▶ 00:00 Introductie: Dood Maal Dood Is Leven ↑ hoofdstukken

Dood maal dood is leven. Dat is de wat wiskundig aandoende titel van deze avond. Later op de avond zal ik daar nog wat dieper op ingaan en uitleggen waarom ik het expres zo heb genoemd. Dood maal dood is leven, maar zover is het nog niet. Ik wil u eerst een citaat geven dat ik gelezen heb van een meneer wiens voornaam heel veel lijkt op die van mij: Andries Knevel, ex-directeur van de Evangelische Omroep; tegenwoordig is hij gewoon presentator. Waar ik dit precies las, weet ik niet meer, maar ik heb het van hem gelezen, ik geloof dat ik het op internet heb vernomen.

Ik zal het u voorlezen. de vraag die hem was voorgelegd, was: "Kun je met de hel omgaan?" Andries Knevel heeft zich daar heel vaak over uitgelaten en verteld dat hij daar enorm veel problemen mee heeft. Ik herinner me dat ik hem jaren geleden daar nog eens een keertje over geschreven heb en ik heb toen een tamelijk uitgebreide brief teruggekregen. Toen bleek hij toch niet erg open te staan voor wat ik hem te vertellen had. Maar dat maakt ook niet zoveel uit hoor, wat ik te vertellen heb.

Wat wel erg jammer is, is dat iemand die ooit directeur en een van de boegbeelden van de Evangelische Omroep was – dat wil zeggen de omroep van de blijde boodschap – dergelijke dingen zegt. Hij had bij een andere gelegenheid namelijk ooit eens gezegd, en dat vind ik in dit verband wel passen: "Van nature ben ik wel een erg optimistisch en opgewekt mens, maar vanwege de boodschap die ik ken, ga ik nogal zwaarmoedig door het leven." Moet u nagaan. Dat is de directeur van de Blijde Boodschap Omroep. En als het niet zo triest was, zou je er echt hard om lachen. Hoe is dat mogelijk? Zo'n contrast. Maar goed, het heeft alles ook met dit onderwerp te maken.

▶ 02:34 Het Dilemma van de Eindeloze Hel ↑ hoofdstukken

Kun je met de hel omgaan? En toen schreef hij of zei hij – dat weet ik dus niet, maar in ieder geval is het een uitlating van hem: "Ik denk in toenemende mate van niet." Ik vind dit trouwens een heel eerlijk citaat, dat moet ik erbij zeggen. Dus ik geef het helemaal niet weer om hem eens een keertje te kijk te zetten, maar wel om even duidelijk te maken waar het nu eigenlijk om gaat. Hij zegt: "Ik denk in toenemende mate van niet."

Onlangs zei iemand tegen mij dat er drie mogelijkheden zijn. Of je gelooft in de hel, en dat betekent dat je permanent psychiatrisch moet worden opgenomen – goed lezen, André – want de gedachte dat familieleden daar naartoe gaan, is een niet te verdragen gedachte. Of je gelooft in de hel en je hebt je baan opgegeven om dag en nacht langs de huizen te gaan om de mensen te waarschuwen. Of – en dat is de derde mogelijkheid – je gelooft in de hel, maar omdat de eerste twee dingen bij jou niet plaatsvinden, geloof je er diep in je hart eigenlijk niet in. "Ik heb mijn baan niet opgegeven," zegt Andries Knevel, "en ik ben niet psychiatrisch opgenomen." Nou, trek zelf de conclusie.

Kan ik dus leven met de afschuwelijke werkelijkheid van de permanente marteling van vrienden, bekenden en familieleden, en dat ook nog voor altijd? Nee, dat kan ik niet meer. En ik vraag me af hoe ik dat ooit heb gekund. Dat is het citaat van Andries Knevel en ik moet zeggen: ik onderschrijf dit volledig. Ik ben het volstrekt met hem eens. Het is waar dat als die doctrine over de hel, zoals die eeuwenlang is verteld, waar is en je gelooft dat, dan moet je inderdaad psychiatrisch worden opgenomen. Dat kan niet anders. Dat is een absoluut gekmakende gedachte. Dan ben je trouwens zelfs zo geraakt dat je niet eens meer openstaat voor optie twee, om de mensen nog te waarschuwen, want het legt je helemaal lam. Je kunt er niet mee leven.

Nou, die conclusie hebben velen getrokken. En dan moet u zich realiseren dat het hele idee van een eindeloze helbestraffing een zeer belangrijke pijler is onder wat men dan noemt de christelijke godsdienst. Niet alleen in het calvinisme, maar in de hele christenheid over de volle breedte: protestants, luthers – het maakt niet uit – rooms-katholiek en ook de oosters-orthodoxen. Allemaal hebben ze die doctrine van de eindeloze helbestraffing. In de marge zijn er altijd wel wat andere geluiden gehoord, maar dat werd altijd als sektarisch en ketters neergezet.

Pardon? Ja, de katholieken ook. Die gaan natuurlijk heel frivool door het leven, maar niettemin hebben zij ook de leer van de eindeloze helbestraffing. Ja, een vagevuur voor de gelovigen, zeker. Nee, het vagevuur is juist bedoeld om de gelovigen te reinigen en geschikt te maken voor de hemel. Maar die hel blijft bestaan voor degenen die sowieso niet deugen. Dus mocht u overwegen om dan toch maar rooms-katholiek te worden: u bent bij dezen gewaarschuwd.

Het is natuurlijk een spagaat. Het is een heel schizofreen punt dat je geacht wordt iets te geloven wat je gek maakt, terwijl er tegelijkertijd wordt gezegd: "Dit is het evangelie, dit is de blijde boodschap." Hoe verhoudt zich dat? Dat is niet uit te leggen. Dat is echt innerlijk gespleten; dat kan niet. In dat verband moet ik op iets anders wijzen.

