▶ 00:00 Inleiding: de Contouren van het Licht in een Duistere Geschiedenis ↑ hoofdstukken

Ik maak me zo sterk, beste mensen, dat het onderwerp waar we het vanmorgen over gaan hebben – de geschiedenis die we gaan lezen in 2 Samuël 21 – voor velen onder ons onbekend is. Ik schat een aantal van jullie toch wel behoorlijk bijbelvast in, maar ik vermoed dat velen hier deze geschiedenis niet of nauwelijks kennen. Het is inderdaad ook een heel merkwaardige geschiedenis.

Ik zal u ook meteen even melden wat de directe aanleiding was. Ik kreeg van de week een mailtje van iemand die vorige week in de kerk was geweest en daar een preek had gehoord over dit gedeelte. Ze had met kromme tenen gezeten. Dat ging dus over deze geschiedenis; het was echt een preek, heel moralistisch. Ze kwam er bedrukt en met kromme tenen uit de kerk, maar ze zei: "Ik wéét dat het niet klopt, maar ik kan mijn vinger er niet achter krijgen hoe het dan wel zit." Ze had op internet gezocht, maar ze vond eigenlijk niets dat een bevredigend antwoord gaf. Dan word ik getriggerd. Ze vroeg: "Zou jij een keertje over dit gedeelte willen spreken?"

Deze week heeft dit gedeelte mij heel erg beziggehouden. Eerlijk gezegd kende ik het ook niet heel... ik kende de geschiedenis wel, maar niet goed. Eigenlijk was ik achteraf heel erg blij met de vraag, want dat noopte mij om daar dieper in te duiken. Ik wil u daar graag vanmorgen in meenemen. En ja, wat kunnen we dan het beste doen? Het zijn veertien verzen, vrij veel. Het is toch een betrekkelijk lang gedeelte. Ik wil het vanmorgen gewoon in zijn totaliteit bespreken en laat ik dan ook maar niet een al te lange inleiding houden. We gaan beginnen bij het begin en dan zien we vanzelf wel wat we tegenkomen. Ik waarschuw u: het is een hele merkwaardige geschiedenis. Nou ja, daar komen we vanzelf nog op.

Laat ik om te beginnen in ieder geval ook nog dit zeggen, voordat we er dieper op ingaan – dat had ik trouwens ook al gemaild aan degene die mij deze vraag voorlegde. Dat is dat men in het algemeen, als men geschiedenissen in het Oude Testament behandelt en daarover preekt... U weet dat ik een beetje een hekel heb aan het woord 'preken' en dat werd van de week weer bevestigd. Preken heeft erg de suggestie van: "nu krijg je eens eventjes te horen wat je eigenlijk had moeten doen of zou moeten doen". Het belast je. En dat was in dit geval ook weer zo. Men leeft feitelijk in de schaduw van het Oude Verbond. Ik zeg dat expres zo, want we zullen zien dat dat nu juist ook de clou van dit hele gedeelte is.

Men leeft in de schaduw van het Oude Verbond, zonder dat men ziet dat in de schaduw – die op zichzelf duister is – de contouren van het licht gezien worden. Kijk, schaduw in zichzelf is duister, dat is toch duidelijk? Maar aan de grenzen, de contouren van de duisternis, daar zie je het licht. En als ik zeg 'het licht', dan bedoel ik Degene naar Wie heel de Schrift verwijst. Dan mag het Oude Testament in veel opzichten, ook als het gaat om de rituelen, heel bloederig zijn, maar wat blijkt nu? Juist daarin, in het bloed dat gesprenkeld moest worden en het bloed dat vloeide, juist daarin wordt de boodschap van de overwinning op de dood gepredikt en ons voorgehouden. Dat zullen we ook nu weer zien. Oké, genoeg.

▶ 04:11 De Oorzaak van de Hongersnood: Sauls Gebroken Eed aan de Gibeonieten ↑ hoofdstukken

Er was in de dagen van David een hongersnoot gedurende drie jaren achtereen. Eerst even dit over die dagen van David: Saul was inmiddels al lang en breed geen koning meer. We moeten deze geschiedenis ergens plaatsen na de begenadiging van Mefiboseth. Mocht u niet meer precies weten wie dat was: hij was de kleinzoon van koning Saul, een kreupele man aan wie David een bijzondere positie had gegeven aan de koninklijke tafel. Het moet hebben plaatsgevonden nog voor de opstand van Absalom. Dat laatste is weliswaar enigszins omstreden, maar met name 2 Samuël 16 vers 8 maakt dat duidelijk, als u het mij vraagt. In elk geval is het niet chronologisch ingedeeld; 2 Samuël 21 volgt niet per se chronologisch op de voorgaande hoofdstukken. Dat is gedaan om verhaaltechnische redenen. Het was dus in die tijd dat dit plaatsvond: er was een hongersnoot gedurende drie jaren achtereen.

Dat gaf te denken, want we lezen dat David het aangezicht van JAHWEH zocht. Er staat niet bij hoe hij dat precies deed, maar de meest voor de hand liggende manier is zoals je dat elders in de boeken van Samuël leest: dat hij naar de hogepriester ging en dat via de efod, de urim en de tumim werd bepaald wat hier eigenlijk aan de hand was en wat de goddelijke spraak was die daarvan uitging. Voor David was het duidelijk: er moet hier sprake zijn van een vloek. Toen het volk Israël het land binnentrok, was hun immers de zegen en de vloek voorgehouden. Als ze niet zouden luisteren en niet in de wegen van God zouden wandelen, dan zouden allerlei onheil en vloek hen treffen, waaronder hongersnoot. Als dit nu al drie jaren achtereen aanhoudt, dan moet er iets spelen. David onderkende dat en vandaar dat hij het aangezicht van JAHWEH zocht.

