met Abraham, Zijn vriend, bevestigt Hij van kind tot kind." Ik weet het nog heel goed, hoewel het al zo lang geleden is dat ik het zelf zong. Het is overigens een prachtige psalm, daar niet van. Maar als je denkt dat het verbond met Abraham en de instelling van de besnijdenis voor het nageslacht van Abraham iets is dat wij moeten kopiëren en nabootsen, dan ben je puur met toneelspel bezig. Niets anders. Wat ik zojuist zei over de doop die in de plaats van de besnijdenis is gekomen, is daar een duidelijk voorbeeld van.
Het Kopiëren van de Sabbat en Israëls Hoogtijden ↑ hoofdstukken
Men heeft ook de sabbat gekopieerd. Elke zondag wordt, zeker in ons calvinistisch Nederland, de wet gelezen: "Gedenk de sabbatdag, dat gij die heiligt." En elke gewone kerkganger die in de kerk zit, denkt – en zo wordt het ook geleerd – dat dit over de zondag gaat. Dat wat over de sabbat gaat, wordt toegepast op de zondag. Met de eerbiediging van de sabbat bedoelt men niet dat je de shabbat viert; nee, men viert een dag later.
Het is ook zo dat als het nou nog gewoon echt overgenomen was zoals dat tegenwoordig met name gepromoot wordt door Messiaanse groepen... Ik ben daar zelf niet van, bepaald niet, maar het is in ieder geval origineler. Die houden in ieder geval de rituelen en de vorm in stand. Die zeggen: "Nee, de sabbat is de sabbat, en daar moet je niet de zondag van maken." Maar bij de traditionele invulling ruik je eigenlijk op een kilometer afstand al dat het bedrog is. Het loutere feit dat je de zondag verkoopt als zijnde een sabbat?
Maar er zijn velen die dat echt zo denken. Ik zie nu verbazing op uw gezichten, maar dat komt doordat u inmiddels wellicht beter weet. Toch is dit hoe het verteld wordt; de meeste mensen denken dat echt. Ik herinner mij nog een gesprek met een collega van Petra. Hij was een theoloog en hij was werkelijk verbaasd toen ik zei: "Ja maar, dit is wel wat anders dan de zondag." Hij was verbijsterd dat ik dat kon beweren. Daar zie je dat dit niet zomaar hypocrisie is, maar het is wel toneelspel.
De zondag kwam dus in de plaats van de shabbat. Maar niet alleen de shabbat, ook de hoogtijden in het algemeen werden gekopieerd. Dus zowel in wekelijkse zin de shabbat, als allerlei hoogtijden die op Israëls kalender stonden – de hoogtijden die de HEERE aan het volk had gegeven – werden gekerstend. In feite is die kerstening eigenlijk een vorm van judaïseren. Men verjoodst de boel, maar dan op een bepaalde manier, namelijk door er een christelijk tintje aan te geven. Chanoeka werd Kerst en Pesach werd Pasen. Maar het is een kopie, een valse kopie ook. Trouwens, qua datering en de bepaling van wanneer het valt, is het zelfs antisemitisch, durf ik te zeggen. En het Wekenfeest is eigenlijk hetzelfde verhaal; dat is allemaal gewoon overgenomen.
Ik denk – maar dit weet ik niet helemaal zeker – dat je bijvoorbeeld in de protestantse of calvinistische kerk ook de Dankdag voor Gewas en Arbeid hebt. Dat is eigenlijk ook weer een aftreksel of een kopie van het Loofhuttenfeest, waarin ook nadat de oogst was ingezameld, dat dankbaar werd gevierd. En dan heb ik het nog niet eens over allerlei vormen die dan weer passen bij die dagen en bij die hoogtijden. Maar het is gekopieerd, het is nagebootst.
