De Doop Van Johannes
11-11-2007 - Geplaatst door Andre Piettoespraak gehouden op 11 november 2007 in het NH-hotel te Zoetermeer
In tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt was het verschijnsel van ‘dopen’ in Israël niet onbekend. De Hebreeën waren van oudsher bekend met “een leer van dopen”. Bij tal van gelegenheden doopte men zich – de zogenaamde ‘mikwah’. Het revolutionaire van Johannes de Dopers optreden was dat hij predikte dat men zich zou laten dopen. Dát was nieuw. Johannes doopte met het oog op de bekering van Israël. Het gedoopt worden in water is (slechts) een type van de doop waar het werkelijk om gaat: gedoopt worden in de Geest. Dát is de doop van Christus.
Powered by RedCircle
📝 Samenvatting & Transcriptie van deze lezing
⏱️ Hoofdstukindeling van deze studie:
- Inleiding: een Misverstand over de Doop van Johannes
- Dopen in het Oude Testament: Zich Dopen Vs. Gedoopt Worden
- De Doop Der Bekering en het Aanwijzen van het Lam van God
- De Symboliek van de Jordaan: Ten Onder Gaan en Opstaan
- De Waterdoop van Johannes Vs. de Geestesdoop van Christus
- Handelingen 19: Was Er Sprake van een Overdoop?
- De Doop van Jezus en de Duif als Embleem van Nieuw Leven
- Samenvatting: de Vier Kenmerken van de Doop van Johannes
Inleiding: een Misverstand over de Doop van Johannes ↑ hoofdstukken
Goedemorgen, beste vrienden van het goede bericht. Ik wil vanmorgen uw aandacht vragen voor het thema dat u hier op het scherm geprojecteerd ziet: de doop van Johannes.
Als je helemaal van niets weet, van toeten noch blazen, en ook totaal niet op de hoogte bent van wat er zoal in de Bijbel staat, dan zou je bij de term 'de doop van Johannes' als eerste kunnen denken dat het gaat over het feit dat Johannes zelf gedoopt is. Ik bedoel, als je zegt: "Ik ben gisteren in een kerkdienst geweest en daar werd Johannes gedoopt", dan heb je het over de doop die hij onderging. Nu zijn er niet zo heel veel mensen die Johannes heten, maar stel dat je bij de doop van Johan bent geweest, dan denk je meteen: "Johan is gedoopt." Maar de grap is dat we het bij dit onderwerp, de doop van Johannes, niet hebben over het feit dat Johannes gedoopt is. Iedereen die een klein beetje op de hoogte is van wat er in het Nieuwe Testament staat, weet dat wel. Sterker nog, we weten niet eens of Johannes überhaupt ooit gedoopt is; in de Bijbel vinden we dat in elk geval niet. Als we het hebben over de doop van Johannes, dan gaat het over de doop die door Johannes werd bediend.
Hoe dat precies zit, daar wil ik vanmorgen graag eens wat dieper op ingaan aan de hand van wat we lezen in Marcus 1. Bij de intro van dat evangelie valt Marcus meteen met de deur in huis. De hele voorgeschiedenis, de geboorte van de Heer Jezus en alles wat daarmee verband houdt, laat Marcus achterwege. Hij begint meteen met het openbare optreden, niet zozeer van Jezus, maar van zijn neef of achterneef Johannes, die een half jaar ouder was dan Hij. Het was Johannes die begon met zijn publieke optreden. In Marcus 1 vers 1 staat: "Het begin van het Evangelie van Jezus Christus."
Dan gaat het verder: "Gelijk geschreven staat bij de profeet Jesaja: Zie, Ik zend mijn bode voor uw aangezicht uit, voor Israëls aangezicht uit, die uw weg bereiden zal. De stem van een, die roept in de woestijn: Bereidt de weg des Heren, maakt recht zijn paden." Het was Johannes die de komst van de Messias zou voorbereiden en aankondigen, om zo het volk klaar te maken voor de Messias. Hij zou de weg bereiden van de Here die zou verschijnen; hij wordt de bode van God genoemd.
In vers 4 staat dan: "En het geschiedde dat Johannes doopte in de woestijn en de doop der bekering tot vergeving van zonden predikte." We moeten erop letten dat Johannes hier wordt aangekondigd en dat er meteen een link wordt gelegd met de profetie die we vinden in het Oude Testament. Het was allemaal van tevoren in de Schriften aangekondigd; niet alleen dat de Messias zou komen, maar ook dat er iemand zou zijn die, voordat de Messias daadwerkelijk zou verschijnen, Hem zou aankondigen en zijn weg zou bereiden. Welnu, in dat kader, en als vervulling van die woorden, lezen we: "Het geschiedde dat Johannes doopte."
Dopen in het Oude Testament: Zich Dopen Vs. Gedoopt Worden ↑ hoofdstukken
Nou denken een heleboel christenen dat de doop een heel nieuw verschijnsel was. Als we in het Nieuwe Testament lezen dat Johannes daar kwam dopen, denken we dat het volk van Israël nergens van wist en dat ze een doop helemaal niet kenden. Maar dat is een grote vergissing, want de doop speelt ook in de eredienst van Israël en in het jodendom — in het huidige jodendom nog steeds — een grote rol. Johannes deed wel iets nieuws, dat is waar, maar op zich was het fenomeen van dopen, het onderdompelen in water, helemaal niet onbekend. Sterker nog, het speelde een heel fundamentele rol in het leven van Israël en in de wetgeving van Mozes.