JAHWEH zei: "Op Saul en op zijn huis rust een bloedschuld, omdat hij de Gibeonieten gedood heeft." Het is op zich eigenaardig dat dit hier wordt medegedeeld, want de geschiedenis waarnaar hier gerefereerd wordt – dat Saul de Gibeonieten heeft gedood – wordt verder in de Bijbel niet beschreven. Het wordt hier gewoon vastgesteld dat hij dat in zijn dynastie, in zijn koningschap, heeft gedaan. Er rust een bloedschuld op zijn huis omdat hij de Gibeonieten heeft gedood. Ik zal dat nader toelichten, want dat blijkt ook uit de rest van deze passage. De koning riep de Gibeonieten en sprak tot hen. Er volgt dan een vers dat in onze vertaling tussen haakjes staat als een tussenzin ter toelichting op de situatie. Dat is erg nuttig, want er staat: "De Gibeonieten nu behoorden niet tot de Israëlieten, maar tot de rest van de Amorieten." De Amorieten waren de mensen die in Kanaän woonden, min of meer synoniem met de Kanaänieten. Zij woonden daar dus al; het waren absoluut geen Israëlieten. De Gibeonieten waren de inwoners van Gibeon, wat 'heuvel' betekent. Het lag vlak boven Jeruzalem, slechts enkele kilometers daarvandaan.

Dan staat er nog bij: "ofschoon de Israëlieten hun een eed hadden gedaan." Dat lees je inderdaad in de Bijbel, in Jozua 9 en 10. Er is daar een hele geschiedenis omheen, want er heeft zelfs een oorlog plaatsgevonden. De Gibeonieten waren Kanaänieten en hadden in feite uitgeroeid moeten worden toen Israël het land binnentrok. Maar de Gibeonieten hadden een slimme truc uitgehaald, een leugenachtige truc zelfs, waardoor Jozua hen beloofd en onder ede gezworen had dat zij in leven gehouden zouden worden. Hij had een verbond met hen gesloten. Hoewel het dus geen Israëlieten waren en ze nergens aanspraak op konden maken, was hun beloofd dat hen niets zou worden aangedaan. Die eed was gezworen door Jozua – en ik hoop dat u ook even dubbelzinnig luistert: Jozua is dezelfde naam als de naam van Jezus. De andere Kanaänieten waren het daar overigens helemaal niet mee eens en zijn tegen Israël gaan strijden vanwege die kwestie. In Jozua 10 lees je over die merkwaardige geschiedenis waarin de tijd stilstaat, de maan en de zon staan stil, en zo duurt die dag veel langer. Israël won die strijd, maar dat was dus allemaal vanwege die kwestie rond de Gibeonieten.

Het had dus een hele historie. Er was een belofte gedaan met aanroeping van de naam van God, want dat is wat een eed is: het is niet alleen een belofte, maar de naam van God wordt daarbij aangeroepen. De Gibeonieten zouden veilig zijn, maar koning Saul heeft hen ondanks die belofte en die eed getracht te doden. Er staat nog bij dat hij daar kennelijk goede bedoelingen mee had: "ofschoon de Israëlieten hun een eed hadden gedaan, had Saul in zijn ijver voor de Israëlieten en voor de Judeeërs getracht hen om te brengen." Waarom en hoe dat precies is gegaan, weten we niet, alleen dat het zo gegaan is. Saul hield zich niet aan de belofte en probeerde hen in zijn ijver om te brengen. Maar die ijver wordt ook gezegd van het volk dat onder het oude verbond leeft: ze hebben ijver, maar zonder besef. Paulus zegt dat ook van zijn broeders naar het vlees die het oude verbond conserveerden. En trouwens, Saulus wist uit ervaring waar hij het over had: ze hebben ijver voor God, maar zonder besef, zonder inzicht en zonder verstand. In Spreuken staat dat zonder verstand zelfs ijver niet deugt. Je kunt als een gek tekeer gaan en heel ijverig zijn, maar als je niet weet waar het om gaat, dan leidt het tot niets. Je ziet dat in de hele wereld: men is heel druk met dingen, maar het is lucht en leegte, volstrekte ijdelheid.

Saul had dus die ijver voor de Israëlieten en had hen ondanks de eed getracht om te brengen. Het loutere feit dat dit het antwoord is op de vraag waarom er al drie jaar hongersnood was in Israël, zegt alles. Een eed die van Godswege was gesloten en de belofte die was gegeven aan de Gibeonieten, was niet erkend. Sterker nog: Saul had getracht hen om te brengen. Dat was de reden, daar wordt de vinger bij gelegd. En David krijgt dat te horen.

