▶ 00:00 Introductie op de Gelijkenis van de Ponden ↑ hoofdstukken

Een hele goedemiddag allemaal, vrienden. Heerlijk om hier weer op Urk te mogen zijn op deze stralende, nou bijna zomermiddag. Meteorologisch is dat nog niet het geval, maar sterrenkundig schijnt het inderdaad vanaf 1 juni zomer te zijn, dus in die zin klopt het dan weer wel.

En zoals jullie dat hier achter mij zien geprojecteerd, en zoals zojuist ook door Arnold is aangegeven: we gaan het vanmiddag hebben over de gelijkenis van de ponden. En dan hebben we het niet over een veerboot. We hebben het ook niet over pontjes die door het mondje... Hoe was het ook alweer? Elk pontje gaat door het mondje. Nee, we hebben het ook niet over zulke pontjes, maar over ponden als in geld. Daar ga ik straks nog wat meer over vertellen. Het was toch met een T, of niet? Een D. Dat hangt er vanaf welk 'pond' je bedoelt. Een veerpont is met een T, ja. Maar dat hoor je in de uitspraak natuurlijk weer niet.

Dit is trouwens een onderwerp dat mij een maand geleden is aangedragen. Martijn, jij mag jouw naam noemen bij deze... Nee, dat mag niet? Nou, dat heb ik bij deze dan toch gedaan. Hij heeft trouwens nog een onderwerp voorgesteld en daar ben ik ook mee bezig om dat eens te bespreken, maar dat wacht nog even. Vanmiddag dus over de gelijkenis van de ponden.

Die gelijkenis treffen we uitsluitend aan in Lucas 19, vers 11 tot 27. We gaan er straks vers voor vers doorheen. Ik moet erbij zeggen: we vinden die gelijkenis uitsluitend vermeld in Lucas 19, al moet ik er ook bij zeggen dat ze nogal eens verward wordt met een gelijkenis die er als twee druppels water op lijkt. Namelijk die van de talenten, en dat is een gelijkenis die je dan weer aantreft in Matthäus 25. Ze zijn niet identiek, maar ze lijken op elkaar. Ik moet er trouwens ook bij zeggen dat de ene gelijkenis, die we vanmiddag zullen bezien, een paar dagen eerder is uitgesproken dan de andere. Laat ik inderdaad eens een paar verschillen tussen beide gelijkenissen noemen.

▶ 02:41 Vergelijking met de Gelijkenis van de Talenten ↑ hoofdstukken

Dat is in de eerste plaats de gelijkenis van de talenten die wordt uitgesproken na de zogenaamde intocht in Jeruzalem. Dat is dus ergens in de week geweest dat de Heer Jezus werd gekruisigd. In ieder geval was het in Jeruzalem. Dat is in Matthäus 25 en dat volgt op de rede in Matthäus 24. De beroemde rede, de rede op de Olijfberg, waar de Heer Jezus op de Olijfberg gezeten is en dan uitzicht heeft op de stad Jeruzalem. Hij spreekt daar over de dingen die zouden gaan plaatsvinden in het einde van deze aion. Tot op de dag van vandaag is dat nog steeds toekomstig. Maar in ieder geval was dat bij die gelegenheid, terwijl de gelijkenis van de ponden daaraan voorafgaat. Deze werd namelijk enkele dagen eerder uitgesproken in Jericho.

Er is nog een opvallend verschil tussen beide gelijkenissen en dat is dat de slaven in de gelijkenis van de talenten ieder een verschillend aantal talenten kregen. Je leest erbij dat ze talenten kregen naar hun vermogen en zo is het begrip 'talent' ook in ons spraakgebruik terechtgekomen. Wij spreken over iemand die getalenteerd is, maar dat komt in feite indirect, of wat mij betreft zelfs direct uit de Bijbel, namelijk uit de gelijkenis van de talenten. De één heeft nu eenmaal meer talenten dan de ander, of in ieder geval andere bekwaamheden. Het is altijd een beetje lastig om te spreken van meer en minder, maar in ieder geval zijn het verschillende talenten. Terwijl in de gelijkenis van de ponden — dat zullen we straks zien — ieder van de slaven die worden besproken één pond krijgt.

De eigenaardigheid doet zich voor dat bij aanvang de slaven bij de talenten een verschillend aantal krijgen, maar in de andere gelijkenis krijgt iedereen één pond. Als je dan het einde van beide gelijkenissen vergelijkt, zie je dat in de gelijkenis van de talenten de uitkomst identiek is voor degenen die veel talenten hebben verworven of gewonnen. Ze worden allemaal beloond met de woorden: "Ga in in de vreugde van uw Heer." Terwijl bij de gelijkenis van de ponden, zoals we straks zullen zien, het einde juist wel verschillend is. Namelijk, de één wordt gesteld over zoveel en de ander wordt gesteld over zoveel.

Nou, dat eventjes over de overeenkomsten en verschillen. Ik realiseer me trouwens terwijl ik dit nu vertel, dat ik er eigenlijk gemakshalve al een beetje van uitga dat jullie beide gelijkenissen kennen. Misschien ben ik daarin wat te optimistisch, dat kan zijn. Maar maak je geen zorgen, het wordt vanzelf duidelijk. Als je meer wilt weten over de gelijkenis van de talenten, waar ik het verder niet meer over zal hebben, kijk het dan maar eens na in Matthäus 25.

▶ 06:04 De Context: Zacheüs en de Misvatting over het Koninkrijk ↑ hoofdstukken

We gaan naar Lukas 19. De handigste manier is om gewoon vers voor vers, en in dit geval zelfs zinsdeel voor zinsdeel, door de tekst heen te gaan. In vers 11 lezen we in deze vrij letterlijke weergave: "Toen zij deze dingen hoorden..." Hier moet ik even bij zeggen dat dit plaatsvond in het huis van Zacheüs, de beroemde tollenaar. U weet wel, die kleine man die in een vijgenboom was gekropen en omhoogkeek terwijl de schare om hem heen stond. Men zei nog: "Wat groeit daar nou weer in die vijgenboom, joh? Een kleine tollenaar!" De Heer zei toen: "Vandaag moet ik in jouw huis wezen." Hij gaat inderdaad op visite bij Zacheüs en daar vinden nog wat gesprekken plaats. Lukas wekt de suggestie dat de voorgaande dingen nog werden uitgesproken in het huis van Zacheüs: "Toen zij deze dingen hoorden, voegde Hij een gelijkenis toe, omdat Hij nabij Jeruzalem was." Bij wat Hij zojuist tegen Zacheüs had gezegd, wordt nu nog een gelijkenis uitgesproken.