▶ 07:10 De Annihilatieleer: het tot Niets Worden van de Goddelozen ↑ hoofdstukken

En dat is de annihilatieleer. Dat is een wat moeilijk woord, en laat ik dat meteen even uitleggen. Daar zit het woordje 'nihil' in, en u weet wat nihil betekent: dat betekent niets. Ja, het betekent wel wat; het betekent namelijk 'niets'. Dat is zoiets als het grapje: "Weet je wat 'I don't know' betekent?" "Ja, ik weet het niet." Oké, goed. Annihilatieleer wil dus zeggen dat het de leer is dat de goddelozen zullen worden tot niets. Punt.

Nog niet zo heel erg lang geleden heb ik een studie opgestuurd gekregen waarin een bijbelleraar – de naam doet er even helemaal niet toe – deze leer uiteenzette. En ik moet u zeggen: in zekere zin heb ik daar toch wat sympathie voor. Dat heeft ermee te maken dat het bezwaar wat zojuist klonk uit dat citaat van Andries Knevel, door de aanhangers van de annihilatieleer niet gekend wordt. Die eindeloze foltering van al die mensen die in ongeloof sterven, dat kennen zij niet. Zij geloven dat de goddelozen weliswaar opstaan ten oordeel, maar dan in ieder geval uiteindelijk definitief vernietigd worden. Ze komen in de tweede dood terecht en daar is het schluss finito, einde verhaal. Dus niet een pijniging en een foltering tot in het oneindige.

Maar als u het niet erg vindt: ik wil graag even mijn verhaal houden, want anders wordt het echt een heel moeilijk verhaal om mijn presentatie af te maken. Ik heb namelijk een heleboel dia's vanavond. In die studie waar ik zojuist op wees, wordt met verve naar voren gebracht dat annihilatie, het vernietigen van de goddelozen, een Bijbelse leer is. En ik moet u zeggen: ik ben het daar ook mee eens. Ik ben het alleen niet eens met dat laatste, met die punt. Want dat is namelijk absoluut niet Bijbels, en dat zal later op de avond naar voren gebracht worden.

Annihilatie in Bijbelse zin... Ik moet er trouwens nog even bij zeggen dat die leer van de annihilatie in de marge van de christenheid altijd al wel geleefd heeft. Je ziet het bijvoorbeeld nu in bepaalde stromingen; denk aan de zevende-dagadventisten, maar ook de Jehova's getuigen geloven in de annihilatieleer. Wat opvallend is, is dat de laatste tijd ook deze opvatting steeds vaker klinkt, bijvoorbeeld ook in de evangelische wereld. Je hebt een bekende Engelse voorganger, John Stott, die zich ook als advocaat van deze opvatting aangediend heeft. En er zijn er meer die dit tegenwoordig zo naar voren brengen, hoewel het officieel als ketterij geldt. Maar goed, annihilatie: het tot niets worden van de goddelozen.

▶ 10:47 Annihilatie in het Oude Testament: Psalmen en Profeten ↑ hoofdstukken

Wat staat er over in de Bijbel? Ik wil in eerste instantie eens een aantal schriftplaatsen noemen die daarvoor worden aangevoerd. Laten we meteen maar bij de eerste psalm beginnen. Dan lees je eerst over die rechtvaardige, u weet wel, die dag en nacht zich bezighoudt met de wet des Heren. Die is als een boom, geplant aan waterstromen. Maar er staat even later in die psalm: "Niet alzo de goddelozen, die toch zijn als kaf dat de wind verstrooit." Daar blijft dus niets van over; dat is het idee.

In Obadja – het hoofdstuk hoef ik niet te vermelden, want hoofdstukken kent het verder niet, meer dan één bedoel ik – lees je over de eindtijd. Over de dag des Heren staat ook in vers 15: "Want nabij is de dag des Heren over alle volkeren; zoals gij gedaan hebt, zal u gedaan worden." En even later: "Ja, zoals gij gedronken hebt op mijn heilige berg" – dat betekent Jeruzalem dus – "zullen alle volkeren zonder ophouden drinken; ja, zij zullen drinken en zwelgen. Zij zullen worden als hadden zij nooit bestaan." Maar op de berg Sion zal er ontkoming zijn en het huis van Jakob zal zijn bezittingen weer in bezit nemen.

Hier worden we duidelijk verplaatst naar de toekomst waarin de dag des Heren zal aanbreken, waarin de volkeren vergelding zullen ontvangen, maar ook waarin op de berg Sion ontkoming zal zijn. Dat staat trouwens op meerdere plaatsen in de profeten beschreven. Het huis van Jakob zal zijn bezittingen weer in bezit nemen. Dat wil zeggen: het volk zal door God hersteld worden in het land. Nou ja, een thema dat zo uitgebreid bij de profeten ter sprake komt. Maar ook van die volkeren lees je dus dat ze – en dan met name die legers die zich daar zullen optrekken naar Jeruzalem en naar het Midden-Oosten – daar in het land inderdaad compleet in de pan gehakt zullen worden. Er zal een enorme slachting plaatsvinden, want dat is echt het verhaal wat je daarover in de Bijbel leest. Er staat hier: ze zullen zijn als hadden ze nooit bestaan. Ze zullen gewoon te niet gedaan worden, geannihileerd.

Ik kan nog heel wat voorbeelden daarvan geven, maar ik wil u zomaar eventjes toch vertrouwd maken met het feit dat de Bijbel daar wel degelijk ook over spreekt. Over annihilatie, ook al is de term in het Latijn, maar dat maakt niets uit als je hem gewoon vertaalt en weet dat het betekent 'tot niet worden'. Dan blijkt het een notie te zijn die de Bijbel kent.