▶ 13:34 Davids Zoektocht Naar Beschutting (kafar) ↑ hoofdstukken

Wat stond hem anders te doen dan dit? David zei toen tot de Gibeonieten: "Wat kan ik voor u doen en waarmee kan ik beschutting maken?" Ik heb het hier cursief gemaakt en daarmee bedoel ik aan te geven dat ik hier afwijk van de NBG-vertaling. Want daar staat: "Hoe kan ik dan verzoening bewerken?" Maar hier staat niet het woord verzoening. Juist twee weken geleden hadden we het daarover: wat verzoening precies is. Namelijk dat vijandige of vervreemde partijen weer in vrede met elkaar gaan leven. Dat is verzoening.

Dit begrip waar het hier over gaat, heeft echter niets met vijandschap of iets dergelijks te maken. Het heeft ermee te maken dat iets bedekt wordt. De betekenis ligt in het Hebreeuwse woord kafar, waarvan ook kippoer — Jom Kippoer — is afgeleid. Het idee daarvan is beschutten, ook in de zin van bedekken. De eerste keer dat het woord gebruikt wordt, is in verband met de ark van Noach, die bedekt en beschut werd met pek. Dat is wat het is: bedekking, beschutting. Bedekken zodanig dat het niet meer gezien wordt. Wij zeggen vaak: "Zand erover", maar de Bijbel zegt dat niet. In de Bijbel is het: "Bloed erover". Dat is een heel groot verschil.

En waarom? Dit is precies wat ik bij de aanvang al even bedoelde te zeggen: bij "bloed erover" denk je meteen aan de dood. Maar in de Bijbel gaat het juist over wat er na de bloedstorting gebeurt. Want na de bloedstorting vindt pas het offer plaats en de opstijging. Ik zeg het maar even zo, maar dat is belangrijk genoeg. We zullen het straks ook vanzelf gaan zien. David zei dan tot de Gibeonieten: "Wat kan ik voor u doen en waarmee kan ik beschutting maken, opdat gij het erfdeel van JAHWEH zegent?"

Ik heb hier de wildste theorieën over gelezen, over wat dit zou betekenen. Ik vond het heel vreemd, terwijl de betekenis eigenlijk heel voor de hand liggend is. De zegen werd aan Israël tegengehouden vanwege de gebroken eed aan de Gibeonieten. Dat is wat er gezegd wordt. Daarom kreeg Israël geen zegen — of u mag ook zeggen: geen regen. Dat is immers wat van de hemel stroomt en wat vruchtbaarheid geeft. In feite zijn dat min of meer synonieme begrippen. Alle zegen komt van boven; dat weten wij als Nederlanders maar al te goed.

Het betekent dus ook: waarmee kan ik beschutting maken, zodanig dat het erfdeel van JAHWEH — dat wil zeggen het land en het volk van Israël — weer zegen krijgt? Er was een blokkade. En die blokkade was de verbroken eed, het verbroken verbond waar het huis van Saul zich schuldig aan had gemaakt.

▶ 16:48 De Eis van de Gibeonieten en het Einde van Sauls Dynastie ↑ hoofdstukken

Toen zeiden de Gibeonieten tot David: "Het gaat ons in de zaak met Saul en zijn huis niet om zilver of goud." Dat wil zeggen: geld is niet de oplossing en het onrecht kan daarmee niet worden goedgemaakt. Ze zeggen er nog iets bij: "En het staat niet aan ons iemand in Israël te doden." Ze realiseren zich heel duidelijk dat zij geen Israëlieten zijn, maar feitelijk bijwoners. Het was dus niet hun recht om zelf het heft in handen te nemen, en dat pleit voor deze Gibeonieten. Het feit dat ze het recht niet in eigen hand hebben genomen, maar zeggen: "Dat gaat ons niet aan, het gaat ook niet om geld of zilver of goud," betekent dat er op een andere wijze recht zal moeten worden gedaan.

David vraagt hen dan: "Wat verlangt gij dat ik voor u doen zal?" Daarop zeiden zij tot de koning: "De man die ons wilde vernietigen en die het erop toelegde ons te verdelgen, zodat wij nergens in het gebied van Israël zouden kunnen voortbestaan." De man over wie zij spreken is uiteraard Saul. Zij zeggen feitelijk dat hij Gibeon ten dode vervolgde. Ik hoop dat u hier ook meteen weer even 'dubbelzinnig' wilt luisteren. Ik ken namelijk een andere Saul, ook uit het geslacht en de stam van Benjamin, die ook vervolgde. Hij vervolgde niet de Gibeonieten, maar hij vervolgde de ekklesia ten dode en trachtte hen te verdelgen. De ekklesia staat in de Bijbel in het algemeen voor een 'dwaas volk', bovendien heidens. En dat was nu juist de Saul die die ekklesia vervolgde. Ik ga de lijntjes straks aan het eind helemaal bij elkaar brengen, maar ik wil nu alvast wijzen op de parallellen die voor het oprapen liggen. Saul is hier een beeld; er is een directe parallelle lijn te trekken met de Saul, ook uit het geslacht en de stam van Benjamin, die de ekklesia vervolgde. Die ekklesia heeft, evenals de Gibeonieten, vanwege haar afkomst geen rechten in Israël, maar waaraan wel om niet goddelijke beloften waren gegeven. Die parallel mag ons niet ontgaan.