Ik moet daarbij zeggen dat deze gelijkenis niet wordt uitgelegd. Er zijn heel wat meer gelijkenissen die niet worden uitgelegd, en in feite blijft de betekenis ervan daardoor verborgen. Het is eigenlijk alleen voor de goede verstaander. In Matthéüs 13 komen de discipelen bij Jezus en vragen waarom Hij in gelijkenissen spreekt. Het gebruikelijke antwoord dat ik in het verleden vaak gehoord heb, is dat dit de manier was waarop rabbi's dingen duidelijk maakten. Maar wat Jezus in Matthéüs 13 zegt — kijk er maar eens naar — is precies het tegenovergestelde. Hij zegt: "Ik vertel dat om dingen te verbergen, zodat zij ziende niet zien en horende niet horen." Je leest inderdaad dat de gelijkenissen aan de scharen worden verteld, de verhalen, maar alleen afzonderlijk aan de discipelen wordt de betekenis duidelijk gemaakt. Dat wat daarachter steekt, wordt aan hen uitgelegd, zodat de schare wel mooie verhalen hoorde, maar geen idee had van de werkelijke betekenis.

De Heer spreekt dus in het huis van Zacheüs en Hij vertelt een gelijkenis. Waarom? Omdat Hij nabij Jeruzalem was. Pas in vers 28 lees je dat Hij echt op reis gaat. Er was nogal een reis te ondernemen, want van Jericho naar Jeruzalem is het ongeveer dertig kilometer. Dat heet een dagreis, maar het is wel een flinke rit hoor, zeker als je je realiseert dat Jericho heel diep in de aarde ligt. Er is geen stad die zo diep ligt als Jericho. Dat bedoel ik letterlijk, hoewel er ook wel wat voor te zeggen is dat het een typologische betekenis heeft, maar in ieder geval ligt het 250 meter beneden de zeespiegel. Wij dachten dat Nederland er wat van kon — wij noemen het niet voor niets Nederland, een laag land — maar wat is dat meestal? Een metertje of zes, zeven, misschien tien onder de zeespiegel? Dat is genoeg om bij een dijkenbreuk te verzinken, maar Jericho ligt in de 'benedenste delen der aarde'. Dat geldt trouwens niet alleen voor de omgeving van de Dode Zee, maar voor de hele Jordaanvallei. Zelfs het Meer van Galilea ligt zo'n 180 tot 200 meter beneden de zeespiegel. Er is geen plek op heel de aarde die zo laag ligt ten opzichte van de zeespiegel.

Aangezien Jeruzalem 800 meter boven de zeespiegel ligt, is deze beroemde weg van Jericho naar Jeruzalem een opwaartse weg. We kennen in Lukas ook een gelijkenis van iemand die precies de omgekeerde richting uitging: die ging van Jeruzalem naar Jericho. Dat loopt natuurlijk wat makkelijker dan wanneer je zo'n eind de hoogte in moet, maar het neemt niet weg dat die weg onveilig was; er vond nogal eens wat plaats. Dat ondervond ook de man in de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. Over die weg hebben we het dus. De Heere Jezus bevindt zich nabij Jeruzalem, op een dagreis afstand, en de reden waarom Hij deze gelijkenis vertelde, was omdat zij meenden dat het Koninkrijk van God op het punt stond te verschijnen. Zo staat het er eigenlijk letterlijk. De veronderstelling van de discipelen is: we gaan naar Jeruzalem, de plek waar de Messias hoort te zijn om Zijn koninkrijk en Zijn macht te vestigen. Zij wisten niet beter of zij meenden dat het Koninkrijk van God nu zou aanbreken, juist omdat ze richting Jeruzalem gingen.

Als je het Lukas-evangelie leest zoals Lukas dat heeft opgetekend, verbaas je je echt over die veronderstelling. Je moet je realiseren dat nog maar kort tevoren Jezus heel expliciet iets anders had gezegd. Laten we Lukas 18 er eens bij nemen. Daar lees je dat de Heere Jezus de twaalven terzijde nam en tot hen sprak: "Zie, wij gaan op naar Jeruzalem, en al wat door de profeten geschreven is, zal aan de Ben Adam, de Zoon des mensen, volbracht worden. Want Hij zal overgeleverd worden aan de heidenen en de natiën, en bespot, gesmaad en bespuwd worden. En ze zullen Hem geselen en doden, en ten derden dage zal Hij opstaan." Dat is nogal expliciet. De Heer neemt ze terzijde; dit is geen woord Chinees. Hij is volstrekt helder in Zijn uitspraak, het is geen beeldspraak. Dit is wat Hij zei. En dan staat er in vers 34: "En zij begrepen niets van deze dingen en dit woord bleef hun duister en zij wisten niet waarvan gesproken werd."

Het kwartje viel dus niet. Je kunt jezelf de vraag stellen: hebben ze het überhaupt gehoord? Dat is ook een psychologisch fenomeen: iets wat je totaal niet kunt plaatsen, iets wat zo buiten je hele voorstellingsvermogen ligt, dat hoor je simpelweg niet. Je zintuigen worden daarvoor afgesloten. Er zijn mooie psychologische termen voor hoe dat werkt, maar in feite was dit ongelooflijk. De Heer heeft hun oren daarvoor bevangen. Wat vastgesteld moet worden, is dat ze het niet hadden begrepen en dat het woord duister was gebleven. Pas later, wanneer alles bewaarheid en werkelijkheid was geworden, realiseerden ze zich: "Hé, maar Hij heeft over deze dingen gesproken!" Dat is wijsheid achteraf. Dan zeg je: "Wacht even, het is zelfs bij meerdere gelegenheden al tevoren gezegd." Maar op dit moment leven de twaalf dus in de veronderstelling dat Jezus nu opgaat naar Jeruzalem en dat het Koninkrijk van God nu openbaar zal worden. Met die aanleiding in gedachten vertelt Hij deze gelijkenis.