Goed, Psalm 37: "De Heere kent de dagen van de oprechten en hun erfenis zal in eeuwigheid..." Eeuwigheid, nou ja, u weet het hè. Tenminste, degenen die de trouwe bezoekers zijn, die weten inmiddels hoe dat zit met het woordje eeuwigheid. Dat betekent gewoon 'eeuw' of 'tijdperk'. Daar heeft het mee te maken. En in de praktijk vooral de toekomende eeuw, die eeuw, die aion die gaat aanbreken. Dat is ook wat hier aan de orde is: de olaam die zal aanbreken. En dan zullen de oprechten, zij die vertrouwen op het woord van de Here, inderdaad het land in bezit nemen, et cetera. Nou, eventjes verder in vers 20 van Psalm 37. Dit is trouwens de Statenvertaling: "Voorwaar, de goddelozen gaan te gronden; de vijanden des Heren zijn als de pracht van de landouwen. Ze vergaan, in rook vergaan ze." Kortom, daar blijft niets van over. Me dunkt ook: annihilatie. Ze worden tot niets. Er blijft niets van over.

Psalm 92: "Wanneer de goddeloze..." Een lied voor de Sabbatdag is dit trouwens. Dat staat boven de psalm. Een lied voor de Sabbatdag is ook in hoge mate profetisch. Want je kunt natuurlijk zeggen: "Nou, het is bedoeld om op de sabbat, de zevende dag van de week gelezen te worden." Dat is ook zo. Maar de Sabbatdag is natuurlijk ook een aanduiding van de sabbat die gaat aanbreken over deze wereld. Namelijk als de Here zal gaan rusten in Zijn schepping en als de schepping ook tot rust zal zijn gekomen. Deze wereld zal eindelijk, na zes dagen van duizend jaren zwoegen, uiteindelijk een dag van duizend jaren beleven. De zevende dag, ja ja, die gaat spoedig aanbreken: die Sabbatdag.

In deze psalm staat: "Wanneer de goddelozen uitspruiten als het groene kruid en alle bedrijvers van ongerechtigheid bloeien..." Dat is de gang van zaken in deze tegenwoordige boze aion. Ze kunnen rijkelijk tot bloei komen als het groene kruid. Maar hier staat meteen ook wat hun lot zal zijn: "Zij zullen voor immer verdelgd worden. Maar Gij, o Here, zetelt in den hoge voor eeuwig." Dat wil zeggen: voor die eeuw die zal aanbreken. "Want zie, uw vijanden, Here, want zie, uw vijanden zullen te gronde gaan. Verstrooid zullen worden alle boosdoeners."

Dit staat dus allemaal zo zwart op wit in de Bijbel. En ik moet u zeggen – maar nou loop ik een beetje vooruit op wat we later in de avond ook nog zullen zien – dat we deze gedachten op zoveel plaatsen vinden, met name in de Psalmen maar ook bij de profeten. En dat moet je gewoon ook nemen zoals het er staat. Kijk, de goddelozen, staat er in de Bijbel, die zullen vernietigd worden. Dat wil zeggen dat die goddelozen niet meer terugkomen als zodanig. Dat is al een heel belangrijk punt zoals ik het nu zeg: de goddelozen zullen niet meer terugkomen. Zij zullen teniet gedaan worden. Dus dat heeft niets te maken met hun lot als mens, als schepsel, maar als goddelozen zullen ze teniet gedaan worden. Niet alleen aan hun goddeloosheid zal een einde komen, maar ze zullen niet meer een goddeloze zijn. Hebt u die? Dat is erg belangrijk, want ik zeg hem alvast even: dat is namelijk wat er staat. Die goddelozen zullen voor immer verdelgd worden.

Goed, akkoord. In wezen is het lot van elk mens dat hij doodgaat. Dus in wezen wordt elk mens geannihileerd, zou je kunnen zeggen. Maar het gaat hier ook – en dat moet ik er ook bij zeggen – ja, sorry Dick als je het niet erg vindt, want anders wordt het echt te lastig want ik heb veertig dia's... Ik ben niet boos hoor, straks na afloop... Oké, het gaat hier ook over het toekomende vrederijk en ook bij het aanbreken van die aion, van die eeuw. En bij die gelegenheid zullen de rechtvaardigen overblijven, dat wil zeggen: die zullen het vrederijk ingaan. Die zullen niet teniet gedaan worden, maar daarentegen de goddelozen, die zullen omgebracht worden. Die blijven dus niet leven. Het gaat hier dus ook specifiek weer, en dat zie je heel vaak in de Psalmen, over het aanbreken van de dag des Heren.

En dan lees je in dat verband – en ik denk bijvoorbeeld ook aan wat Petrus zegt in Handelingen 3 – dat bij die gelegenheid de ongelovigen... "En ieder die niet luistert naar de woorden van deze profeet" – het gaat over de profeet, de Here Jezus Christus – "die zal uit het volk worden uitgeroeid." Dat zal straks ook daadwerkelijk gebeuren. Dat is niet zachtzinnig, dat begrijp ik ook wel, maar in verband met het koninkrijk, met de regering over deze aarde, zullen die operaties worden voltrokken.

Psalm 145: dito met een sterretje, zou ik bijna zeggen. Want ook daar gaat het over het koninkrijk dat zal aanbreken. Ik ga dat nu niet aantonen; u moet het zelf maar eens nalezen in Psalm 145. Ik lees het even voor uit de Statenvertaling: "De Heere bewaart al degenen die Hem liefhebben, maar Hij verdelgt alle goddelozen." Wanneer zal dat gebeuren? Nou, straks bij het aanbreken van de toekomende eeuw.

Dan zullen de goddelozen dus daadwerkelijk verdelgd worden. Ik vind het trouwens wel opmerkelijk: in de Statenvertaling komt dat heel goed uit de verf, want daar geven ze ook aan dat het hier een profetische psalm betreft.

Er staat een Schin voor. Je hebt een heleboel van zulke psalmen die profetisch zijn ingedeeld, waarbij het eerste vers met een Alef begint, het tweede vers met de tweede letter van het Hebreeuwse alfabet, en het derde couplet met de derde letter. Dat is ongeveer vergelijkbaar met ons Wilhelmus, kent u dat? Bij het Wilhelmus begint het eerste couplet met een W, het tweede met een I, en het derde met een L. Dit is een bepaalde poëtische stijlvorm, maar daar zit nog veel meer achter dan wat ik nu zeg; het is niet alleen maar een stijlvorm.