De Gibeonieten vervolgen hun voorstel: "De man die ons wilde vernietigen en die het erop toelegde ons te verdelgen, zodat wij nergens in het gebied van Israël zouden kunnen voortbestaan... laat ons uit zijn zonen zeven mannen gegeven worden." Uit zijn zonen, wat in de Bijbel zijn erfgenamen betekent. In feite waren zij, omdat het erfgenamen waren, troonpretendenten. Dat is wat een koningschap of een dynastie inhoudt: een kwestie van opvolging in de generaties, van erfopvolging en troonopvolging. De zonen van Saul zouden dus in feite ook het koningschap van hem uitoefenen. Zo werkt dat ook met een erfenis; als je iemands erfgenaam bent, dan erf je in principe ook de schuld. Zeker in een dynastie is de gedachte dat wanneer de voormalige koning iets gedaan heeft, zijn opvolger ook de verantwoordelijkheid draagt voor wat zijn voorganger heeft gedaan. Op zich is dat dus helemaal geen gekke gedachte.

Zij zeggen: "Laat ons uit zijn zonen zeven mannen gegeven worden, opdat wij hen ophangen voor JAHWEH in het Gibea van Saul, de uitverkorene van JAHWEH." Dat laatste klinkt bijna cynisch: 'Saul, de uitverkorene van JAHWEH', die hen wel heeft willen uitmoorden ondanks de dure belofte en de eed die gedaan was. De eis om zeven mannen duidt op een volheid in de Bijbel. In feite zijn er ook maar zeven zonen; ze eisen dus gewoon dat heel het huis van Saul daarmee wordt uitgeschakeld en dat er geen erfgenamen meer zijn.

Deze zeven mannen moesten worden opgehangen op een bepaalde plaats: in het Gibea van Saul. Hier kan gemakkelijk even kortsluiting plaatsvinden, want Gibea heeft dezelfde naambetekenis als Gibeon. Toch zijn het twee verschillende plaatsen. Het Gibea van Saul was de plaats waar Saul vandaan kwam; dat lag in het stamgebied van Benjamin. Gibea en Gibeon lagen vlak bij elkaar en beide namen zijn afgeleid van het woord voor heuvel of verhoging. Wat die Gibeonieten zeggen is: "Er moet iets rechtgezet worden. Het huis van Saul heeft ons dit aangedaan en wij willen deze vergelding." Ik benadruk dit nu even niet moralistisch; ik zeg niet of het goed of fout is, ik zeg alleen dat dit de geschiedenis is. Over de typologie spreken we straks nog verder, maar dit is hun voorstel. Laat dat dan gebeuren: zeven mannen, het overblijfsel van het huis van Saul, zouden worden opgehangen. Daarmee wordt het huis van Saul feitelijk uitgeschakeld. En de koning zei: "Ik zal hen geven."

▶ 24:27 Mefiboset Gespaard Vanwege het Verbond met Jonatan ↑ hoofdstukken

Maar de koning deed één ding: hij hanteerde een clausule. De koning spaarde Mefiboset, de zoon van Jonatan, de zoon van Saul. Ik veronderstel enige kennis van de geschiedenissen van het Oude Testament bij u, want ik kan hier niet overal te diep op ingaan, maar Mefiboset was de zoon van Jonatan. Hij was begenadigd; David had Mefiboset veiliggesteld. Er was sprake van een eedzwering, waarover je leest in 2 Samuël 9. Later lees je daar trouwens nog een keer over, dat deze Mefiboset bevoorrecht wordt. Deze belofte was onder ede aan Mefiboset gegeven: er zou hem niets gebeuren. David kon daar dus niet onderuit. Dus als die Gibeonieten om zeven mannen vragen, zegt hij dat Mefiboset daarvan in ieder geval moet zijn uitgesloten. Dat staat er ook specifiek bij: de zoon van Jonatan, de zoon van Saul, vanwege de eed bij Yahweh. Als God een belofte doet, of er wordt een goddelijke belofte gedaan, dan kan die niet verbroken worden. Je ziet hieraan hoe ernstig het was wat Saul gedaan had. Hij had de eed die aan de Gibeonieten gedaan was, verbroken. Dat wordt hem zo zwaar aangerekend dat er drie jaar lang hongersnood was.

Vanwege de eed bij Yahweh, die David en Jonatan verbond, bleef Mefiboset gespaard. U weet dat David en Jonatan een zeer innige vriendschap hadden. Maar nu gaat er actie plaatsvinden. De koning nam de beide zonen van Rispa, de dochter van Ajja, die zij Saul gebaard had. Dat waren dus twee zonen van Saul zelf. Deze dame, Rispa, komen we later nog een keer tegen; zij was een van de bijvrouwen van Saul. Ik weet niet of ik het helemaal goed zeg, maar u weet wel hoe dat met koningen ging. Een koning mocht eigenlijk niet vele vrouwen hebben, daar hebben we het nog niet zo lang geleden over gehad, maar Saul had een bijvrouw en dat was Rispa. Zij had twee zonen en die heetten Armoni en Mefiboset.