In de ekklesia tellen hoogtijdagen alleen voor de blijmoedigen – dat stond trouwens al in Spreuken: elke dag feest. Wij leven altijd in die nieuwe schepping. Er zijn voor ons geen speciale dagen; wij eren alle dagen. Die kalender van Israël is niet voor ons bedoeld. Maar goed, als je denkt dat je Israël bent, dan neem je dat dus over. En als je dat doet, geef je daar een bepaalde slinger aan, dan kersten je het, dan christianiseer je het.
Datzelfde geldt voor de liturgie van Israël, met de wetslezing. Elke zondag wordt bijvoorbeeld voorgelezen: "Ik ben de HEERE uw God, Die u uit het diensthuis, uit Egypte, heeft uitgeleid." Dat was tegen Israël gezegd, maar men denkt: wij zijn Israël. Fons Jansen zei ooit – mag ik hem citeren? Dat was een conferencier, een aantal van u zal de naam misschien niet eens meer kennen, maar hij maakte veel godsdienstige grapjes. Hij zei: "De dominee riep om tien uur zondagmorgen: 'We zijn bevrijd!', maar pas om half twaalf werden we uit het diensthuis uitgeleid." Die Fons had er wel verstand van.
En naast de wetslezing, wat dacht u van hoe elke kerkdienst – in ieder geval in de protestantse kerk – wordt afgesloten met de hogepriesterlijke zegen uit Numeri 6? Een zegen die trouwens alleen de hogepriester mocht uitspreken: "De HEERE zegene u en behoede u; de HEERE doe Zijn aangezicht over u lichten en geve u vrede." Die zegen mag trouwens ook alleen de dominee uitspreken, de geestelijke stand. Het opheffen van de handen mag niet zomaar een gewoon kerkelid doen. Nee, dat is bestemd voor een 'geestelijke'. Dat heeft men dus ook overgenomen.
Van een heleboel van die dingen zou je op zich nog kunnen zeggen: "Nou ja, er is wel wat voor te zeggen. Het is toch een prachtige zegen? En van de wet kunnen we toch veel leren? En het is toch geweldig om God te danken voor de oogst die binnen is?" Jawel, maar dit maakt deel uit van het concept van de nabootsing van Israël. En dat maakt het vals. Men zingt zelfs eigenlijk alleen maar uit de liederenbundel van Israël. Begrijp me goed, ook hiervoor geldt: de Psalmen zijn natuurlijk een geweldig boek. Of boeken eigenlijk, het zijn vijf boeken vol liederen die heel profetisch zijn. Maar de waarheden die wij kennen, worden daarin niet uitgedrukt. Dus ook het loutere feit dat men daar zo mee bezig is, is weer typisch voor dat nabootsen van Israëls hele liturgie in de eredienst. Nou, hier kan ik verder vrij kort over zijn.
De Kerkbouw als Tempel en Heilige Oorlogen ↑ hoofdstukken
Maar zelfs de kerkbouw, de hele architectuur van een kerk, is in feite een nabootsing van de tempel. Zo worden kerkgebouwen trouwens heel dikwijls genoemd: tempels. Het moet vooral mooi zijn, zoals de tempel van Salomo prachtig en fraai was. Maar denk ook aan de vormen en de uiterlijke praal. Het is een heel verhaal hoe de architectuur van kerken weer terug te leiden is tot de tempelbouw. Dat gebeurt trouwens ook weer met plekken die exclusief toegankelijk zijn voor de priester; dat zie je vooral in de Rooms-Katholieke en andere orthodoxe kerken, waar alleen de priester mag komen. En wat dacht u van een altaar? De voorhof? Dat zijn allemaal begrippen die in de kerkelijke architectuur een grote rol spelen. Zelfs de twee zuilen. Je zou kunnen zeggen dat dit in de familie Piet ook is nagebootst bij de jongens, want die heetten inderdaad Boaz en Jachin. Maar het loutere feit dat kerken deze structuur hebben met die twee zuilen aan de voorkant, is een weerspiegeling van de gedachte dat het eigenlijk een tempel is.