In dit geval staat er een Schin voor, en in dat verband wordt er gezegd: "Hij verdelgt alle goddelozen." Nu moet u weten, dit is de Hebreeuwse letter Schin. Maar weet u wat de Schin eigenlijk is? Dat is het gebit, of meer specifiek: kiezen. Niet 'kiezen' als werkwoord, maar de kiezen die in je mond zitten. En wat doe je met kiezen? Precies, malen. Kauwen, maar daarmee verpletter je de dingen ook. Dat is precies wat er in dit vers vervolgens naar voren gebracht wordt.

Er staat bijvoorbeeld elders — ik weet dat van deze psalm toevallig even uit mijn hoofd — bij de Ayin, dat is ook een Hebreeuwse letter, dat "aller ogen op U gericht zijn". Nu betekent Ayin namelijk ook 'oog'. De betekenis van die Hebreeuwse letter loopt dus parallel met de tekst. Zelfs de getalswaarde hangt weer samen met de betekenis van de zin die erop volgt. Zo knap zit dat allemaal in elkaar.

▶ 22:05 Oordelen in het Nieuwe Testament en de Verwoesting van Jeruzalem ↑ hoofdstukken

Hebreeën 10, dat is weer een wat ander verband. Maar daar staat: "Want indien wij opzettelijk zondigen, nadat wij tot erkentenis der waarheid gekomen zijn, blijft er geen offer voor de zonden meer over." Maar er staat ook: "... een vreselijk uitzicht op het oordeel en de felheid van een vuur, dat de wederspannigen zal verteren." Moet ik er een beetje bij zeggen? Het is lastig om zo midden in zo’n gedeelte een citaat door te geven, want dan moet je toch iets vertellen over de context.

De Hebreeënbrief is geschreven aan Hebreeën en met het oog op de val van de stad Jeruzalem. De tempel zou binnen afzienbare tijd verwoest worden en men zou vluchten uit de stad; "gaat uit buiten de legerplaats" is het motto in Hebreeën 13. Tegen die achtergrond moet je dat lezen. Binnen een paar jaar zou de stad Jeruzalem compleet verdelgd worden. Echt geen steen zou op de andere gelaten worden. De stad Jeruzalem is in die dagen veranderd in een enorm bloedbad.

De schrijver zegt dit ook omdat daar vele Messiaanse Joden bij zaten. Dat wil zeggen: Joden die tot erkentenis waren gekomen van de Messias, maar die inmiddels dreigden af te vallen. Dat is een van de thema’s van de Hebreeënbrief. Velen hebben de boodschap toen losgelaten. Nu schrijft de schrijver van deze brief – ik laat zijn naam maar even in het midden, want per slot van rekening staat hij ook niet in de Hebreeënbrief vermeld: "Als we opzettelijk zondigen en de Zoon van God met voeten treden" – dat wil zeggen: Hem echt welbewust afwijzen – "nadat wij tot erkentenis van de waarheid gekomen zijn, dan blijft er geen offer voor de zonden meer over." Dat wil zeggen: het enige offer dat er is, wijzen jullie af. Wat voor offer blijft er dan nog over? Daar kwam trouwens bij dat de hele offerdienst op het punt stond compleet te verdwijnen.

Tegen die achtergrond wordt dan gezegd dat er een vreselijk uitzicht bleef op het oordeel en de felheid van een vuur dat de wederspannigen zal verteren. Dat is exact uitgekomen zoals het voorzegd was. Deze brief is slechts enkele jaren voordat dit werkelijkheid werd geschreven, rond het jaar 70. Dat jaar heeft een belangrijke plaats ingenomen in de geschiedenisboeken; het is een zwarte bladzijde, misschien wel een van de allerzwartste in de Joodse geschiedenis: de verwoesting van de stad Jeruzalem en de verwoesting van de tempel.

Met het oog daarop wordt er gesproken over dat uitzicht op het oordeel en de wederspannigen die verteerd zouden worden. Degenen die inderdaad gehoor hebben gegeven aan de oproep van de Heer Jezus en zijn uitgegaan buiten de legerplaats naar Pella – de plaats in de woestijn waar men naartoe vluchtte – hebben daar een veilig onderkomen gevonden. Maar goed, dat is nu verder niet het onderwerp. Het gaat erom dat de Bijbel inderdaad spreekt over vuur dat de wederspannigen zal verteren. Dan moet je niet meteen denken in termen van 'de hel', want dat begrip kent de Bijbel niet. De Bijbel spreekt over concrete plaatsen, over Gehenna of het dal van Hinnom bijvoorbeeld. Maar ook hier wordt er gesproken over de verwoesting van Jeruzalem, over het feit dat de stad compleet in vlammen is opgegaan. Daarmee kwam ook een einde aan de natie die voor de tweede keer de Zoon van God kruisigde.

Over de Hebreeënbrief zullen we het verder niet meer hebben; het gaat puur om dit gegeven. In 2 Thessalonika 1 – dan zijn we nu uitdrukkelijk bij een brief van Paulus – staat bij de openbaring van de Heer Jezus... Het zijn niet zulke opwekkende teksten, dat weet ik, maar het staat in de Bijbel. Bij de openbaring van de Heer Jezus van de hemel, met de engelen Zijner kracht, in vlammend vuur, als Hij straf oefent over hen die God niet kennen en het evangelie van onze Heer Jezus niet gehoorzamen. Dit gaat ook over de toekomst, over de Dag des Heren.

We worden hier verplaatst naar de toekomst, wanneer het evangelie van het Koninkrijk gebracht zal worden. Dat zal overigens weer met veel vertoon gebeuren, met bewijzen van krachten, tekenen en wonderen. Met enorme kracht zal de boodschap van het komende Koninkrijk en van de komende Koning worden gebracht. Ieder die daar niet aan gehoorzaamt, zal boeten met een eeuwig verderf. Letterlijk staat er in het Grieks het woordje olethros, en dat betekent vernietiging of ruinering. U begrijpt waarom ik dit aanhaal: omdat het in wezen ook annihilatie is, gewoon vernietiging. Met een 'eeuwig' verderf – ik zeg het er nog maar even bij: eeuwig betekent uiteraard niet eindeloos, maar houdt verband met de eeuw die aanbreekt. Het houdt verband met een eeuw of met eeuwen. Ver van het aangezicht des Heren en van de heerlijkheid Zijner sterkte, wanneer Hij komt. Dus hier worden we verplaatst naar de dagen van de toekomst en de ernst die zich dan zal voltrekken.