Nu wordt het even ingewikkeld, want u zegt wellicht: "Wacht even, Mefiboset?" Maar deze Mefiboset is een andere dan de Mefiboset uit het voorgaande vers. Hij droeg dezelfde naam als zijn neef, de zoon van Jonatan. Dat is helemaal niet zo vreemd als een naam in een familie nogal dominant is. In onze familie is dat bijvoorbeeld de naam Dirk of Piet, dat is weer wat anders, maar in deze familie was de naam Mefiboset blijkbaar geliefd. Deze Mefiboset was dus een lijfelijke zoon van Saul en Rispa. Daarnaast nam David de vijf zonen van Merab. Merab was de dochter van Saul, die zij Adriel, de zoon van de Mecholatiet Barzillai, gebaard had. We laten die namen nu allemaal even voor wat ze zijn; de crux is dat Merab de dochter van Saul was, zoals we ook in 1 Samuël 18 tegenkomen. Die vijf zonen waren dus kleinzonen van Saul. Aan de ene kant heb je dus de twee zonen en aan de andere kant de vijf kleinzonen van Saul.

In totaal gaf David deze zeven zonen over aan de Gibeonieten. Als je dit vergelijkt met het geslachtsregister van Saul, dan blijkt dat er verder geen enkele zoon meer overgebleven is, behalve dan die Mefiboset, de zoon van Jonatan. Bent u er nog bij? We hebben het er vanmorgen al even over gehad: u krijgt hier voor de samenkomst koffie, zodat u niet in slaap valt. Ik kan me namelijk voorstellen dat het u soms een beetje gaat duizelen bij deze namen en deze merkwaardige geschiedenis. Maar in ieder geval: die zeven zonen vormen een volheid, het is een geheel. Het hele huis van Saul wordt hiermee feitelijk terzijde gezet; er blijft geen zoon over.

Hij gaf deze zeven zonen aan de Gibeonieten en er staat: "dezen hingen hen op". Er is zelfs gesuggereerd dat zij gekruiseld zijn, maar dat blijkt op zich niet uit de benaming. Ze werden aan een paal gehangen. Dat zou een kruisvorm kunnen zijn, maar het is omstreden of die executiemethode toen al bestond, of dat zij eerst gedood zijn en vervolgens opgehangen. Ik weet het niet. Waar het om gaat is dat ze werden opgehangen; dat staat vast. We zullen dat straks nog wat meer in detail zien. De Gibeonieten kregen die zeven mannen, doodden hen en hingen hen op in Gibea van Saul. Heel demonstratief: dit is in feite het einde, ook in de praktijk, van de dynastie van Saul. Principieel was Saul al lang geen koning meer — deze geschiedenis moet al twintig of dertig jaar daarvoor hebben plaatsgevonden — maar feitelijk regeerde hij nog steeds over Israël vanuit het graf. Dat de vloek op Israël rustte, was vanwege het onrecht wat Saul had gedaan: het verbreken van de belofte en van de eed. In de praktijk heerste het oude bewind nog steeds. Ik zeg het expres nu even zo.

Deze zeven mannen werden opgehangen op die locatie in Gibea en er staat bij: "voor het aangezicht van Yahweh op de berg". Dat is interessant voor uw eigen studie: als u een concordantie pakt en kijkt wat er nog meer plaatsvond in Gibea, dan weet u dat daar een offerplaats was. Dat wordt "de hoogte" genoemd. Ik geef hier de bronnen bij zodat u het kunt nazoeken, want het voert te ver om daar nu diep op in te gaan, maar daar was een offerplaats. Als er staat "voor het aangezicht van Yahweh op de berg", dan duidt dat op die plek waar in Gibea geofferd werd. Daar hingen ze dan. Deze zeven vielen tezamen en werden ter dood gebracht. Het is natuurlijk een afschuwelijke geschiedenis. Als je het heel moralistisch interpreteert, dan zeg je: "Het is onrecht dat deze zeven mannen, die geen aandeel hadden in wat Saul deed, nu dit lot ondergaan." Maar wij kijken daar naar met onze morele standaarden van nu, waarbij we heel individueel denken. In dit geval betreft het een onrecht dat niet alleen Saul deed, maar zijn hele huis; zijn dynastie was hier schuldig aan. Je zou je zelfs kunnen afvragen of Saul deze daad tegen de Gibeonieten niet mede heeft uitgevoerd met behulp van deze jongens en mannen. Maar dat is in feite niet eens de clou. De zeven mannen vielen tezamen en werden ter dood gebracht. En nu komt er iets eigenaardigs.

▶ 34:36 Een Datering met Betekenis: het Begin van de Gersteoogst ↑ hoofdstukken

En nu moeten we echt onze oren gaan spitsen. Waarom? Wel, het tijdstip is zo bijzonder. Je zou je zelfs de vraag kunnen stellen: wat doet dat hier überhaupt ter zake wanneer het was? Verandert dat iets aan het verhaal? Het was namelijk in de eerste dagen van de oogst. Welke oogst? Het begin van de gersteoogst. Dat is dus ergens eind maart of begin april geweest. Maar wat weten we daarvan? Dit is een onderwerp over deze Gibeonieten waar we het nog niet vaak over hebben gehad. Deze geschiedenis hebben we in al die jaren dat we hier samenkomsten hebben, nog nooit besproken. Dat weet ik. Maar over het begin van de gersteoogst hebben we het wél vaak gehad, en dat wordt nogal eens geroemd in de Bijbel.

De aanvang van de gersteoogst heeft namelijk een officieel begin: de eerste dag, daags na de sabbat. Je leest dat al in Leviticus 23. Het is de dag, lieve mensen, dat de Heer Jezus Christus ooit uit het graf verrees. Bij het officiële begin van de gersteoogst, als die eersteling naar de priester gebracht werd en bewogen werd voor het aangezicht van JAHWEH – op die dag, bij dat officiële begin van de gersteoogst, verrees de Heer Jezus Christus als Eersteling. De eersteling van de gersteoogst werd bewogen, en de Eersteling uit de doden bewoog ook; Hij werd levend gemaakt als de Eersteling, wat ook een garantie is dat de rest gaat volgen.