▶ 15:53 Een Man van Hoge Geboorte: de Parallel met Koning Archelaus ↑ hoofdstukken

Hij zei dan: "Een zeker edel mens ging naar een ver land." Er zit hier iets heel boeiends aan, waar door diverse uitleggers al vaker op is gewezen. Wat hier verteld wordt, heeft namelijk een hele interessante historische gelijkenis met wat er enkele decennia hiervoor was gebeurd met een koning Archelaüs. Hij was de zoon van Herodes de Grote en zijn naam wordt genoemd in Matteüs 2 vers 22. Je leest daar dat Herodes de Grote, de man van de kindermoord, is overleden. Jozef en Maria waren met het kind Jezus naar Egypte gevlucht en ze gaan weer terug op het moment dat ze vernemen dat Herodes overleden is en dat zijn zoon Archelaüs koning is geworden.

Wat was het geval met deze Archelaüs? Daar zijn heel veel historische bewijzen voor; het is allemaal heel goed gedocumenteerd. Deze Archelaüs is naar Rome gegaan om de heerschappij over Judea te verkrijgen. Hij ging dus met recht vanuit het Joodse land helemaal naar een ver land, naar Italië, naar Rome, om daar het koningschap te verkrijgen. Er is nog iets bijzonders mee: de Joden, de mensen in Judea, moesten daar helemaal niets van hebben. Zij hebben toen zelfs een gezantschap achter Archelaüs aan gestuurd naar Rome om te verhinderen dat deze zoon van Herodes de Grote inderdaad koning zou worden. Dat is precies wat we in deze gelijkenis ook aantreffen.

Er komt nog iets bij: Herodes woonde dikwijls in Jericho en heeft daar ook heel veel bouwwerken gehad. Sterker nog, ik meen zelfs dat hij Jericho weer herbouwd heeft. Herodes en de hele dynastie hadden dus veel met Jericho. Het loutere feit dat de Heer Jezus deze gelijkenis vertelt over een man die naar een ver land gaat om het koningschap te krijgen en dat een gezantschap hem probeert te verhinderen, terwijl Hij Zelf in Jericho is, is niet toevallig. Het valt allemaal samen. Het feit dat de Heer Jezus dit hier in Jericho vertelt met deze historie in gedachten, maakt het nog des te frappanter. Ik vind dit niet het allerbelangrijkste, maar ik vind het toch boeiend genoeg om het in ieder geval te vermelden.

Want kijk, uiteraard wordt hier verwezen naar de vraag: wie zou die edele mens zijn? In de NBG-vertaling staat "een zeker mens van hoge geboorte". Dat is wat wij ook edel of adel noemen: als je van hoge komaf bent. Waar zou dat naar verwijzen in dit geval? Dat verhaal is volstrekt helder: het slaat op Hem die daadwerkelijk de Zoon van David is. Met recht een man van hoge geboorte, met de juiste papieren en een geslachtsregister waarin Hij inderdaad de claim op de troon kon leggen. Hij was de troonpretendent. De discipelen wisten dat uiteraard ook.

In Jericho wordt Hij ook vaak genoeg de Zoon van David genoemd. Ik realiseer me ineens dat dit zojuist nog is gebeurd in Jericho, bij ditzelfde bezoek waar we het nu over hebben. De Heer Jezus heeft daar twee blinden genezen, waarvan er één heel bekend is bij name: Bartimeüs. En hoe sprak Bartimeüs Jezus aan? Hij kende Hem niet en had Hem sowieso nooit gezien, maar hij riep: "Zoon van David! Gij Zoon van David!" Die roep was van Hem uitgegaan. De Heer was inderdaad de Zoon van David, de erfgenaam in de geslachtslijn die terug te voeren is tot David. Met recht dus een man van hoge geboorte.

Achteraf weten we dat de Heer inderdaad ver weg is gegaan, "buitenlands". Hij is buiten het land terechtgekomen. Dat kun je op twee manieren interpreteren: Hij is naar de hemel gegaan en daarmee niet meer bereikbaar voor het land, maar je kunt ook zeggen dat Hij een weg is gegaan via de natiën. Dat is ook waar. Ik moet erbij zeggen dat dit wel achteraf is: Israël verwerpt Hem en vervolgens is Hij naar de natiën gegaan. In beide gevallen is het waar: Hij is buiten het land terechtgekomen, of dat nu via de hemel is of via de natiën.

Laten we verder lezen: "Een zeker edel mens ging naar een ver land om voor zichzelf koningschap in ontvangst te nemen en terug te keren." In de NBG-vertaling staat "om voor zichzelf de koninklijke waardigheid in ontvangst te nemen". Letterlijk staat er gewoon koninkrijk of koningschap. Overal waar je in de Bijbel "koninkrijk" leest, spreken andere vertalingen van "koningschap". Het is eigenlijk dat wat een koning toekomt. Dat hoeft niet per se alleen het rijksgebied te zijn, maar gewoon alles wat daarmee verband houdt: de troon, de luister en alle waardigheid die een koning eigen is.

Wel, de Heer heeft die waardigheid gekregen. Hoe is het gegaan? De Heer Jezus is inderdaad in Jeruzalem, zoals Hij had voorzegd, aan de natiën overgeleverd. Vervolgens is Hij gestorven, begraven en op de derde dag opgestaan. Daarna is Hij verdwenen uit het zicht en naar een ver land gegaan. Wat heeft Hij daar ontvangen? Hij is daar gaan zitten aan de rechterhand Gods, zoals we zo vaak lezen. Hij heeft de erepositie bij uitstek ontvangen. Hij is gekroond, zo zegt de Hebreeënbrief, met eer en heerlijkheid. De Ben-Adam (Zoon des mensen) — dat is trouwens weer een citaat uit Psalm 8 — is gekroond. Hij is een korte tijd beneden de engelen gesteld en nu is Hij gekroond met eer en heerlijkheid. Maar thans zien wij dat nog niet, want Hij is daar nog in "de vreemde".