Ik ga nog even door naar Mattheüs 13. Dat is een van de zeven gelijkenissen die we in dat hoofdstuk aantreffen. Het gaat hier over de gelijkenis van de tarwe en het onkruid. Er staat in vers 40: "Zoals nu het onkruid verzameld wordt en met vuur verbrand, zo zal het gaan bij de voleinding der wereld." Pardon, "der eeuw" staat er, aion. De Zoon des mensen zal Zijn engelen, Zijn boodschappers, uitzenden. Ze zullen uit Zijn Koninkrijk verzamelen al wat tot zonde verleidt en hen die de ongerechtigheid bedrijven. En zij zullen hen in de vurige oven werpen; daar zal het geween zijn en het tandengeknars. Ziet u hetzelfde idee ook hier weer?

De rechtvaardigen overleven en zullen het toekomende vrederijk ingaan. Degenen die geen gehoor hebben gegeven aan de oproep van het Koninkrijk, de ongehoorzamen en ieder die niet luistert naar de woorden van de Profeet, die zal worden uitgeroeid. Zoals het hier beschreven wordt: zij zullen worden verzameld, zij zullen niet overleven, zij zullen omkomen. Dat is het idee. Dit gaat dus allemaal over het aanbreken van het toekomende Koninkrijk. Als de regering van Gods Koninkrijk zich zal vestigen, zullen slechts de rechtvaardigen overleven en de rest zal omkomen. Dat kan bij gelegenheid op een zeer ernstige wijze plaatsvinden. Dit roept natuurlijk herinneringen op aan de vorige Bijbelstudie.

▶ 29:43 Het Eeuwige Vuur en het Toekomstige Herstel van Sodom en Gomorra ↑ hoofdstukken

We hadden het de vorige keer over Sodom en Gomorra, maar ik laat het nog maar eens even zien omdat dit helemaal in de lijn ligt van het thema waar we het over hebben: over annihilatie en vernietiging. Want moet u eens opletten wat daar staat in Judas vers 7: "zoals Sodom en Gomorra en de steden in hun nabijheid, die op gelijke wijze als genen haar hoererij hebben botgevierd en ander vlees achternagelopen zijn, daar liggen als voorbeeld onder een straf van eeuwig vuur."

Die plaats is nog altijd te bezoeken en als u daar meer over wilt weten: daar links in de zaal zit een jongen die er onlangs nog is geweest. Hij heeft speciaal een reis gemaakt om dat allemaal eens te bekijken en hij was zeer onder de indruk. Hij heeft een laptop bij zich en kan u de foto's laten zien die hij zelf heeft gemaakt van de overblijfselen van Sodom en Gomorra. Het laat zien dat het echt waar is wat er in de Schrift daarover staat. Er is een eeuwig vuur over gekomen. Dat vuur brandt weliswaar niet meer, maar het heeft wel voor de eeuw zijn werk gedaan.

Er staat echter bij: "als voorbeeld onder een straf van eeuwig vuur". Betekent dat vernietigd? Ja, het betekent vernietigd. Betekent dat vernietigd punt? Nee. Kan ik het duidelijker zeggen? Nee, want precies zo bedoel ik het. Want wat zegt de Schrift daarover? Ook daar hebben we het de vorige keer over gehad: Sodom en de overige steden worden hersteld. Ondanks het feit dat ze onder een voorbeeld liggen van eeuwig vuur en God daar het oordeel over die steden heeft voltrokken. Dat is waar, maar niettemin zullen deze steden in de toekomst hersteld worden. Heel letterlijk: Sodom, Gomorra en haar zusters staat er, oftewel die overige steden.

En dat niet alleen, maar ook de Dode Zee zal worden hersteld. Ook dat hebben we de vorige keer besproken: de Dode Zee wordt weer een levende zee. De dood heeft zijn werk gedaan; het heeft een functie, maar een tijdelijke functie. Dat is eigenlijk ook de sprake die daarvan uitgaat. De Dode Zee wordt levend gemaakt en er zal weer gevist worden. Er zullen vissersplaatsen zijn, zoals En-Eglaïm, op plaatsen waar die er waarschijnlijk nooit geweest zijn en op dit moment ook helemaal niet zijn. Want de zee is nu zouter dan ooit en doder dan ooit tevoren, maar er zullen dan weer vissersplaatsen zijn en het zal met recht een levende zee zijn met levend water. Ik weet niet eens of het dan überhaupt nog wel een zee zal zijn.

Goed, dan komen we op nog iets anders. Tot dusver hebben we het gehad over oordelen die God voltrokken heeft in het verleden, of nog zal voltrekken over volkeren. Dat zijn collectieve oordelen waarbij de goddelozen of de ongelovigen in hele steden verdelgd of vernietigd worden.

▶ 33:09 De Grote Witte Troon en de Realiteit van de Tweede Dood ↑ hoofdstukken

Maar ook in verband met personen leest u over de grote witte troon. In Openbaring 20 staat: "En ik zag een grote witte troon en Hem die daarop gezeten was." Ik sla eventjes wat over en ga naar vers 12: "En ik zag de doden, de groten en de kleinen, staande voor de troon." Dat is eigenaardig, want doden staan normaal gesproken niet. Als doden dus wel staan, dan kan dat maar één ding betekenen: ze zijn opgestaan. Ze staan daar voor de troon en er werden boeken geopend. En nog een ander boek werd geopend, namelijk het Boek des Levens. Er wordt over die boeken geschreven dat daar de werken in staan; alles zal bij die gelegenheid openbaar worden.