Ik zal u dat eens voorlezen uit Hebreeën 6. De Hebreeënbrief is gericht aan het Hebreeuwse volk, aan het volk van Israël. In hoofdstuk 6 lezen wij dat de schrijver zegt — laten we zijn naam maar even in het midden laten: "Laten wij daarom het eerste onderwijs aangaande Christus laten rusten." Ik denk dat het hier gaat over het onderwijs dat we aangaande de Messias vinden in het Oude Testament, al ga ik dat nu verder niet toelichten. Laten wij het eerste onderwijs aangaande Christus laten rusten, want dat onderwijs hadden zij al in hun bezit: het Oude Testament, de Schriften, de wet en de profeten. Daarin werd onderwijs gegeven aangaande de Messias die zou komen. Wel, zegt de schrijver, laten we dat nu rusten en ons richten op het volkomene, zonder opnieuw het fundament te leggen van een aantal dingen: bekering van dode werken (dat staat ook allemaal al in de wet en de profeten, in de Tenach), van geloof in God en — nu komt het in vers 2 — van een leer van dopen. Let op het meervoud.
Er bestaat dus een hele set van uitspraken aangaande verschillende soorten van doop in het Oude Testament; een leer van dopen. Dan wordt er ook nog genoemd: "van oplegging der handen", want ook de oplegging der handen speelde bij allerlei gelegenheden in de eredienst van Israël een grote rol. Maar u begrijpt dat het nu even gaat om het feit dat ook in het Oude Testament een leer van dopen bestond. Er bestonden allerlei vormen, allerlei wijzen van onderdompeling en allerlei redenen daarvoor, bijvoorbeeld ter reiniging.
Ik zal u nog een voorbeeld geven. Dat staat niet in Hebreeën 6; abusievelijk zie ik ineens dat ik die fout heb gemaakt, maar het staat ergens in de evangeliën. Het precieze hoofdstuk is me ontgaan; ik denk dat het Marcus 6 is, maar daar blijf ik vanaf. Dit is in elk geval een citaat uit de evangeliën, waarvan ik niet zeker weet welk hoofdstuk het is. Maar in vers 3 staat er: "En al de Joden eten niet zonder eerst een handwassing verricht te hebben." Dat is niet zo gek, want dat doen wij ook; tenminste, zo voedde ik mijn kinderen nog wel op. En dan staat er in vers 4: "En van de markt komende eten zij niet dan na zich gereinigd te hebben." Nu staat hier in het Grieks gewoon het woordje voor doop. Het is jammer dat men dat dan op deze wijze weergeeft, want dan ontgaat je zo gemakkelijk de link. "Na zich gereinigd te hebben" is letterlijk: "na zich gedoopt te hebben."
Let erop: "zich gedoopt te hebben." Want de essentie van al die dopen die het jodendom kende, was dat men zich doopte. Als Johannes daar in de woestijn optreedt en hij de Messias aankondigt en spreekt over dopen, dan is dat een heel nieuw soort doop in die zin dat hij niet spreekt over dat ze zich zouden dopen, maar dat ze zich zouden laten dopen. Johannes was de doper en dat was heel bijzonder, want dat kende Israël niet. Dopen was heel gebruikelijk — zich laten onderdompelen, rituele wassingen — maar dat men gedoopt werd, dat was nieuw.
Ik lees dit vers nog even af, want daar staat: "En van de markt komende eten zij niet dan na zich gereinigd te hebben, zich gedoopt te hebben. En vele andere dingen zijn er waaraan zij zich volgens overlevering houden, bijvoorbeeld het onderdompelen..." — weer het woord doop. In het origineel staat daar gewoon het woordje voor doop. Dat kennen we allemaal trouwens wel in de afgeleide vorm: baptisme, baptisma. Dat is wat het Grieks hier aangeeft. Halverwege vers 4 staat er dus: "...waaraan zij zich volgens overlevering houden, bijvoorbeeld het onderdompelen, het dopen van bekers, van kannen, van koperwerk." Kortom, er wordt van alles en nog wat gedoopt, en om allerlei redenen ook.
Dat is nu nog steeds zo in het jodendom. Ik heb hier een plaatje — op het scherm komt het niet helemaal uit de verf — maar hier zie je nog zo'n doopvont; een mikva heet dat in het Hebreeuws. Of eigenlijk is dat de doop in het jodendom: een mikva. Dit is een oude opgraving onder een synagoge ergens in Israël waar men zich, om welke reden dan ook, doopte. Men liet zich niet dopen, maar men onderdompelde zichzelf. Ik heb ook nog een aantal andere plaatjes, maar dat zijn moderne voorbeelden van moderne doopvonten. Elke synagoge heeft zoiets, zo'n doopvont waar men de mikva ondergaat, waar men dus de doop ondergaat. Vrouwen na de maandelijkse periode zouden zich laten — ik maak weer die fout — dan doopte men zich, reinigde men zich via een ritueel bad, een rituele wassing. Nou, dat was de doop die Israël kende. Men doopte zich bij allerlei gelegenheden. Maar Johannes kwam, en die dóópte. Dat wil zeggen: dat was het bijzondere.