Hij heeft het koningschap weliswaar rechtens ontvangen. "Zet U aan Mijn rechterhand," zegt Psalm 110. Maar is dat voor altijd? Nee, "totdat Ik Uw vijanden gesteld zal hebben tot een voetbank voor Uw voeten." En dan komt Hij terug. Dan zal Hij alsnog daadwerkelijk de heerschappij gaan uitoefenen. Want deze edele man, deze man van hoge geboorte, is naar een ver land gegaan om het koningschap te ontvangen, maar om dan vervolgens terug te keren. Waarom anders dan juist om Zijn koningschap daadwerkelijk te vestigen en uit te oefenen? Daarom zou dat bij gelegenheid ook gebeuren. Hier wordt niet vermeld wanneer dat zou zijn. Er staat alleen dat Hij ging om het koningschap te ontvangen en terug te keren. Wanneer dat precies is en hoe groot de tijdspanne is, wordt niet gezegd. Hooguit ligt in het feit dat er gesproken wordt over een "ver land" al de suggestie besloten dat het wel even duurt. Dat zie je vaker terug. Duurt het langer dan gedacht? Dat zeggen mensen nu nog steeds: het duurt veel langer dan we ooit gedacht hadden. Ik kom daar straks misschien nog even op terug. Hoe dan ook, de Heer Jezus vertelt dus deze gelijkenis over die man van hoge geboorte die naar een ver land gaat en voornemens is om weer terug te keren.

▶ 24:59 De Tien Ponden: Handelen met het Onvergankelijke Woord in de Tussentijd ↑ hoofdstukken

En hij riep, voordat hij vertrekt, tien van zijn slaven. Hij heeft er kennelijk meer, maar hij roept er tien van. Hij roept tien van zijn slaven en gaf hun tien ponden. En hij zei tot hen: "Doe handel terwijl ik terugkom." Ja, tien slaven, tien ponden; dus even snel gerekend krijgt elke slaaf inderdaad één pond. Over die pond zei ik al even wat; je hebt ook nog het Engelse pond, maar het gaat hier over een Romeins pond. Dat is een Romeinse munt, en ik heb nagelezen dat dit honderd denaren zijn. Zoals een euro honderd cent is, zo is een Romeins pond honderd denaren. We weten van een denaar — eveneens een Romeinse munt — dat dit een dagloon was; dat leest u in Mattheüs 20. Dan kun je een kleine indruk krijgen van wat een pond aan waarde vertegenwoordigt: dat zijn dus honderd daglonen, pakweg een kwart jaarsalaris. Dat is geen buitensporig bedrag aan geld, maar toch genoeg om even mee vooruit te kunnen. Dat is het idee van de waarde van zo'n pond.

Hij gaf hen tien ponden en zei tot hen: "Doe handel terwijl ik terugkom." Het idee is: ik ga weg, maar ik kom ook weer terug, en in de tussentijd mag men aan de slag. Het is een tussentijd; dat is het hele idee. In feite is dit een basale gedachte die voortdurend in het Nieuwe Testament terugkeert, namelijk dat de tijd waarin wij vandaag leven — de tijd tussen de eerste en de tweede komst van Christus — een tussentijd is. Want Hij is heengegaan om zijn koninklijke waardigheid te ontvangen en om vervolgens weer terug te keren. Daarbij is het opmerkelijk — en ik wees er al eerder even op in tegenstelling tot de gelijkenis van de talenten — dat zij allen hetzelfde krijgen. Als je het hebt over talenten, dan zijn er verschillende bekwaamheden, maar als het gaat om de ponden in dit geval, dan staat dat voor hetgeen de man van hoge geboorte achterliet. En ze krijgen allemaal hetzelfde. Dan hebben ze wellicht verschillende bekwaamheden, jawel, maar in één ding zijn ze gelijk: ze hebben hetzelfde woord waarmee men aan de slag zou gaan. Daarmee bedoel ik dat in deze gelijkenis de gedachte vooral is om dat woord vervolgens te verspreiden, waardoor het ook vermeerderd wordt. Want dat is het mooie van een woord: op het moment dat je een woord doorgeeft, ben je het niet kwijt. Nee, dan heb je het met recht vermeerderd; je hebt het immers nog steeds. In feite is dat ook wat delen is. Delen is in de Bijbel ook vermenigvuldigen, want je vermeerdert daardoor het woord. In ieder geval krijgen ze allemaal dat ene pond van grote waarde: "Doe handel terwijl ik terugkom."

Maar er staat ook bij: zijn burgers haatten hem. Dat is uiteraard essentieel in het hele relaas van het Nieuwe Testament, namelijk dat de Heer Jezus kwam tot de zijnen en de zijnen Hem niet hebben aangenomen. En ik moet erbij zeggen: bij herhaling. In de Evangeliën kwam Hij en hebben ze Hem gedood — dat zou een week nadat deze gelijkenis is uitgesproken plaatsvinden — maar ook daarna nog. Want die burgers, dat gaat hier uiteraard over de Joodse natie, de mensen in het Judeese land of meer specifiek in Jeruzalem. Zijn burgers haatten Hem en ze stuurden hem een gezantschap achterna, zeggende: "Wij willen niet dat deze koning over ons is." Dit laatste is in feite al ingebed in de gelijkenis. Het wordt niet expliciet gezegd, het moet ook worden uitgelegd, maar er wordt iets in het verborgene verteld. Er wordt een verhaal verteld waarvan wij achteraf maar al te goed begrijpen hoe het daadwerkelijk zo is gegaan. Namelijk dat ook nadien, terwijl de man van hoge geboorte naar het buitenland is gegaan, de burgers — de mensen in het Joodse land tot wie Hij gekomen was — inderdaad bevestigen: "Wij willen niet dat deze koning over ons is." Het waren ook de Joodse leidslieden die heftig protesteerden tegen het opschrift op het kruis: "Jezus van Nazareth, Koning der Joden." Nee, Pilatus moest ervan maken dat Hij slechts zéí dat Hij de Koning der Joden was. Wij willen niet dat deze Koning over ons is.