Het opvallende is dat u niets leest over klappen of andere gerichten. Het enige wat u leest, is dat de boeken opengaan. De mens zal daar helemaal naakt verschijnen voor Hem die op die grote witte troon gezeten is. Hemel en aarde vluchten voor Zijn aangezicht en de mens zal daar oog in oog met zijn Schepper staan. Hij zal geconfronteerd worden met de werkelijkheid van wie hij is en wie hij was. Alles zal openbaar worden en al het verborgene zal aan het licht komen. Zo wordt het beschreven en daarom gaan die boeken open.

Nog een ander boek gaat dus open en dan leest u in vers 14 — ik ga er niet al te diep op in, dat kan ook echt niet want het is ook niet zozeer het thema: "En de dood en het dodenrijk werden in de poel van vuur geworpen. Dat is de tweede dood, de poel van vuur." Dit doet trouwens heel sterk denken aan de Dode Zee; een meer waar ook dat vuur ooit is neergekomen. In dat verband wordt trouwens ook gesproken over vuur en zwavel. In vers 15 staat vervolgens: "En wanneer iemand niet bevonden werd geschreven te zijn in het boek des levens, werd hij geworpen in de poel van vuur." Dat is de tweede dood.

Nu zou u daar natuurlijk een hele discussie over kunnen opzetten. Ik ken hele gewaardeerde broeders die daar anders over denken, en dat is uiteraard hun goed recht, maar die het symbolisch nemen. Persoonlijk geloof ik dat niet; ik neem die poel van vuur letterlijk. Ik wil er trouwens eigenlijk even bij zeggen dat het ook zo uitgelegd wordt. Als er staat: "dat is de tweede dood: de poel des vuurs", dan is de poel des vuurs een uitleg. Ik geloof niet dat het uitlegkundig verantwoord is om dan te zeggen dat je dat ook weer moet uitleggen. In Openbaring wordt bijvoorbeeld gezegd: "de zeven kandelaren die jij gezien hebt, dat zijn de zeven gemeenten", of "de grote hoer die gij zaagt, dat is de stad Babylon". Dan is het eerste een beeld, er wordt iets uitgelegd, en dan is het tweede het concrete: de verklaring. Dat behoeft geen verklaring, dat ís de verklaring.

Daarom geloof ik dat u de poel van vuur niet moet verklaren of tot iets figuurlijks moet maken, mijns inziens — ik moet het wel goed zeggen. Want dat is juist de verklaring. Zo zal dat gaan gebeuren en ook voltrokken worden. Daar zal een tweede dood plaatsvinden. U moet zich realiseren dat de mensen die daar staan, al eerder gestorven waren. Nu sterven zij voor een tweede keer, daarom dus de tweede dood.

Ik weet dat u op het puntje van uw stoel zit om daarop in te gaan, maar als u het niet erg vindt, ga ik toch gewoon even verder. Zij sterven dus voor een tweede keer en vandaar dus ook dat het de tweede dood genoemd wordt. Leest u daar helemaal niets over pijniging in? In dat verband totaal niet. Het is doods. Zij sterven voor een tweede keer en zijn daarmee doods.

Nu kom ik eventjes weer terug op die annihilatie-leer. Die zegt dat de tweede dood een tenietdoen is. Dan zeg ik: dat is correct. En dus... rode letters... punt uit, finito. En dat is fout. Want in wezen — en daar wil ik het in het vervolg over hebben, daar moet ik het in het vervolg over hebben.

▶ 37:56 De Ontkenning van Pasen: Is de Tweede Dood het Definitieve Einde? ↑ hoofdstukken

In wezen is het een ontkenning van wat wij Pasen noemen, wat eigenlijk Pesach is: de dag van de eerstelingsgarf. Het is waar we de afgelopen dagen zo sterk bij bepaald zijn: bij het geopende graf. Want wat betekent het geopende graf, de weggerolde steen, anders dan de proclamatie dat de dood tenietgedaan wordt?

Kijk, Paulus schrijft in Romeinen 4 over Abraham en dan zegt hij in vers 17 – waarbij hij het boek Genesis citeert: "Gelijk geschreven staat: Tot een vader van vele volkeren heb Ik u gesteld." Dat wil zeggen dat God Abraham zo heeft gesteld voor het aangezicht van die God – let op – voor het aangezicht van die God in wie hij geloofde. En in wat voor God gelooft hij dan? Wel, die de doden levend maakt en het niet-zijnde tot aanzijn roept.

Als je het goed leest, zou je kunnen zeggen dat dit twee verschillende dingen zijn, maar bij nader inzien gaat het hier over één en hetzelfde. Want de doden levend maken is hetzelfde als het niet-zijnde tot aanzijn roepen. Of nog anders gezegd: dat wat niets is, dat wat nihil is of wat geannihileerd is, weer tot aanzijn roepen.

Annihilatie is een Bijbels feit; ik heb er een heleboel voorbeelden van gegeven. Maar zou dat betekenen dat annihilatie het einde is? Integendeel, Abraham geloofde in die God die juist de doden levend maakt, oftewel het niet-zijnde tot aanzijn roept. In de Bijbel is dat trouwens echt hetzelfde. Ik kom daar straks nog even op terug.

Maar nu eerst iets anders: de bekende teksten. In 1 Korinthe 15 vers 26 staat: "De laatste vijand die tenietgedaan wordt, is de dood." Tenietgedaan – ik citeer het trouwens uit de Statenvertaling – dat is het Griekse woord katargeo. Dat betekent buiten werking stellen, tenietdoen. Inderdaad, ook dat is weer annihilatie. Let op.

Kijk, wat hier staat over de dood, is dat ze tenietgedaan wordt. We moeten wel geduld hebben, want er staat dat het de laatste vijand is die tenietgedaan wordt. En dat is nu de grote clou waar we het de rest van deze avond over moeten hebben: wat betekent dat, de dood tenietdoen?