De Doop Der Bekering en het Aanwijzen van het Lam van God ↑ hoofdstukken
En ik lees nog eventjes door wat we vinden in Marcus 1. Het geschiedde dat Johannes doopte in de woestijn. Dat is vermoedelijk hier geweest, ten zuiden van de Jordaan, bij de uitmonding van de Jordaan in de Dode Zee. Vlakbij Gilgal – en dat zeg ik niet zonder opzet. Gilgal was de plaats waar Israël ooit door de Jordaan ging. Daar in de buurt moet het geweest zijn, anders is deze uitdrukking heel moeilijk te begrijpen. Johannes doopte dus in de woestijn en predikte de doop der bekering tot vergeving van zonden. De vorige keer hadden we het er al even over dat vergeving van zonden eigenlijk niks anders is dan bevrijding, het loslaten van zonde. Maar daar gaat het nu eventjes niet om. Het gaat erom dat Johannes doopte, en dat was heel bijzonder. Wat hij vervolgens deed en ook predikte, was de doop der bekering. Dat wil zeggen dat Israël terug zou keren naar God.
Ik wil een aantal andere schriftplaatsen daarover noemen. In Matteüs 3 lees je dat Johannes predikte aan het volk: "Bekeert u, keer terug naar God, want het koninkrijk der hemelen is nabijgekomen." Het koninkrijk der hemelen, dat wil zeggen het koninkrijk dat vanuit de hemel neer zal dalen en op deze aarde openbaar zal worden. Het koninkrijk der hemelen zou binnen afzienbare tijd gaan aanbreken en Johannes is degene die dat aankondigt, die als het ware de weg daarvoor bereidde en Israël daarvoor klaarmaakte. Israël zou zich bekeren. Waarom? Dat wordt hier duidelijk gezegd: "Bekeert u, want dat koninkrijk der hemelen is nabijgekomen."
In Handelingen 13 lezen we dat Paulus een rede houdt. In dat betoog zegt hij in vers 24: "Nadat Johannes eerst aan het hele volk Israël een doop van bekering gepredikt had." Let op, we hebben al gezien: bekering, hoezo? Wel, vanwege het koninkrijk dat nabijgekomen was. Bovendien wordt hier ook bij gezegd dat dit aan het hele volk van Israël werd gepredikt en toegepast. Die doop van Johannes heeft dus alles te maken met het volk van Israël en met dat koninkrijk dat nabij was gekomen.
In Johannes 1 vinden we een prachtig gedeelte. Ik lees vanaf vers 29. De volgende dag zag Johannes Jezus tot zich komen. Johannes de Doper ontleent zijn naam zelfs aan dat meest bijzondere wat hij deed, namelijk dat hij doopte. Ik herhaal nog even, zodat dat er goed in zit: dat was dus echt heel bijzonder, dat iemand een ander doopte. Vandaar dat hij Johannes de Doper heet. Dat kende Israël niet; hoe bekend ze ook waren met het fenomeen van wassingen en dopen, dat iemand een ander doopte, dat kende men niet. Het gaat hier dus over Johannes de Doper. De volgende dag zag hij Jezus – dat was zijn achterneef – tot zich komen en toen zei hij: "Zie!" Je ziet hem als het ware zijn vinger uitsteken en Hem aanwijzen. "Zie het Lam van God dat de zonde van de gelovigen wegneemt." Nee hè, dat staat er natuurlijk niet. Ik denk wel eens een keertje: zo leest men het toch vaak in de praktijk. Maar er staat: "Zie het Lam van God dat de zonde der wereld wegneemt." Dat is een vaststelling en een aankondiging. Het Lam van God staat daarvoor garant dat de zonde van de hele wereld wordt tenietgedaan, wordt weggenomen, afgesloten en beëindigd. Hij wijst Hem hier dus aan.
Hij wijst Hem gewoon aan en zegt in vers 30: "Deze is het van wie ik zeide: na mij komt een man die voor mij geweest is, want Hij was eerder dan ik." Johannes was weliswaar ouder – niet veel, maar hij was ouder dan Jezus – en toch zegt hij: "Na mij komt iemand die voor mij was." Dat is een hele bijzondere aanduiding. Maar let dan ook op wat er vervolgens nog staat: "En zelf wist ik niet van Hem, maar opdat Hij aan Israël zou geopenbaard worden, daarom kwam ik dopen in water."
Er staat niet "met", maar "in" water. Ik denk dat de vertaling "dopen met water" een bepaalde kerkelijke invloed is, want in het Nieuwe Testament lees ik dat nergens. Dat dopen met water doet nog weer denken aan besprenkeling, maar er wordt echt gesproken over het dopen in water. Het gaat dus echt over onderdompeling. Dat ligt ook voor de hand, want dat is nu juist wat dopen betekent: onderdompelen. Maar wat er werkelijk om gaat, is dat Johannes de Doper Hem hier aanwijst.
U moet zich voorstellen dat er massa's mensen kwamen, want het is een enorm massaal gebeuren geweest. Van heinde en verre kwamen de mensen naar Johannes de Doper, want ze hadden wel in de gaten dat het een heel bijzonder figuur was. Hij predikte daar met een enorm vuur en een enorm charisma, en hij doopte daar. Op een gegeven ogenblik wijst hij Hem aan om wie het allemaal ging. Hij kondigde de Messias aan, maar hier wijst hij Hem ook gewoon aan en zegt: "Zelf wist ik niet van Hem, maar opdat Hij aan Israël zou geopenbaard worden, daarom kwam ik dopen in water."