Later is dat in feite de clue en een van de rode draden die door het hele boek Handelingen lopen: dat Israël opnieuw officieel zegt: "Wij willen niet dat deze koning over ons is." De twaalf apostelen hebben in de eerste plaats aan Jeruzalem gepredikt: "Deze Jezus die jullie hebben gekruisigd, heeft God opgewekt. Kom dan tot berouw en bekering, opdat er tijden van verademing mogen komen." Dat werd aangeboden, en opnieuw heeft de natie officieel — de leidslieden in het Sanhedrin, dat waren de leiders — hem opnieuw een gezantschap achterna gestuurd en gezegd: "We willen niet dat deze koning over ons is." Dus ook de opgestane Messias wilden ze niet. Dat verwijst naar dat gezantschap dat hem achterna werd gestuurd nadat hij al naar het buitenland was gegaan. Vers 14 is dus een beschrijving van dat wat gedurende het boek Handelingen daadwerkelijk ook zo gegaan is.

In feite wordt die hele tussentijd nu overgeslagen. Dat is de tijd waarin men handel zou drijven met het woord; het zou verspreid worden terwijl de burgers er niets van willen weten en een gezantschap hebben nagestuurd. De slaven hebben hun ponden gekregen en zouden daarmee inderdaad aan de slag gaan, zodat dat pond vermeerderd zou worden. Dan komt de man van hoge geboorte weer terug — tot op de dag van vandaag nog toekomstig. En het geschiedde bij zijn terugkeer, toen hij het koningschap ontvangen had daar in dat verre land, dat hij zei de slaven te roepen aan wie hij het zilvergeld had gegeven, om te weten wat zij hadden gehandeld. De tijdspanne tussen zijn vertrek en zijn terugkeer wordt hier niet vermeld; hoe lang dat is, wordt hier niet beschreven.

Hij riep de slaven aan wie hij het zilveren geld had gegeven. Interessant is dat woord voor geld; in het Hebreeuws en het Grieks is het woord voor geld eigenlijk "zilver". Zilverlingen; in het Hebreeuws 'kessef'. Ook in het Grieks zie je dat; het is eigenlijk zilver. En dat was ook zo, men betaalde met echt zilver. Trouwens, de Romeinse munt was aan een gigantische inflatie onderhevig. Van oorsprong was zo'n zilverstuk honderd procent zilver, maar in de loop van de Romeinse tijd werd dat steeds minder en werd het steeds meer waardeloos metaal, zodat de inkoopkracht en de waarde van zo'n muntstuk enorm verminderden. Als ik dit zo vertel, dan denk ik: het is gewoon de actualiteit. De waarde van geld wordt waar je bij staat haast verminderd; dat heb je als het steeds maar bijgedrukt wordt. Maar goed, laten we het daar maar niet over hebben. Het is interessant wat wij zeggen: in het Grieks en Hebreeuws zegt men zilver, maar wij zeggen "geld". Geld betekent eigenlijk goud; het komt van 'golden', 'gold', omdat bij ons dat de waarde vertegenwoordigt. Waarbij ik moet zeggen dat zilver en goud in beide gevallen ook typologisch van belang zijn. Waarom zijn dat soort waardevolle metalen? Omdat ze onvergankelijk zijn; ze roesten niet. Ze laten zich niet verbinden met zuurstof en roesten dus niet, in tegenstelling tot ijzer of wat voor metaal dan ook.

In ieder geval zijn zilver en goud daar niet aan onderhevig, en daarom zijn ze ook een type van onvergankelijkheid. Ik vind het zo prachtig dat in het heiligdom alles goud is; dat is omdat het spreekt van Gods heerlijkheid. De ark was van hout, maar was overtrokken met zuiver goud.

Maar er was ook zilver wanneer de prijs werd betaald. De losprijs die je betaalt, dat is zilver. Dus zowel zilver als goud verwijzen naar dat wat de Heer ons heeft toevertrouwd. Daarom vind ik die ponden waar hier sprake van is zo mooi; dat spreekt van zijn Woord, dat onvergankelijk is en dat leven vertegenwoordigt. Dat is wat we hebben ontvangen: een pond. En dan komt Hij terug.

▶ 36:30 De Terugkeer van de Koning: Trouw, Genade en Delen in Heerschappij ↑ hoofdstukken

En dan roept hij die slaven, of hij laat die slaven roepen aan wie hij het zilvergeld had gegeven, om te weten wat zij hadden gehandeld. De eerste nu kwam langs en hij zei: "Heer, uw pond maakt tien ponden winst." Let erop, hij zegt: "Uw pond." Want de slaaf had het slechts in bruikleen gekregen. Hij zegt er trouwens ook bij: "Uw pond maakt tien ponden winst." Hij zei niet dat híj dat behaalde. Dat zie je bij die tweede nog mooier eigenlijk, maar ik wijs er hier alvast op. De slaaf had het slechts toevertrouwd gekregen en nu zegt hij: "Uw pond maakt tien ponden winst." Dat is niet verkeerd, een rendement van factor tien.

En dan zegt die heer, royaal als hij is — daar dacht die laatste slaaf anders over, maar hij zegt: "Uitstekend, goede slaaf, omdat u in het minste betrouwbaar bent, hebt u volmacht over tien steden." Ik vind het wel apart dat dat zo geformuleerd wordt. Want er staat: "Omdat u in het minste betrouwbaar werd." Hoezo het minste? Ik denk dat het gaat om de vergelijking, namelijk met die tien steden. Hij kreeg een kwart jaarsalaris en nu heeft hij dat vertienvoudigd. En vervolgens, wat krijgt hij als beloning? Hij krijgt tien steden. Dat is een gigantische, royale beloning voor dat wat hij had verworven.

Ik wilde trouwens nog op iets wijzen: het gaat hier niet om bekwaamheid of over talenten; het gaat hier over betrouwbaarheid. "Omdat u in het minste getrouw of betrouwbaar werd." Er staat trouwens hetzelfde woord als voor "gelovig". Er staat pistos, en het Griekse woord wil niets anders zeggen dan geloven. In een heel ander verband wordt het vertaald als "gelovig", wat trouwens vrij logisch is. Want wat is geloof anders dan dat je het woord trouw en betrouwbaar acht? Dat is wat die woorden betekenen. Betrouwbaar en gelovig zijn begrippen die in het Grieks zelfs identiek zijn. Dat is wat op waarde wordt geschat: de trouw aan het woord. En ja, dat is wat deze uitstekende, goede slaaf heeft gedaan. Waarom was hij goed? Omdat hij betrouwbaar was en geloof had gehecht aan de opdracht die hem was gegeven.