▶ 41:08 De Wiskunde van het Evangelie: Negatief Maal Negatief Is Positief ↑ hoofdstukken

Kijk, we zijn nu weer even terug bij dat plaatje van het begin. Weet u het nog? Dood maal dood is leven. Het wordt nu echt tijd om eens uit te leggen wat ik daarmee bedoel. De meesten van u hebben op school gezeten – een aantal van u herinnert zich dat vast niet meer – maar u hebt ooit tijdens de wiskundelessen geleerd dat negatief maal negatief positief is. Min twee maal min twee is plus vier, ja.

Ik kan het ook wat duidelijker vertellen als u zegt: "Ja, dat gaat me allemaal weer een beetje boven mijn pet." Dan zeggen we het gewoon zo: ik zeg geen nee. Als mijn zoontje naar mij toe komt en hij vraagt: "Pap, mag ik eventjes een snoepje uit de trommel pakken?" en ik zeg tegen hem: "Ik zeg geen nee", dan gebruik ik twee keer een negatief. Geen én nee. Wat doet hij dan? Dan begrijpt hij dat ik ja bedoel. Ja, er zouden eventueel nog meer opties kunnen zijn, maar daar hield mijn zoontje geen rekening mee. Iemand merkt op dat "ja" ook "nee" kan zijn. Daarover wil ik nog wel een beetje in discussie, want positief maal positief is geen negatief. Nee, Theo? Daar hoop ik niets van. Laat uw ja ja zijn, ja precies. Maar twee maal negatief, dat is dus positief.

Goed, wat is de dood in de Bijbel? Ik ga daar een paar hele simpele dingen over zeggen. Het is het tegenovergestelde van leven. Wie leeft is niet dood en wie dood is, leeft niet. Het is het contrast. Je kunt niet beide zijn; of je moet het figuurlijk bedoelen dat iemand levend dood is, maar dat is niet de vergelijking waar ik het nu over heb. Het gaat over de letterlijke dood. Het is het tegenovergestelde van leven.

Dood in de Bijbel is ook een terugkeer. De eerste keer dat er over de dood gesproken wordt, heet het ook een terugkeer: "Stof zijt gij en tot stof zult gij wederkeren." En waarom zou de mens wederkeren tot stof? Omdat hij daaruit genomen is, zo staat het in de vertaling. Het is een terugkeer. Ooit was de mens er niet, vervolgens is hij er een jaar of wat en dan keert hij vervolgens weer terug en is hij er opnieuw niet meer. Dan is hij er niet meer. Ooit was hij er niet en ooit zal hij er niet meer zijn. Zo spreekt de Bijbel er ook over: de doden die "niet zijn". Het is een terugkeer dus; dan ben je er met recht geweest. "Hij is niet meer" of "hij is niet meer onder ons", zeggen we dan.

In wezen is de dood niets anders dan een annihilatie van leven, oftewel het vernietigen van leven. Het is daarmee dus ook het einde van leven. Dat is dood. Nou, en dan komen we eventjes bij die wiskundige formulering: dood maal dood is leven. Als de dood nu de annihilatie is van leven, wat is dan de annihilatie van de dood? Want de dood wordt tenietgedaan. Het antwoord is heel simpel: dat is de levendmaking van allen. Een ander antwoord bestaat er niet. Als de dood tenietgedaan wordt, dan kan dat maar één ding betekenen: dat allen levend gemaakt zijn. En als allen levend gemaakt zijn, ja, dan is er geen dood meer. Dat is precies wat de Schrift daarover zegt.

Ik geef u nog twee teksten en dan gaan we eerst maar even pauzeren. In 1 Timotheüs 6 schrijft Paulus dit – ik citeer het uit de Statenvertaling: "Ik beveel u voor God, die alle ding levend maakt." Letterlijk staat er: "Die levend maakt het al." Het al levend maakt. Dat is God. Daarom heet Hij ook de levende God. Hij is de levende God omdat Hij het al levend maakt. Dat is God: de levende God.

▶ 46:26 Zoals in Adam Allen Sterven, Zo Worden in Christus Allen Levend Gemaakt ↑ hoofdstukken

En dan 1 Korinthiërs 15 vers 22. We gaan daar straks over doorspreken, maar daar lees je het expliciet. Want in 1 Korinthiërs 15 vers 26 staat dat de dood tenietgedaan wordt, maar een paar verzen eerder al had Paulus geschreven: "Want evenals in Adam allen sterven, zo zullen ook in Christus allen levend gemaakt worden." Het gaat hier over allen die in Adam sterven; die zullen in Christus worden levend gemaakt. Dus: levendmaking van allen, en zo, op die wijze, wordt de dood tenietgedaan.

Daarover valt nog veel meer te vertellen, maar dat bewaren we eventjes voor na de pauze. De laatste Bijbelavond hier in Rijnsburg... weet je wat? We pakken zo’n goed controversieel onderwerp waar verschillenden hun tanden op kunnen stukbijten. En dat blijkt het inderdaad wel te zijn, zo blijkt in de wandelgangen. Geen knarsende tanden, gelukkig. Maar hoe dan ook, over één ding zijn we het in ieder geval heel erg eens, en dat is waar we het hierover hebben: dat allen levend gemaakt worden. Dat is in ieder geval de hele clou van de boodschap.

Waarom ik begonnen ben met dat citaat van Andries Knevel was om nog eventjes te vragen – dat is misschien niet helemaal uit de verf gekomen – want dat ging inderdaad over het niet kunnen leven met het idee van een eindeloze hellestraf. Terwijl ik het voor de rest daar vanavond niet over heb, dat is ook zo. Maar ik gebruikte dat ook eventjes als opstapje en als achtergrond van de leer van de annihilatie: dat daar wel mee te leven valt.

Ik hoorde zojuist een opmerking, ik plaats hem meteen maar eventjes voordat ik dat vergeet. Wim-Jan van ’t Wold zei: "Het leed..." Zeg jij het nog eens even zoals je het... Juist, zo was het ja. En dat is helemaal waar. Je moet er misschien even goed over nadenken: al het leed in deze wereld is, als je dat bij elkaar zou optellen – al het leed – minder dan het leed van één mens in een eindeloze hellestraf. Want hoeveel dat leed in de wereld ook is, uiteindelijk is het eindig. Daarentegen komt er aan het leed van één iemand in een eindeloze hel geen einde; dat is dus meer en zwaarder. Realiseer je dat goed.