Deze datering – want dat is wat het is – is zo markant. Ineens zien we hier, te midden van de bloedigheid van mannen die opgehangen worden aan het hout, tegelijkertijd het licht van het begin van de gersteoogst. We zien hier aan de ene kant de dood, mensen die opgehangen worden, en tegelijkertijd zien we het licht van nieuw leven: de opstanding van Jezus Christus. De opstanding van Jezus Christus wordt hier natuurlijk niet expliciet genoemd, maar de datering zet ons aan het denken. Dat is juist bedoeld om ons daarbij te bepalen. Het zijn schatten, het zijn rijkdommen die onder de oppervlakte liggen. Maar hoe markant!

En dan krijg je nog een hele merkwaardige scène in deze geschiedenis. Want wat er dan gebeurt... Er wordt dus gezegd dat ze ter dood gebracht werden, ze werden opgehangen. We weten waar het was, en we weten nu ook wanneer, in welke tijdsperiode van het jaar het was: in de tijd rond Pesach.

▶ 37:47 Rispa's Rouwgewaad: een Weigering Om de Dood het Laatste Woord te Geven ↑ hoofdstukken

Toen nam Rispa, de dochter van Ajja – vers 10, waar we het zojuist al over hadden – een stuk grove stof. Eigenlijk wordt dit woord meestal vertaald met een rouwgewaad. Waarom dat hier niet gedaan is, weet ik niet, maar ik wijs er maar even op en dan begrijp je ook meteen waar het om gaat. Want ja, waarom denkt u dat Rispa dit heeft gedaan? Haar beide zonen hingen daar. En er staat nog bij: zij nam dat rouwgewaad. Het wordt trouwens elders ook vertaald met een 'zak'. Dat is niet zo gek, want je leest vaker dat dit een teken van rouw was.

We hadden het net even over hoe morele oordelen in de loop van de tijd kunnen verschuiven, maar dat geldt ook voor gebruiken. Laten we wel wezen: als wij in rouw zijn, gaan we niet in zak en as. Maar in die tijd deed men dat wel. Rispa neemt dat rouwgewaad en spreidt het voor zich uit op de rots. Er is gesuggereerd dat ze daar ook sliep, maar dat staat er niet, dus laten we dat soort suggesties maar even terzijde schuiven. Ze spreidde het voor zich uit op de rots vanaf het begin van de oogst – daar wordt weer op gewezen, op dat moment vond het plaats – totdat er water van de hemel op hen neerstroomde. Hoe lang die periode precies is geweest, weet ik niet.

Maar wat hier in feite vooral wordt benadrukt, is dat deze Rispa in rouw is. Maar ze weet ook dat er nu recht is gedaan aan de belofte aan de Gibeonieten. Want dat is wat er gebeurde: de Gibeonieten was onrecht aangedaan en zij hadden gezegd dat de schuld vereffend zou zijn wanneer het recht zijn loop zou hebben gehad. Rispa weet dat en ze spreidt dat rouwgewaad uit vanaf het begin van de oogst, dus vanaf het moment dat die ophanging daar plaatsvond, totdat er water van de hemel op hen neerkwam. Zij wist: er was wel hongersnood en er viel geen regen – die twee zijn altijd aan elkaar gekoppeld, logischerwijs – maar ze wist dat de regen er weer aan ging komen. Dus het is in feite ook een daad van geloof.

En trouwens, ik denk ook dat het een daad van protest was. Want er staat namelijk nog iets bij wat ik even moet vermelden: zij liet overdag het gevogelte van de hemel niet toe op hen neer te strijken, noch het gedierte des velds bij nacht. Zij is daar dus de hele tijd bij geweest. Ze heeft daar demonstratief dat rouwgewaad op die rots gelegd en niet alleen de lijken van haar eigen zonen, maar van al die zeven mannen heeft ze daar beschermd. Ze wilde niet dat de roofvogels of de roofdieren zich overdag of 's nachts meester zouden maken van deze lichamen.

Ik moet erbij zeggen: dit was in feite ook echt een protest van haar, en terecht. Want hoe zat de wetgeving hierover? Een gehangene moest dezelfde dag nog begraven worden. Dat lees je in Deuteronomium 21: "Vervloekt is eenieder die aan het hout hangt". Maar er staat ook bij dat diezelfde dag nog de begrafenis moest plaatsvinden. Het loutere feit dat deze lijken daar aan het hout bleven hangen, was onrecht. Dat was tegen de instructies die God had gegeven. Het was ook een kwestie van eerbied voor het lichaam. Een lichaam hoort begraven te worden.