Dopen in water, gedoopt worden in water; dat is niks anders dan de doop van Johannes. Houd dit vast: de doop van Johannes heeft alles te maken met het koninkrijk dat openbaar zou worden en met Israël dat zich zou bekeren met het oog op de Messias. De Messias zou openbaar worden aan Israël en daarom doopte Johannes in water. Dit lees je ook in Marcus 1: "En het gehele Joodse land liep tot hem uit en alle inwoners van Jeruzalem kwamen ook." Dat is dus een enorm massaal gebeuren geweest. Het hele Joodse land liep uit, de inwoners van Jeruzalem kwamen en zij lieten zich door hem dopen in de rivier de Jordaan onder belijdenis van hun zonden. Vergist u zich niet in de enorme weerklank die de prediking van Johannes heeft gevonden. Zij lieten zich door hem dopen in de rivier de Jordaan.
De Symboliek van de Jordaan: Ten Onder Gaan en Opstaan ↑ hoofdstukken
Ja, waarom nou de Jordaan? Nou, u kunt natuurlijk zeggen: omdat er nu eenmaal niet zo heel veel water in Israël gevonden wordt, was dit een van de weinige mogelijkheden om dat zo te doen. Dan zeg ik: daar heb je een punt, maar daar zit natuurlijk veel meer aan vast. Want de Jordaan is bij uitstek de rivier waarin men ten onder gaat. Maar wat veel belangrijker is: waar men ook weer boven water komt. Dat is altijd zo.
En ik geef u drie voorbeelden. De drie bekendste, misschien. Het begon al in Jozua 3, waar Israël, nadat ze veertig jaar in de woestijn hadden gebivakkeerd, het beloofde land zou intrekken. En dan gaan zij onder leiding van Jozua – Jozua, dezelfde naam trouwens als de naam Jezus, 'De Heere is Redder'. Het is de Hebreeuwse vorm van de naam Jezus; of Jezus is eigenlijk de vergrieksing van Jozua. Welnu, onder leiding van Jozua trokken zij door de Jordaan. Ze gingen onder in de Jordaan. Dat was niet echt koppie-onder, dat weet ik ook wel, want dat zouden ze niet gered hebben. Maar niettemin: ze gingen onder in de rivier de Jordaan. En vervolgens kwam men aan de andere kant er weer uit. En dat was bij Gilgal. Die naam Gilgal betekent zoiets als 'wedergeboorte', een hele nieuwe omwenteling. Dat is het: dood en opstanding, want dat is wat dat water ook uitbeeldt. Dat wateroppervlak is eigenlijk niets anders dan een graf waarin men ten onder gaat. Dat wil ik straks nog wat duijker laten zien. Men gaat daarin onder, en wat veel belangrijker is – want dopen is ten onder gaan – is dat men daaruit opstaat. Uit de dood. Maar je kunt er alleen maar uit opstaan als je eerst ten onder gaat. Dus men ging onder in de rivier en men kwam er aan de andere kant weer uit en toen kwam men in het beloofde land terecht.
Goed, dat was de doortocht door de Jordaan. Wat dacht u van Naäman, die ook ten onder ging in de Jordaan, zeven keer zelfs. Zeven keer! Ja, en na de zevende keer was die man, die helemaal melaats was en om die reden ook die grote reis had ondernomen naar Israël, genezen. Hij ging onder in die armoedige rivier de Jordaan, want dat was het in zijn ogen. Hij ging ten onder, maar met groot succes, want na zeven keer bleek hij helemaal blank en schoon en gezond te zijn. Een nieuw leven was dat met recht voor Naäman. Hij was ten dode gedoemd, die man was gewoon doodziek. Melaats. Jawel, maar na het ten ondergaan in de Jordaan – zeven keer, wat 'volkomen' wil zeggen – kwam hij er als herboren weer uit. Nieuw leven.
En ja, ik denk dan nog aan een andere geschiedenis. Een hele merkwaardige geschiedenis, ik ga er nu verder niet op in, dat doen we een andere keer nog wel eens, over wat nog meer boven water kwam. Herinnert u zich nog dat we de vorige keer over dat visje hadden? Over die vis die uit het water was getrokken en met dat muntstuk in zijn bek boven water kwam? De eerste de beste betaalde de prijs; daar zijn we de vorige keer al even op ingegaan. Maar er komt in de Bijbel zoveel boven water. Zo mooi hè? Er komt zoveel boven water in de Bijbel en altijd is het weer een uitbeelding van opstanding uit de dood. Maar die geleende bijl, dat is een rare geschiedenis hoor. U vindt dat ergens in 2 Koningen 6, ik heb het erbij vermeld. Een paar mannen zijn daar hout aan het hakken bij de Jordaan en dan zijn ze aan het hakken met een bijl en het stuk ijzer dat aan dat hout vastzit, raakt los tijdens het hakken. Dat verdween zo, het sprong als het ware in de Jordaan en kwam daar op de bodem te liggen. En wat Elisa dan bij die gelegenheid doet: hij maakt zich een stuk hout en hij werpt het in de Jordaan, en terwijl dat stuk hout in de Jordaan geworpen wordt, komt dat stuk bijl, dat ijzerstuk, weer bovendrijven. Dat kwam ook weer boven water. Nou, ik kan u verklappen: daar zit veel meer in, maar dat bewaren we voor een andere gelegenheid. Het gaat nu alleen maar even om het punt dat in de Bijbel, en in de Jordaan in het bijzonder, de dingen gewoon weer boven water komen.