Ik kan me nog heel goed herinneren hoe ook in de Calvinistische kerken het gebouw iets sacraals had. Er was iets heiligs aan, en ik weet nog wel dat als er bijvoorbeeld een bazaar gehouden werd, dat eigenlijk niet zomaar in de kerk mocht gebeuren. Want ja, dat is toch een heilige plek. Dus het hele idee dat het toch de tempel is, dat zit er gewoon ingebakken. Maar het is allemaal kopieergedrag; het is rollenspel.
Dit wordt best wel groots, maar denk ook aan de nabootsing van Israëls politieke en militaire rol. Ik heb het nu niet over wat er momenteel in Israël gebeurt, maar over hoe dat ging in de Bijbelse dagen, toen Israël een dominante rol speelde in de volkerenwereld. Denk aan David en hoe de volkeren vanuit Jeruzalem werden onderworpen. Maar ook hoe kerk en staat verenigd waren en hoe er heilige oorlogen werden gevoerd, de 'oorlogen des HEREN', de oorlogen van Yahweh. Voor Israël was dat inderdaad reëel, maar op het moment dat de kerk dat ging kopiëren, werd het echt heel onheilig.
Er zijn zoveel heilige oorlogen gevoerd. Denk aan de kruisvaarders met de vlag van het kruis, die naar Jeruzalem trokken om de stad te bevrijden. Dat deden ze trouwens toen ze dachten dat de duizend jaar voorbij waren. Het loutere feit dat men zo rond de eerste millenniumwisseling naar Palestina wilde trekken en Jeruzalem wilde bevrijden, had te maken met de gedachte dat het duizendjarig rijk voorbij was. Men dacht toen namelijk dat het duizendjarig rijk letterlijk duizend jaar zou duren, wat op zich een vrij logische gedachte is. Maar daarin zie je ook dat je met imitatiegedrag uiteindelijk altijd door de mand valt. Ze dachten dat het duizendjarig rijk voorbij was, en toen dat toch niet bleek te kloppen, heeft men vervolgens de leer aangepast. Men zei: 'Nou, het getal duizend is gewoon symbolisch, je moet het zien als een lange periode.' Zo is de gedachte dat we in het duizendjarig rijk leven gewoon intact gebleven, alleen zijn er geen duizend jaren meer.
Zie je hoe geniepig dat doorwerkt? Er zijn vele heilige oorlogen gevoerd, allemaal in de naam van Christus, maar hoe onheilig was het in werkelijkheid. Het geeft ook wel aan wat een enorme ernst ervan uitgaat en wat de fatale gevolgen zijn als je met dit soort nabootsing en imitatiegedrag bezig bent; hoe je volledig ontspoord raakt. En wat dacht u hiervan? De negende nabootsing: die van Israëls roeping. Men dacht: als wij Israël zijn, dan hebben wij dus ook de roeping die Israël had. En de roeping van Israël is vrij evident: dat via dat volk Gods Koninkrijk hier op aarde gevestigd zou gaan worden. Dat is wat de kerk ook dacht. Vooral sinds de dagen van Constantijn en door de theologie van Augustinus kon dat allemaal zo worden gebracht. Nog steeds zitten we met die erfenis. Men zegt dan: 'Alle volkeren zullen tot discipelen worden gemaakt.' Ja, maar dat gaat God doen via het volk van Israël. De kerk dacht echter dat zij het bruggenhoofd was om de wereld te veroveren. Over dit laatste punt is nog veel meer te zeggen, maar ik wil het hier even bij laten. Het gaat mij puur om het punt van die nabootsing. Dan kom ik nu bij het laatste punt, en daarmee wil ik ook afsluiten.