In de Bijbel zie je dat heel sterk; dat is een geweldige gedachte. Wij spreken vaak over het 'stoffelijk overschot', maar dat doet de Bijbel nooit. De Bijbel spreekt over 'het lichaam'. Het lichaam is waar God mee verdergaat. Natuurlijk, ook al is het verbrand of is er niets meer van over, God weet de doden echt wel weer te vinden, dat is het punt niet. Maar door te begraven beeld je uit dat het een daad van zaaien is. Je zaait het in de aarde met de verwachting dat God daar op Zijn tijd nieuw leven uit voort zal brengen. Dus begraven is een daad van geloof. Je zaait het in de aarde met dezelfde verwachting die een boer heeft als hij zaad in de akker strooit: daar komt op Gods tijd nieuw leven uit voort. Hoe dan ook, Rispa wil niet dat dat gebeurt met die lichamen, en dat realiseert David zich op een gegeven moment ook.

▶ 43:26 De Beenderen Begraven en Gods Zegen over het Land Hersteld ↑ hoofdstukken

Want dan staat er dat aan David werd meegedeeld wat Rispa, de dochter van Ajja, de bijvrouw van Saul gedaan had. En dat was geloof. Want Rispa wilde beslist niet dat er iets met die lijken zou gebeuren. Je kunt zeggen dat het piëteit was naar haar eigen zonen enzovoort, natuurlijk, maar toen David dit vernam, lees je dat hij het volgende doet: toen ging David heen.

Hij haalde bij de burgers van Jabes in Gilead – ja, nu komt er weer even iets anders bij, want Jabes in Gilead ligt in het noorden van Israël. Hier heb je Jabes in het gebied van Gilead, en dan heb je hier Bet-san en daar Gilboa, dat is de berg of het gebergte van Gilboa. Het ligt eigenlijk allemaal vlakbij Nazareth. Maar wat is nu het verhaal? Laten we het gewoon lezen: toen David heenging, haalde hij bij de burgers van Jabes in Gilead de beenderen van Saul en zijn zoon Jonatan vandaan, die zij heimelijk – dat wil zeggen verborgen – van het plein in Bet-san hadden weggenomen, waar de Filistijnen hen hadden opgehangen.

Dus nu even terug: hier waren de mannen van Jabes, die de lijken uit Bet-san hadden gehaald. En waarom? De mannen van Bet-san hadden namelijk demonstratief de lijken van Saul en Jonatan aan de muur gehangen en op het plein neergelegd; je leest dat ook beschreven. Maar de mannen van Jabes hebben dat toen weer rechtgezet, of in ieder geval, zij hebben toen een begrafenis gegeven aan de beenderen van Jonatan en Saul.

Maar David doet nog iets meer. David ging heen en haalde bij de burgers van Jabes in Gilead – ik lees het nog een keer – de beenderen van Saul en zijn zoon Jonatan vandaan, die zij heimelijk van het plein in Bet-san hadden weggenomen, waar de Filistijnen hen hadden opgehangen. Als u er meer over wilt lezen: het laatste hoofdstuk van 1 Samuël bevat die hele geschiedenis. Dus excuus als u het niet helemaal volgt, maar dit is de gang van zaken: de Filistijnen hadden hen opgehangen nadat zij Saul op Gilboa verslagen hadden.

En wat doet David dan? Hij bracht de beenderen van Saul en zijn zoon Jonatan vandaar mee. En dat niet alleen: men verzamelde ook de beenderen van hen die opgehangen waren, dus van die zeven mannen. En dan wordt er gezegd: men begroef de beenderen van Saul en van zijn zoon Jonatan in het land Benjamin, in Sela, in het graf van zijn vader Kis. Dat is wat hier gebeurt. In het gebied van Benjamin, dat is waar God Zijn beloften aan had gegeven. Ook het huis van Saul maakte deel uit van de stam van Benjamin, en mensen werden begraven in hun eigen stamgebied. Dat was in feite ook een daad van geloof.

Want God had Zijn belofte gegeven en ook over de dood heen, straks in het Messiaanse Rijk, zullen ze daar ooit weer hun plek krijgen. Eventueel van de hemelse zijde, maar in ieder geval was het een daad van geloof. Dus zo maakt David dat dan alsnog goed na die daad van Rispa.

En dan lees je in het laatste deel hoe de geschiedenis eindigt: "En men deed alles wat de koning had geboden." Koning David had dat op deze wijze geregeld; zo moest het worden rechtgezet. En dan staat erbij: "en hierna voldeed God aan de bede over het land." Zo staat het er letterlijk. Hij ontfermde Zich weer over het land; daar komt het in de praktijk op neer. Er staat letterlijk dat Hij voldeed aan de bede over het land, wat betekent dat de hongersnood voorbij was. Er kwam weer zegen. Nu was dit allemaal rechtgezet.

▶ 48:06 Zeven Typologische Parallellen Rond het Oude Verbond en de Ecclesia ↑ hoofdstukken

Een merkwaardige geschiedenis, of niet? Nou ja, is het mooi? Er zijn de dingen die iedereen ziet, maar zoals ik al zei, wil ik aan het einde ook graag nog even de typologische lijntjes aan elkaar verbinden. Ik heb zeven punten om het op een rijtje te zetten.