En als Johannes dan ook zoveel eeuwen later de doop der bekering predikte en daar als een hele nieuwe activiteit zelf anderen ging dopen en daarvoor de Jordaan uitkoos, dan was dat een heel sprekende locatie. Hij had geen betere locatie kunnen uitkiezen dan juist de Jordaan om daarin af te dalen. Trouwens, Jordaan betekent ook 'afdalen' of 'neerdalen'. Het zit al helemaal in de naam.
Alsjeblieft, ik lees even verder. Er staat in Marcus 1 vers 6: "Johannes was gekleed – heel eigenaardig – met kameelhaar en met een lederen gordel om zijn lendenen. En hij at sprinkhanen en wilde honing." Ja, maar als je dat leest, gekleed met kameelhaar en met een lederen gordel om zijn lendenen, aan wie moet je dan onwillekeurig denken? Dan denk je, als je met Hebreeuwse ogen dit leest, als kenner van de Tenach, als kenner van het Oude Testament: "Hé, dat is..." Ja, in 2 Koningen 1 lees je het. Daar gaat het over Elia en daar staat: "En zij antwoordden hem" – ik lees even midden in het gedeelte – "Het was iemand met een haren kleed en een lederen gordel was om zijn lendenen gebonden." En toen zei hij: "Oh, dat is de Tisbiet Elia." Elia stond daarom bekend. Elia ging gekleed in een haren kleed en hij had een lederen gordel om zijn lendenen. Dat was karakteristiek voor zijn hele presentatie, voor zijn stijl. Hij had geen stropdas om. We hadden het vanmorgen eventjes over de kledij van iemand die spreekt voor publiek. Nou ja, dan kan er zomaar kritiek komen over het ontbreken van een stropdas hè? Maar die had Elia ook niet om, dus daar voel ik me dan wel weer erg door gesterkt. Ik heb ook geen haren kleed trouwens, maar wel weer een lederen gordel om mijn lendenen. Dat wel, ja.
Enfin, daar gaat het niet om. Johannes was iemand die helemaal kwam in de geest van Elia. Bij andere gelegenheden in het Nieuwe Testament wordt dat trouwens ook uitgelegd en toegelicht waarom dat zo is. Ik wil dat nu even laten rusten, het gaat er nu maar even om: alleen al zijn hele stijl, de wijze waarop hij gekleed ging, dat herinnerde direct aan niemand minder dan aan de grote profeet Elia. Waarvan trouwens in het Oude Testament ook al was aangekondigd dat voordat de grote dag des Heren zou komen, het Elia zou zijn die dat zou aankondigen en de weg daartoe zou bereiden. In de laatste verzen van ons Oude Testament, in Maleachi, staat die aankondiging van Elia zo beschreven. Welnu, Johannes is het die kwam in de geest van Elia. "En als gij het wilt aannemen, dan is hij Elia," zegt Jezus bij een andere gelegenheid. Heel leuk zoals Hij het zegt: "Als gij het aanneemt, dan is hij Elia. Zo niet, dan komt nog een keer een ander." Maar daar mag u nog eens over nadenken. In Marcus 1 vers 7 lees ik verder.
De Waterdoop van Johannes Vs. de Geestesdoop van Christus ↑ hoofdstukken
En hij predikte en zei: "Na mij komt iemand die sterker is dan ik, en wiens schoenriem ik niet waardig ben, neerbukkende, los te maken." Er is haast geen nederiger werk denkbaar dan iemands schoenriem los te maken, maar hij zegt: "Ik ben het zelfs niet waardig om dat te doen." En daar komt het: "Ik heb u gedoopt met..." — maar u moet eigenlijk gewoon lezen 'in', want dat is wat er staat — "...ik heb u gedoopt in water, maar Hij die zal komen, op wie ik wijs en wiens wegbereider ik ben, Hij zal u dopen in de heilige Geest."
Leest u goed wat hier staat? Het kan u haast niet ontgaan trouwens, want dit statement dat hier in Marcus 1 vers 8 staat, wordt maar liefst zeven keer vermeld in het Nieuwe Testament: in Matteüs 3, in Marcus 1, in Lucas 3, in Johannes 1, Handelingen 1 en Handelingen 11. Zeven keer! Dat is kennelijk ontzettend belangrijk, dit wat Johannes hier zegt. Johannes is degene die doopt in water, maar Hij die na hem kwam, zou niet dopen in water. Hij zou dopen in datgene waar water in wezen een beeld van is: Hij zou dopen in Geest. De doop van Johannes is gedoopt worden in water; de doop van Christus is gedoopt worden in Geest.
Het valt mij altijd op dat heel veel mensen, als ze het hebben over de christelijke doop, meteen aan een waterdoop denken. Toch? De christelijke doop is in hun beleving de waterdoop. Maar ik geloof dat niet. De waterdoop is gewoon de doop van Johannes. Gedoopt worden in water is de doop van Johannes, maar de doop van Christus is gedoopt worden in Geest. In gesprekken valt het me heel vaak op, ook wanneer je er studie over geeft of het zo ter sprake komt, dat men bij de doop per definitie aan water denkt. Dat is op zich niet verkeerd, maar het punt is dat de doop in water ook maar een type is. Het gaat om de doop in Geest. Dat is wat Johannes zo uitdrukkelijk zegt en wat in het Nieuwe Testament zo sterk wordt onderstreept: de doop in water is niets anders dan een type van de enige echte doop waar Christus mee zou dopen, namelijk de doop in Geest.