Ontkenning van Israël en Miskenning van de Ecclesia ↑ hoofdstukken
Want de nabootsing van Israël is een ontkenning van Israël. Ik zei zoiets al even eerder: op het moment dat ik zeg: "Ik ben jij," dan betekent dat dus dat jij geen recht van bestaan meer hebt. Jij moet genegeerd worden, ontkend worden of in het ergste geval uitgeroeid worden, want er is geen plaats voor jou, want ik ben dat al. Dit imitatiegedrag... stel je voor dat je denkt dat je Napoleon bent en je komt de echte Napoleon tegen. Nou, dat kan ook heel verhelderend zijn. Misschien dat je illusie dan ineens uiteenspat en je ogen opengaan. Nu kom je Napoleon niet zo gauw meer tegen, maar het gaat om het principe.
Dat is niet alleen het kwalijke. Het is niet alleen maar diefstal — het afpakken van de identiteit en de rol van de ander — het is ook dat je niet eens begrijpt wie je zelf bent. Voelt u die? Die is eigenlijk net zo belangrijk. Het is niet alleen maar dat je iets van de ander afpakt, maar je maakt jezelf iets wijs wat je niet bent. God heeft een andere bestemming voor ons. En dat is het hele verhaal met die nabootsing van Israël, dat hele rollenspel, dat toneelstukje, dat 'kerkjespelen'. Eigenlijk is het 'Israëltje spelen'.
Dat hele idee komt voort uit het feit dat men totaal geen idee heeft van de roeping en ook van de bestemming van de Ecclesia die God zich vandaag verzamelt: het lichaam van Christus. Op het moment dat je zou weten wat het verschil is... maar als je denkt dat de kerk Israël is, dan heb je daar totaal geen sjoege van, dan begrijp je dat niet. Het miskent dus ook je eigen identiteit. Het is zo belangrijk te weten wie je bent. Dat geldt persoonlijk, maar ook in het algemeen. Wie ben ik eigenlijk? Who am I? Dat is de grote vraag.
In feite verkeert de kerk in een identiteitscrisis, om het zo maar te zeggen. Ze heeft geen idee van wie ze is; ze kopieert dat van een ander en ze miskent wie ze zelf van Godswege is. De Ecclesia, dat lichaam van Christus, is een hemels volk aan wie alle geestelijke zegeningen zijn gegeven. Maar nee, men wil aards zijn; het moet allemaal zichtbaar zijn. Dat is trouwens ook wel zo handig bij een toneelstuk, nietwaar? Dat is echt zo. De waarheid die wij kennen — ik bedoel dat wat God zegt over wat wij in Christus hebben — dat zijn geestelijke dingen, dus hemels. Probeer dat maar eens in een toneelstukje duidelijk te maken. Er is niks te zien. Het zou ook heel saai zijn.
Geen rituelen, geen mooie uiterlijkheden. Nu zit u hier in een prachtig zaaltje, daar niet van, maar het is geen kathedraal. Er zijn geen rituelen, geen mooie ambtsgewaden, geen mooie gebrandschilderde ramen. Ik wilde bijna zeggen: geen mooie muziek, maar we maken hier prachtige muziek — sorry Ton! Maar snapt u het hele idee dat je via de zintuigen de mensen aanspreekt? Wij hebben echter niets voor het oog. Geloof is uit het horen. Er valt hier heel veel te horen, maar te zien valt er nu niets. Dat is een tegenvaller en dat is vooral heel lastig als je een toneelstukje wilt spelen. Dat is ook een reden waarom dat toneelspel wordt opgevoerd.
Geen rituelen en alles, en dat is het laatste: alles is nu ook verborgen, namelijk in Christus. Niet zo lang geleden hebben we het daarover gehad: ons leven, indien je dan met Christus opgewekt bent, zoek de dingen die boven zijn, waar Christus is. Want uw leven is met Christus verborgen in God. Totdat... Ja, en die dag is ook nabij. Maar ik hoop dat ik u hiermee iets duidelijk heb gemaakt: hoe concreet, hoe reëel en ook hoe gevaarlijk en fataal zelfs dat hele rollenspel is wat de kerk, de christenheid in het algemeen, twintig eeuwen lang heeft gedaan. Nou, daar wilde ik het voor nu bij laten.
UltimateGoodNews