Oké, volmacht over tien steden staat er dan. Dat is ook heel apart als beloning: delen. Wat was namelijk het verhaal? Die man van hoge geboorte was naar een ver land gegaan om het koningschap te krijgen. Nu keert hij terug en wordt dus koning. En wat geeft hij aan die slaven? Hij laat ze delen in zijn koningschap. Dat is wat hij doet. Hij wijst in dit geval deze slaaf tien steden toe in zijn koninkrijk. De betrouwbaarheid wordt gehonoreerd. Hoe wordt dat vertaald? Je bent betrouwbaar, en dit krijg jij nu als beheer en als beloning. Dat is waar, maar dit is wat van waarde is.

Je ziet dit fenomeen op allerlei manieren terugkeren. Op één voorbeeld wil ik graag wijzen, en dat is de geschiedenis van David. Van David lees je ook dat hij al gezalfd was tot koning, maar het zou nog een hele tijd duren voordat hij daadwerkelijk op de troon terecht zou komen. In die tussentijd dat hij miskend wordt — terwijl hij officieel al tot koning was gezalfd, maar nog niet daadwerkelijk zijn koningschap uitoefende — had hij een aantal getrouwen om zich heen die deelden in zijn verwerping. Zij kwamen bij hem samen. Dat vind ik een geweldige troost. Dat waren helemaal niet zulke beste lieden. Het was geboefte, mensen die op allerlei wijze in de problemen zaten. Het was uitschot; mensen die hun schulden niet meer konden betalen. Ik ben even kwijt hoe het precies wordt geformuleerd, maar een leger van drie- of vierhonderd man verzamelt zich rond David en zij delen in zijn verwerping. Ze hadden op het goede paard gewed, om het zo maar te zeggen. Want David was de man naar Gods hart; hij zou de koning worden. Terwijl niemand dat zag — en David dat zelf trouwens ook nog helemaal niet zag — wisten zij: hij gaat erdoorheen. Zij hebben in zijn lot gedeeld en later, als David daadwerkelijk koning wordt... Wat lees je dan aan het einde van Samuël? In 2 Samuël of 1 Samuël... anyway, dat deze mannen geweldige posities krijgen en met David mogen meeregeren. Dat is eigenlijk iets soortgelijks als wat met deze slaaf gebeurt. Hij deelt in de heerschappij. Niet allemaal hetzelfde, maar ze delen erin.

Ik moet erbij zeggen: dit woord is in zekere zin op Israël van toepassing, maar tegelijkertijd is het ook op ons van toepassing. Dit is een wat heikel punt waar sommige mensen misschien anders over denken, maar ik geloof dat dit in het algemeen het principe is tussen de eerste en de tweede komst van Christus. Zij aan wie het pond is toevertrouwd — het Woord — zullen straks ook delen in de heerlijkheid en met Hem gaan regeren. Zij zullen dan verantwoordelijkheden dragen. Dat is een geweldige erepositie die men niet ontvangt op basis van wat men zelf verdiend heeft, maar gewoon omdat het pond zijn werk deed. Daarop hebben zij hun vertrouwen gesteld en daarom waren ze ook betrouwbaar. Dat Christus het hoofd is van het lichaam, betekent ook niets anders. Nou ja, niets anders... het is royaal genoeg! Dat het lichaam, de Ecclesia, een verzameling mensen is die deelt in de positie van Jezus Christus. En dan niet alleen hier op aarde, maar zelfs in de hemel. Israël is er specifiek voor op aarde, maar in het algemeen verzamelt God zich een volk rondom Zijn Zoon. In deze tussentijd delen zij in Zijn verwerping om straks some way, somehow, somewhere te delen in Zijn heerlijkheid en glorie in het koninkrijk dat straks geopenbaard wordt. Dan krijgen ze hun eigenlijke taak.

Het idee is dus niet dat het hier nu allemaal gebeurt. Nee, de eigenlijke taakuitoefening en de verantwoordelijkheden in verband met het uitbouwen of het openbaren van het koninkrijk, daar gaan wij als gelovigen vandaag een geweldige rol in spelen. Dat is geen verdienste, dat valt je ten deel. Laat ik even verdergaan in deze gelijkenis, want er staat bij: "En de tweede slaaf kwam en zei: Heer, uw pond maakte vijf ponden." Hier zie je weer hetzelfde: niet "ik heb vijf ponden verdiend", maar "uw pond maakte er vijf". Dat vind ik trouwens ook erg mooi, want vijf heeft alles te maken met genade. Ook hier wordt de werking toegeschreven aan het pond dat was ontvangen. Niet aan de activiteiten of aan wat zij hebben verdiend; helemaal niet. Nee, uw pond, heer, maakte er vijf. Dat is een rendement van factor vijf. Het woord deed zijn werk, ook bij deze tweede. Op een andere wijze, minder groots, maar niettemin: het woord deed zijn werk. En dan krijgt ook hij te horen: "Word over vijf steden gevolmachtigd." Dus ook hij deelt in de heerlijkheid van deze koning nu hij is teruggekeerd. En de andere gewoon... want die andere zeven worden niet genoemd.

▶ 47:20 De Zweetdoek: Wantrouwen en de Religieuze Karikatuur van God ↑ hoofdstukken

Er wordt er nog één uitgehaald, en die is eigenlijk van een ander kaliber. Dat zie je in het Grieks ook, want er staat letterlijk heteros. Dat betekent niet zomaar 'een andere', maar een ander soort; het benadrukt vooral dat deze slaaf inderdaad van een ander soort is. En dat blijkt ook wel, want dit is niet zomaar één van die slaven; nee, dit is een ander slag. Ga maar na. Want de andere kwam en zei: "Heer, neem daar uw pond, die ik had weggelegd in een zweetdoek."

Aha. Nog even over dat woord 'zweetdoek'. Dat woord wordt ook gebruikt in het Johannes-verslag. Eén keer gaat het over het graf van Lazarus; daar lees je dat hij was gewikkeld in een zweetdoek. En in verband met het graf van de Heer Jezus lees je ook dat Hij was gewikkeld in een zweetdoek. Eigenlijk is dat ook het idee hier: deze man heeft zijn pond begraven. Je moet er eens aan denken dat wij ook spreken over het begraven van je talenten, maar in ieder geval heeft deze man dat pond in een zweetdoek weggelegd. Dat lijkt heel zuinig, maar de vraag was juist: laat dat pond zijn werk doen. Laat dat pond meer ponden maken. Zorg ervoor dat het pond zijn rendement krijgt. Ik geef je dat pond niet zomaar.