Dat wil zeggen: de doop in vuur. Geest en vuur zijn in de Bijbel namelijk synoniem. Johannes doopt in water, maar de doop van Christus is een doop in Geest, in vuur. Ik zei al: Geest is in de Bijbel vrijwel synoniem met vuur. De Bijbel spreekt immers ook over 'vurig van geest zijn'. Of wat dacht u van wat Paulus zegt in 1 Thessalonicenzen 5: "Blust de Geest niet uit." Dat betekent dus dat de Geest vuur is, want vuur is immers wat je uitblust. Geest is vuur. Wat het doet is inderdaad aanwakkeren, het zet in brand, het maakt vurig. Geest staat synoniem met kracht en met leven. Geest is in wezen niets anders dan leven. Geest blijkt in de praktijk synoniem te zijn aan zoveel andere termen: aan kracht, aan leven, aan vuur. Dat is allemaal heel concreet.
Maar dat is ook een beetje het punt, want Geest op zich kun je namelijk niet zien. Dat is heel karakteristiek voor Geest: je kunt het niet zien en je kunt het niet tasten. Je hoort zijn geluid — we hebben daar deze week veel van kunnen horen — en het wordt vergeleken met de wind. Je hoort het geluid, je ziet wat het doet, je ziet de bomen heen en weer gaan en je merkt het effect en de impact die het heeft, maar wat het zelf is, kun je niet zien. Dat is met wind zo, en dat is ook wat de Geest is.
Wist u dat het woord 'geest', zowel in het Hebreeuws als in het Grieks, eigenlijk 'adem' of 'wind' betekent? Het is zelfs hetzelfde woord. Wij hebben daar in het Nederlands twee verschillende woorden voor, maar in het Hebreeuws kent men dat onderscheid niet. Men zegt 'ruach'. En hoe moet je 'ruach' vertalen in het Nederlands? Dat blijkt nog heel lastig te zijn, want soms is het wind en soms zou je het moeten weergeven met Geest. Maar in de essentie is het hetzelfde, daar gaat het even om.
U voelt ook wel aan wat ik zojuist heb proberen duidelijk te maken: als Johannes zegt dat hij doopt in water, maar dat Hij die na hem komt doopt in heilige Geest, dan is de doop van Johannes een doop in water en de doop van Christus een doop in Geest. Met die gedachte en die wetenschap zou u eens allerlei passages in de brieven van Paulus moeten lezen. Het valt mij vaak op dat mensen met het grootste gemak die passages lezen, maar zodra het over de doop gaat, denkt men steevast aan de doop in water. Dat verbaast mij inmiddels sterk, want ik weet al zo lang dat het juist anders zit. Het klinkt misschien wat arrogant als ik het zo zeg, maar je denkt: hoezo?
In Romeinen 6 vers 3 zegt Paulus: "Of weet gij niet, dat wij allen, die in Christus Jezus gedoopt zijn, in zijn dood gedoopt zijn?" Men zegt dan: dat is een doop in water. Nee, het is een doop in Christus Jezus! Weet gij niet dat wij allen die in Christus Jezus ondergedompeld zijn, in zijn dood gedoopt zijn? Hetzelfde in Galaten 3 vers 27: "Want gij allen, die in Christus gedoopt zijt, hebt u met Christus bekleed." Gaat het hier over een doop in water? Nee, het gaat hier over een doop in Christus; niet een doop in water, maar daarmee dus een doop in Geest, een geestelijke doop.
1 Korinthe 12 vers 13 is trouwens een heel mooi voorbeeld, want daar staat het letterlijk zo: "Want in één Geest zijn wij allen tot in één lichaam gedoopt, hetzij Joden, hetzij Grieken." In één Geest gedoopt tot in één lichaam. Dat is geen ritueel dat mensen toepassen; nee, dat is de doop van Christus. We worden gedoopt, en dat is een geestelijke aangelegenheid. Wij worden tot één lichaam gemaakt. Degenen die geloven in Christus Jezus ontvangen zijn Geest, zijn kracht en zijn leven — dat vuur van Hem — en worden daarmee tot een eenheid gesmeed, tot één lichaam.
Daar komt geen druppel water bij te pas; dat is de echte doop. De doop in water is niet minderwaardig of onwaardig, maar hij is inderdaad wel 'minder waard' dan de echte doop — dat is logisch. Waar het werkelijk om gaat, is die doop in Geest. Dat is de doop van Christus, waar de doop van Johannes slechts een type, een voorafschaduwing of hoe je het ook maar noemen wilt, van is.
Handelingen 19: Was Er Sprake van een Overdoop? ↑ hoofdstukken
Nou zou het natuurlijk kunnen zijn – en u voelt de vraag al aankomen – maar is het dan niet zo dat degenen die gedoopt werden in de doop van Johannes, zich later weer lieten overdopen toen zij eenmaal de Heer Jezus Christus hadden leren kennen? Dat wordt gebaseerd op één tekst, namelijk Handelingen 19. Ik geloof echter dat het anders zit en ik zal proberen dat duidelijk te maken.