Je kunt hier natuurlijk over gaan preken en zeggen: "Denk erom dat je je wel houdt aan het verbond, want anders zal je nageslacht daar nog de wrange vruchten van plukken." Zo hoorde ik dat vorige week nog door een dominee naar voren brengen; daar word je niet blij van. Dat is in feite de hele moralistische vraag: "Wat leren we ervan?" Zo wordt er meestal gepreekt. Dan lezen we een gedeelte in de geschiedenis over Simson en zeggen we: "Ja, dat is niet goed geweest, mensen moeten vooral uitkijken dat we niet in hetzelfde kwaad vallen." Ik zeg niet eens dat die gedachte op zich zo fout is, maar daar gaat het niet om. De Bijbel gaat er niet over dat u keurig en netjes leeft. De Bijbel gaat over wie God is, wat Hij belooft, wat Hij doet, wat Hij gesproken heeft en hoe Hij Zijn woord vervult. Dat is een bericht, een mededeling. Het is niet: "Wat moet je doen?", dat voortdurende "spreken en breken". Nee, daar gaat hier een sprake van uit.

Het gaat er niet om of dit goed of fout was, of zondig. Dat is de clue niet. De clue is dat hier een sprake uitgaat van hoe God Zijn eed gestand doet, hoe God waarmaakt wat Hij zegt en hoe Hij in alles verwijst naar de komst van Hem die de wereld gaat redden. Ook deze geschiedenis spreekt daar weer van, en dat wil ik graag laten zien. We hebben de geschiedenis nu gelezen en ik heb u gezegd dat het huis van Saul in feite een verwijzing is naar, en een beeld van, het oude verbond. Saul heerste totdat David zou komen. Zo geldt het ook met het oude verbond, dat per definitie tijdelijk was en vervangen zou worden – wat trouwens ook voorzegd was – totdat de Beloofde zou komen. Ook in dit verband zien we wel ijver, maar zonder verstand. Saul staat model voor degene die David vervolgde, en trouwens ook de Gibeonieten vervolgde.

Zoals Saul een type is van het oude verbond, zo zijn de Gibeonieten een beeld van de Ecclesia. Ze zijn heidens en hebben geen rechten in Israël, maar ze zijn in het bezit van een goddelijke eed, afgelegd bij monde van Jozua. Gibeon betekent bovendien "heuvel" of "verhoging", een verhoogde plaats. Kleur dat plaatje nu zelf maar verder in. Maar er is nog iets: voordat God Israël gaat zegenen, zal eerst recht moeten worden gedaan aan de belofte aan de Ecclesia. Vandaar ook dat de Ecclesia voorrang heeft; eerst moet dat rechtgezet worden. In feite zie je dat in deze geschiedenis ook. Er komt vrede over Israël, maar eerst is daar Gibeon, of zijn daar die Gibeonieten aan wie God Zijn beloften had gegeven. Zij hadden weliswaar geen rechten, maar dat moest eerst recht worden gezet.

Het is een prachtig beeld, toch? Je ziet hier de contouren en de boodschap zoals de apostel Paulus – zelf een Saul uit de stam van Benjamin – dat in zijn brieven neerlegt. In feite moest daarmee ook het oude verbond daadwerkelijk in de praktijk worden uitgeschakeld. Dat gebeurde door het kruis. Toen de Heer stierf, was dat het officiële einde van het oude verbond, maar in de praktijk heerste het oude verbond gewoon nog door. Je ziet dat in het Nieuwe Testament; pas demonstratief werd daar een einde aan gemaakt in het jaar 70, toen ook de hele tempeldienst teniet werd gedaan. Dat was een generatie later, veertig jaar later, dat het in de praktijk werd rechtgezet. Nu denk ik ineens – ik zeg het gewoon ter plekke, dus misschien klopt het helemaal niet – zou deze rechtzetting in de geschiedenis van David ook veertig jaar later zijn geweest? Het zou me niet verbazen; het zou in ieder geval helemaal kloppen. Maar goed, dat is een losse flodder, neemt u het maar weer voor wat het is.

Wat ons zeker niet mag ontgaan, is dat het einde van Sauls huis ons bepaalt bij het begin van de gersteoogst. Oftewel: nieuw leven, de opstanding. En dan heb ik er nog een: Rispa's respect voor de lichamen. Dat is wat zij heel duidelijk demonstreert, en dat bevestigt Gods voornemen om de doden levend te maken. Zie je dat in zo'n bloederige en duistere geschiedenis toch het licht ziet stralen? De gersteoogst, maar ook die eerbied voor de lichamen. Waarom? Omdat voor God het lichaam niet zomaar een stoffelijk overschot is. Dat brengt ons meteen bij het laatste: David herkent ook de waarde van de plaats van het begraven. Het moest dáár gebeuren, want aan die plek had God Zijn belofte verbonden.

Ik hoop u in deze uiteenzetting van vanmorgen wat doorgegeven te hebben over de glorie van het Woord. Ik geef toe, als je het aan de oppervlakte leest zonder inzicht, zie je misschien wel heel veel ijver: "Wat kunnen we hiervan leren? Hoe kunnen we dit kopiëren?" Dat zijn benaderingen waarbij de werken van de mens meteen weer op de voorgrond worden geplaatst. Als je het zo leest, begrijp je er helemaal niets van, sorry dat ik het zeg. Je snapt het pas wanneer je gaat onderkennen dat God hier een sprake van doet uitgaan. Hij getuigt van wie Hij is en hoe Hij Zijn belofte gaat vervullen. Dan zie je geweldige dingen in zo'n geschiedenis waarvan je in eerste instantie denkt: "Waarom zou dat in de Bijbel staan?" Ga maar onder de oppervlakte zoeken, dan kom je altijd goud tegen. Dit is zomaar een voorbeeld daarvan. Zullen we het hierbij laten voor vanmorgen?