En hij geeft dat pond weer terug. Let dan eens op hoe hij redeneert waarom hij dit op deze wijze heeft gedaan. Want, zegt hij: "ik vreesde u, omdat u een hardvochtig mens bent." Ja, hoezo hardvochtig? In feite is wat hij doet, dat hij zelfs expliciet zijn wantrouwen uitspreekt naar zijn heer. En hij maakt bovendien een karikatuur van hem. Hij zegt niet alleen 'u bent hardvochtig', maar ook: "U neemt weg wat u niet plaatst. U eist dus eigenlijk iets onredelijks op, wat helemaal niet gegeven kan worden. U wilt oogsten terwijl u niet gezaaid hebt." Nou, dat is de onredelijkheid en de hardvochtigheid. Hij eiste iets wat redelijkerwijs niet verwacht mocht worden. Dat is zoals deze slaaf redeneerde over zijn heer: "u bent een hardvochtig mens."

Denk daar eens over na. Het loutere feit dat deze slaaf hier nu naar voren gebracht wordt; hij heeft ook het woord gekregen, maar dat woord heeft zijn werk niet gedaan. Waarom niet? Wel, omdat hij een karikatuur had gemaakt van degene van wie hij het pond had gekregen. Ik moet er trouwens bij zeggen dat als je daar even over doordenkt, dit eigenlijk ook het grote punt is. Hij wordt hier in deze gelijkenis vooral uitgelicht omdat dit ook het verhaal is van de tussentijd. De Heer geeft Zijn woord, royaal. Dat woord doet zijn werk, dat maakt inderdaad meer. Maar als het toevertrouwd wordt aan degene die de Heer van dat woord — van dat pond, als u begrijpt wat ik bedoel — niet vertrouwt, maar juist een karikatuur van Hem maakt, dan gebeurt dít ermee.

En dat is eigenlijk ook precies wat er in het verhaal van de christenheid is gebeurd: men heeft van de Heer een hardvochtig mens gemaakt. Onredelijk. Iemand die wil oogsten terwijl hij helemaal niet heeft gezaaid. En juist dat karikaturale, de hele misrepresentatie van de Heer en Hem schilderen als onbetrouwbaar en hardvochtig, ja, dat is de grote ellende die heeft plaatsgevonden gedurende twintig eeuwen van Jezus' afwezigheid. Hij is al die tijd weliswaar aanwezig, maar terwijl Hij 'buitenlands' is gegaan, wat heeft men van Hem gemaakt? Nou dit. Niet iedereen, maar dit is wel wat er gebeurd is. En dat is het meest kwalijke wat je kunt doen: het woord van Hem ontvangen — dat woord dat zo groot en geweldig is en Hem tekent in Zijn glorie — en daar dan een karikatuur van maken. Hem schilderen als een hardvochtig godspersoon.

We hebben het er in dit verband zo vaak over gehad: het hele leerstuk waarmee men altijd heeft 'geëvangeliseerd' (tussen aanhalingstekens) en altijd druk heeft uitgeoefend. Want als jij je niet bekeert, dan wacht daar de hel. Dat is van de Heer een hardvochtig iemand maken. En dan gebeurt er dus niks met het pond, want het pond is nu juist dat je in het woord Zijn werk laat doen. Op het moment dat je Hem zo misrepresenteert, loopt het vast. Luister dan naar de reactie van de man van hoge geboorte. Hij zei tot hem: "Uit uw eigen mond zal ik u oordelen, slechte slaaf."

Het is dus op basis van de woorden van deze man zelf; hij veroordeelt in feite zichzelf. "U wist," zegt deze koning al, "dat wil zeggen: je verklaart zelf te weten dat ik een hardvochtig mens ben, die wegneemt wat ik niet plaats en oogst wat ik niet zaai. Als je dat nou wist, waarom heb je mijn zilvergeld dan niet bij de bank gegeven, zodat ik bij mijn komst het eventueel met rente zou verhandelen?" Als je het werkelijk had geweten, als het waar was geweest... De Heer corrigeert hier niet eens het beeld van deze slaaf, maar Hij gaat even mee in het narratief van die slaaf en Hij zegt: "Als dat zo zou zijn, als jij dat inderdaad wist, dan word je daar zelf al door veroordeeld. Want dan had je het gewoon op de bank kunnen zetten en dan had ik het bij terugkeren met rente alsnog kunnen opvragen."

Dat is interessant, even tussendoor: het Griekse woord voor bank is eigenlijk 'tafel', trapeza. Dat kennen we trouwens ook in het woord trapeze. Maar dat is eigenlijk het woord voor tafel. Het wordt bijvoorbeeld ook gebruikt voor de tafels van de wisselaars in de tempel die de Heer omverwierp. Dat is het idee van een bank: dat is een plateau of een plek, een tafel waar geld verhandeld wordt. Dat geldt trouwens ook voor ons woord 'bank'. Sommigen van u weten dat ik altijd geïnteresseerd ben in etymologie, de woordherleiding. Toen ik keek bij het woordje 'bank', zag ik dat een bank van origine ook een tafel is. Je ziet dat nog in allerlei begrippen terug: een wisselbank, een pijnbank, een toonbank, een werkbank. Er zijn nog veel meer banken, maar in ieder geval is het idee van een bank een tafel.

En deze man zegt dus: "Dan had ik daar mijn rendement van kunnen hebben. Jij veroordeelt jezelf." Dat geldt trouwens ook om de link door te trekken naar wat men in de christenheid gedaan heeft met het pond. Wel, er is in feite met dat pond niks gebeurd. Waarom niet? Omdat ze de Heer van dat pond niet vertrouwen en wantrouwen, en van Hem een karikatuur hebben gemaakt. Maar ze geloven hun eigen woorden niet eens hoor! Want als ze nou echt hadden geloofd dat het hele verhaal van hel en verdoemenis waar was, dan was men daar uiterst bezorgd over geweest en had men niet anders gedaan dan mensen waarschuwen. Dus in feite blijkt ook daaruit de hypocrisie.