Ik lees het even voor uit de Statenvertaling, omdat het daar wat nauwkeuriger staat weergegeven. In Handelingen 19 vers 1 staat dit – en blijf er even bij, want dit is misschien een wat moeilijk gedeelte in deze toespraak, dus houdt de ogen goed open en spits de oren. Daar staat: "En het geschiedde, terwijl Apollos te Korinthe was, dat Paulus, de bovenste delen des lands doorreisd hebbende, te Efeze kwam; en enige discipelen aldaar vindende." U merkt wel dat het heel ouderwetse taal is, maar goed. Hij zeide tot hen: "Hebt gij den Heiligen Geest ontvangen, als gij geloofd hebt?" En zij zeiden tot hem: "Wij hebben zelfs niet gehoord, of er een Heiligen Geest is." En hij zeide tot hen: "Waarin zijt gij dan gedoopt?" En zij zeiden: "In den doop van Johannes."
Nu moet u goed opletten. "Maar Paulus zeide: Johannes heeft wel gedoopt den doop der bekering, zeggende tot het volk – Israël dus – dat zij geloven zouden in Dengene, Die na hem kwam, dat is, in Christus Jezus. En die hem – Johannes dus – hoorden, werden gedoopt in den Naam van den Heere Jezus." Want dat was namelijk Degene die hij aankondigde. Dan sluiten de aanhalingstekens weer en lees je in vers 6: "En als Paulus hun de handen opgelegd had, kwam de Heilige Geest op hen; en zij spraken met vreemde talen, en profeteerden."
Is hier nu sprake van een overdoop? Weet u hoe dit gewoonlijk gelezen wordt? De gebruikelijke lezing is dat men zegt: "Maar Paulus zeide" – aanhalingstekens openen – "Johannes heeft wel gedoopt den doop der bekering, zeggende tot het volk dat zij geloven zouden in Dengene, Die na hem kwam, dat is, in Christus Jezus" – aanhalingstekens sluiten. En die hém hoorden – dat zou dan weer gaan over degenen die Paulus hoorden – die werden gedoopt in de naam van de Heere Jezus.
De hele kwestie is: waar zet je die aanhalingstekens? Waar laat je het citaat eindigen? Maakt vers 5 nog deel uit van het citaat van Paulus over wat Johannes deed? "En die hem hoorden" – dat wil zeggen: degenen die Johannes hoorden – "werden gedoopt in den Naam van den Heere Jezus." Want dat is wat Johannes deed. Hij had toch gezegd tot het volk dat zij geloven zouden in Degene die na hem kwam, dat is in Christus Jezus? Dus als zij door Johannes gedoopt werden, dan werden ze gedoopt in de naam van de Heere Jezus. Ik zie hier geen enkel bewijs dat er sprake zou zijn van een overdoop.
Nee, die doop van Johannes is niets anders dan gedoopt worden in water. Dat is een uitbeelding van dood en van opstanding, en in de essentie is dat niets anders dan het heenwijzen naar de Heer Jezus Christus. Dat is de doop van Johannes. In het boek Handelingen is het ook zo dat wanneer er sprake is van de waterdoop, dit gewoon de doop van Johannes is.
Ik heb daar trouwens nog een argument voor, al is dat wat lastiger omdat het over de grammatica gaat. Het punt is dat er specifieke werkwoordsvormen worden gebruikt in dat citaat in vers 4 en vers 5. "Gedoopt", "hoorden", "werden gedoopt" – dat staat allemaal in een onbepaalde tijd. Dat komt in ons Nederlands niet direct tot uitdrukking en is lastig weer te geven, maar het gaat hier over acties van Johannes of acties in verband met wat Johannes deed. Daarvoor wordt een onbepaalde tijd gebruikt. Maar als je dan in vers 6 leest: "En als Paulus hun de handen opgelegd had", dan wordt daar ineens een andere werkwoordsvorm gebruikt. Dat gebruik van de werkwoordsvorm duidt er al op dat vers 5 gewoon nog deel uitmaakt van het citaat. Oftewel: het gaat over Johannes die hen doopte.
Geen sprake dus van een overdoop. Ik kan me voorstellen dat het voor sommigen nu even te snel gaat, maar het belangrijkste is dat het u duidelijk is dat die doop van Johannes niets anders is dan de doop in water en in wezen niets anders is dan de doop in de naam van de Heer Jezus Christus. Dat is eigenlijk wat ik daarmee wil vertellen.
Goed, we gaan nu weer terug naar Marcus 1 waar we begonnen waren. We hadden daar inmiddels al een stuk of acht verzen van gelezen en dan staat er in vers 9 nog:
De Doop van Jezus en de Duif als Embleem van Nieuw Leven ↑ hoofdstukken
En het geschiedde in die dagen dat Jezus Nazaret in Galilea verliet en zich door Johannes in de Jordaan liet dopen. Ik had het er al even over naar aanleiding van wat we lazen in Johannes 1: dat Johannes Hem ziet aankomen en Hem te midden van de mensenmenigte aanwijst: 'Zie, het Lam Gods'. In Marcus wordt het allemaal vrij kort beschreven. We lezen trouwens in het evangelie van Matteüs dat Johannes bij deze gelegenheid ook bezwaar aantekent en zegt: 'Moet ik U dopen? Nee, U moet mij dopen.' Want hij was nog niet gedoopt. Dan zegt de Heer Jezus: 'Aldus betaamt het ons de gerechtigheid Gods te vervullen.' Woorden van gelijke strekking betekenen dat alleen zo Gods Woord en Gods weg tot hun recht komen. Dit was trouwens ook het officiële begin van Jezus' publieke dienst; hier begint Zijn eigenlijke bediening, als Hij gedoopt wordt door Johannes.