En dan lees je vers 24. Tot degenen die bij hem stonden zei hij: "Neem van hem het pond af." Hij had een pond, maar nu wordt dat ene pond, dat hij ongebruikt weer teruggaf en waar hij helemaal zijn werk niet heeft kunnen laten doen, van hem afgenomen. Trouwens, nog even over dat 'weggelegd in een zweetdoek'. Je begraaft het woord eigenlijk achter de dood. Je doet alsof je er heel veel mee doet — een zweetdoek, hè? — maar er gebeurt niks. Hoe dan ook, dat pond wordt teruggenomen. Er staat dat hij tot degenen die bij hem stonden zei: "Neem van hem het pond af." Sommige mensen zouden blij zijn als er weer een 'pondje vanaf' is, maar in dit geval niet, hè.

"Neem van hem het pond af en geef het aan degene die het pond heeft." En tot degenen die bij hem stonden, zei hij: "Geef het aan wie het pond heeft."

Maar ja, dan denken de omstanders: dat moet een vergissing zijn. Ze zeiden tegen hem: "Hij heeft al tien ponden." Ja, en dan is er ook een van de punten in deze hele gelijkenis. Ik zeg jullie dat aan ieder die heeft, zal worden gegeven, maar van wie niet heeft, zal worden weggenomen ook wat hij heeft – tussen aanhalingstekens.

In feite had die ontrouwe slaaf niets. Zoals wij ook zeggen: hij had niets met het pond, noch met de eigenaar. Hij had niks met het pond, want hij had er niks mee gedaan, maar hij had ook niks met de eigenaar, want daarvan maakte hij een karikatuur en die wantrouwde hij zelfs. Dus dat wat hij had – tussen aanhalingstekens – wordt hem dan ook nog afgenomen. Ja, en dat eindigt...

▶ 59:40 Het Oordeel over de Vijanden en de Typologische Afrekening ↑ hoofdstukken

De gelijkenis eindigt nogal dramatisch, want er staat: "Maar deze, mijn vijanden..." Dat zagen we al: het volk dat hem heeft afgewezen, de burgers. Maar over deze vijanden die niet willen dat ik over hen koning ben, zegt de heer: "Leid hen hier en slacht ze voor mij." Of: "Slacht ze af voor mij." Sommige vertalingen zeggen: "Maak ze totaal af," anderen vertalen met: "Sla ze neer." Maar het woord 'slachten' wordt hier inderdaad gebruikt.

Nu zou je de vraag kunnen stellen: waar heeft dat dan betrekking op? In feite is ook dit weer enerzijds historisch en anderzijds profetisch, namelijk wat er gebeurt met de ongelovige Joodse natie. Wat is er gebeurd in het jaar 70? We hebben het daar in deze context vaker over gehad. Toen is Jeruzalem – de stad waar Jezus juist naar onderweg was – veertig jaar na zijn sterven en opstanding met de grond gelijkgemaakt. Er heeft een massaslachting plaatsgevonden; dat is gewoon een historisch feit van wat de Romeinen hebben gedaan. Er zijn honderdduizenden mensen toen in dat jaar, in Jeruzalem alleen al, omgekomen. Degenen die niet omgekomen zijn, zijn als slaaf verkocht. Het is een dramatische afsluiting geweest.

En ik moet er ook bij zeggen: dat was het einde van veertig jaren. Maar als je die veertig jaren nu eens neemt als een periode van veertig jubeljaren, namelijk 2000 jaar (veertig keer vijftig), dan gaat het weer zo eindigen. Want straks – en nu praat ik inderdaad over wat er in de nabije toekomst gaat gebeuren – zal een ongelovige Joodse natie uiteindelijk ook ten onder gaan. Er zal geen levende inwoner meer in het land achterblijven; voor zover er nog levenden zijn, komt dat omdat ze gevlucht zijn naar de woestijn. Van alles wat in het land blijft, zal niemand levend overblijven. Zo dramatisch is dat.

Wat hier beschreven wordt in het beeld van zo'n koning en wat hij doet, is dus niet alleen maar een beeld. Het is ook wat er feitelijk is gebeurd, maar wat straks aan het einde van de twee millennia daadwerkelijk ook weer zal gebeuren. Dat zeg ik niet omdat ik dat wil of omdat ik dat mooi vind, maar gewoon omdat de profetie daarover spreekt. Dat God nog een geweldige toekomst voor het volk van Israël heeft en dat Hij uiteindelijk het leven laat overwinnen, dat is zeker waar. Maar het idee hier is dat de burgers, zij die niet wilden dat Hij koning over hen zou zijn, inderdaad zouden omkomen.

In het navolgende vers lezen we dan het eerste vers van een nieuwe pericoop. En terwijl Hij deze dingen zei – en ze verder ook niet meer toelichtte – vertelde Hij een gelijkenis. Eigenlijk vertelde Hij een verhaal dat wij achteraf gemakkelijk kunnen uitleggen: "Ja inderdaad, zo is het gegaan," of: "Zo zal het straks ook nog vervuld worden." Dat is waar, maar op dat moment wordt de betekenis in feite nog steeds verborgen gehouden.

En terwijl Hij deze dingen zei, ging Hij hen voor om op te gaan naar Jeruzalem. Om daar inderdaad enkele dagen later... Ik vind het heel indrukwekkend om er zo aan te denken dat toen de Heer hier Jericho verliet, Hij dertig kilometer opwaarts ging naar Jeruzalem. Dat zou de plaats zijn, en ook de week, dat Hij zijn leven gaf om drie dagen later op te staan, zijn koninklijke waardigheid in ontvangst te nemen en bij gelegenheid weer terug te keren.

Nou, daar wilde ik het vandaag dan eens over hebben. Deze gelijkenis is min of meer bekend, maar ik denk dat het vooral van belang is om te zien wat de directe aanleiding was en dat het gaat over de huidige tussentijd. Wat er gebeurt, is ook de les voor ons. Wat doen we met dat pond wat Hij geeft? Laten we dat pond zijn werk doen, zodat het inderdaad zijn kracht bewijst? Of zijn we zoals in dat ene geval, die slaaf die een pond kreeg maar zijn heer wantrouwde en een karikatuur van hem maakte? Nou, zullen we het daarbij laten voor vanmiddag?