Het is een heel officiële gebeurtenis geweest. Dat blijkt ook wel uit wat er gebeurde, want wat staat er? 'En terstond toen Hij uit het water opsteeg...' Want daar gaat het om. Dopen betekent onderdompeling, maar het gaat er juist om dat je uit het water weer opstaat. Alleen de terminologie verwijst al naar opstanding. Het is een ten onder gaan in het watergraf en vervolgens daar weer uit opstaan. Opstanding uit de dood, dat is wat het uitbeeldt.
Toen zag Jezus de hemelen scheuren en de Geest als een duif op Zich neerdalen. Ik moet er trouwens bij zeggen dat dit herinnert aan een gebeurtenis van vele eeuwen daarvoor. Weet u nog dat de hele aarde ooit eens blank heeft gestaan? Al het leven op aarde was ten onder gegaan in het watergraf. Dan lees je dat op de zeventiende van de zevende maand de ark vaste grond kreeg. Dat was dezelfde dag dat de Heer Jezus opstond — de kalender is een half jaar verschoven, maar dat ga ik nu niet toelichten — exact dezelfde datum waarop de Heer Jezus later zou opstaan uit de dood. Dat was de dag dat de ark vast raakte in het gebergte van Ararat. Na verloop van veertig dagen wordt het venster geopend. Wat gebeurde er veertig dagen later ook alweer? Inderdaad, toen ging het venster open. Ik beloof u dat ik daar nog een keer op terugkom, want dit is een heel belangrijk onderwerp waar zoveel in zit. Het is zo onbekend en daarom wil ik dat graag nog eens onder de aandacht brengen.
De Heer Jezus stond dus op uit het water, maar dan lees je dat de duif op Hem neerdaalt. Bij Noach lees je iets soortgelijks; daar komt die duif op een gegeven ogenblik ook weer terug. Een duif is een vogel die altijd een boodschap draagt, een postduif. Ik kan Peter nu wel naar voren halen, want hij heeft daar veel meer verstand van dan ik, maar een duif draagt een boodschap met zich mee. Wat voor boodschap dan wel? Dan denk ik aan vrede, maar eigenlijk vooral aan wat Noach toen al gezien heeft. Die duif had een olijftak in zijn snavel. Een olijftak in de Bijbel is per definitie een embleem van nieuw leven. Niet alleen omdat dit een aankondiging was van het eerste nieuwe leven na de 'doop' van de aarde, maar een olijfboom in het algemeen is al een embleem van leven. Wist u dat een olijfboom nooit doodgaat? Hij regenereert zichzelf. Zo heet dat in biologische termen, maar regenereren is niets anders dan wedergeboren worden: 're' is weder, 'generatie' is geboren. Wedergeboren, nieuw leven. Daarom kan het gebeuren dat een olijfboom duizenden jaren later nog steeds pontificaal staat en olijven geeft. Die boom gaat niet dood, waar olijfolie al niet voor gebruikt wordt. Het is gewoon nieuw leven.
Wanneer Jezus uit de Jordaan opstaat, ontvangt Hij daar die duif en die zet zich op Hem neer. Dat is een uitbeelding van de Geest die Hij ontving na Zijn opstanding. En dan lees je: 'En een stem kwam uit de hemel'. Er wordt zo prachtig gezegd: 'Gij zijt mijn Zoon, de Geliefde; in U heb Ik mijn welbehagen.' Hiermee begint Jezus' dienst. Hiermee is de toon gezet en is in wezen al gezegd wat Hij kwam doen, namelijk om te sterven en juist om door Zijn sterven nieuw leven aan het licht te brengen. De doop waarmee Hij gedoopt werd, was daar een schitterend embleem van. Hij ging onder in de Jordaan, kwam daar weer uit op en ontving vervolgens de Geest in de gedaante van een duif met die geweldige boodschap van nieuw leven.
Samenvatting: de Vier Kenmerken van de Doop van Johannes ↑ hoofdstukken
Om het even samen te vatten: als u straks thuis komt en iemand vraagt waar het vanmorgen over ging, dan wilt u toch even kort kunnen zeggen wat nu eigenlijk de clue was. U zegt misschien: "Ja, ik heb zoveel gehoord." Maar het gaat erom dat u het ook duidelijk even puntsgewijs kunt aangeven.
De doop van Johannes heeft een aantal wezenlijke kenmerken. Ten eerste duidt het op het feit dat men in water gedoopt wordt. Dopen op zich was voorheen altijd "zich dopen", maar de doop van Johannes houdt in dat men gedoopt wordt in water. Ten tweede is het een doop die verwijst naar de dood en de opstanding van de Messias. Ten derde is de doop van Johannes een doop met het oog op de bekering van Israël. En tenslotte: het is een type van de doop van Christus, die in Geest doopt. Niet in water, maar in Geest; dat is waar het werkelijk om gaat.
Misschien over twee weken – dat weet ik nog niet helemaal zeker – maar binnenkort wil ik hier over deze kwestie van de doop en ook over de zendingsopdracht, waarin de doop een rol zou spelen (wat ik overigens niet geloof), nog eens een keertje dieper op ingaan. Daar zit namelijk nog wat meer aan vast. Ik wil het voor nu graag hierbij laten en ik stel voor dat we nu een lied gaan zingen. Als iedereen naar voren wil komen, dan zingen we dit lied: "Er is een Verlosser". Hij werd aangewezen bij de gelegenheid dat Hij gedoopt werd in de Jordaan.
UltimateGoodNews