En daarom zei Andries Knevel – die heeft er kennelijk inderdaad goed over nagedacht – dat hij dat niet meer kon. Ik moet zeggen: ik herinner me dat zelf ook; in mijn jeugd heeft dat een hele grote rol gespeeld. Het heeft mij ook zwaar gedeprimeerd, mag ik wel zeggen. Ik kon daar absoluut niet mee uit de voeten, met dat hele idee. Je wordt er gek van, dat is zo afschuwelijk. In die worsteling is die zwaarmoedigheid ook wel begrijpelijk. Heel begrijpelijk, heel begrijpelijk.

Daarom is dat ook heel eerlijk. Alleen is het hypocriet – dat is een zwaar woord misschien, want het is net alsof ik daarmee iemand wil schofferen, maar zo bedoel ik het niet – wanneer dat gecombineerd wordt met een boodschap waarvan men dan zegt: "Dit is de blijde boodschap, dit is het Evangelie." Want dat is namelijk niet zo. Een boodschap die je deprimeert, waar je eigenlijk, als je het echt zou geloven, van zou moeten worden opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis, dat is geen blijde boodschap. En wie dat toch volhoudt, is inderdaad innerlijk gespleten.

Nou goed, dat dus eventjes in dit verband. Ik weet niet de precieze context van dit citaat; het kan zijn dat dit in een interview gezegd is, dat weet ik eerlijk gezegd niet. Dat zou heel goed kunnen, ja. Maar voor het verhaal maakt het denk ik weinig verschil. Ja, ongetwijfeld. Maar dan ben ik zo verschrikkelijk blij dat er een antwoord op die vragen is. Dat het Evangelie werkelijk Evangelie is: een blijde boodschap.

Zo waar als het is dat in Adam allen sterven, zo waar is het ook dat in Christus allen levend gemaakt worden. Let wel, er staat niet... Het is subtiel hoor, want er wordt mee gerommeld en gesjoemeld. Weet u wat men er soms van maakt? Dan staat er: "Ja, zo zullen allen ín Christus worden levend gemaakt." Dus degenen die ín Christus zijn. Maar dat staat er niet. Het gaat over allen die in Adam zijn, en er staat niet "allen in Christus worden levend gemaakt", maar "in Christus allen". Het gaat twee keer over dezelfde "allen". Die tweede "allen" is geen andere groep dan de eerste. Het gaat namelijk over alle mensen, alle Adamieten, allen die in Adam sterven. Al die miljarden mensen, nakomelingen van Adam. In Adam sterven zij, in Christus worden ze levend gemaakt. En nu komt het nog op een ander punt.

▶ 05:29 Wat Is Levendmaken? Christus als Eersteling in Onvergankelijkheid ↑ hoofdstukken

Wat is dat dan, levendmaken? Nou, Paulus vervolgt in 1 Korinthe 15 met de mededeling dat alle mensen levend gemaakt worden, maar, zo zegt hij dan: ieder in zijn eigen rangorde. En dan zegt hij: Christus als eersteling. Let op, Christus is de eerste die levend gemaakt werd. Er staat niet dat Hij de eerste is die opgestaan is, want dat is strikt genomen niet waar. Er zijn er velen — nou ja, wat heet veel? — maar er zijn er heel wat in de Bijbel te noemen die al zijn opgestaan vóór Christus. Ja, denk aan de jongeling van Naïn en aan Lazarus. En in het Oude Testament lees je toch ook heel wat verschillende geschiedenissen — ik moet niet overdrijven in het aantal geschiedenissen — waarbij mensen inderdaad opstonden uit de dood.

Maar dat is niet het levendmaken waar Paulus het hier over heeft. In Christus zullen allen levend gemaakt worden en Christus is de eersteling. Waarom de eersteling? Hij was toch niet de eerste die opstond uit de dood? Nee, Hij was de eerste die opstond uit de dood om nooit meer te sterven. Hij bracht leven aan het licht dat sterker was dan de dood. Hij overwon; in Hem werd de dood overwonnen. Daar is Hij een eersteling in. Al die mensen die uit de doden zijn opgewekt, bijvoorbeeld in de dagen van de Here Jezus, maar trouwens ook daarna in de dagen van de Handelingen, en ook in de geschiedenis van Elia lees je dat, van de Sunamitische vrouw, en de geschiedenis van Elisa. Bij meerdere gelegenheden zijn al die mensen toen opgestaan uit de dood. Dat is absoluut een wonder van levenskracht, maar het is geen levendmaking waar Paulus het over heeft.

Die gevallen tellen niet mee, want Christus is de eerste die levend gemaakt werd. Al die mensen zijn namelijk gewoon weer gestorven. Voor een tweede keer, ja. Dat was feitelijk ook een tweede kans; die mensen stierven voor een tweede keer. Maar hier gaat het over levendmaking. Allen die in Adam sterven, die zullen in Christus worden levend gemaakt. Christus is de eersteling, en dan weten we meteen ook wat er verstaan wordt onder levendmaking. Levendmaking wil dus zeggen: leven geven dat sterker is dan de dood. Dat is levendmaken. Het is dus niet zomaar opstaan om vervolgens na verloop van tijd weer opnieuw dood te gaan. Dat is geen levendmaken. Nee, levendmaken is opgewekt worden in onvergankelijkheid, in heerlijkheid en in glorie. Dat is levendmaking.

Dus houd het goed in gedachten: als er staat dat in Christus allen levend gemaakt worden, dan gaat het werkelijk over leven en levendmaken. En wanneer zal dat dan zijn? Ik heb het nu nog steeds over die doctrine, over de leer van de annihilatie. Die zegt dat de tweede dood het laatste zou zijn. Een punt.

▶ 08:59 De Voleinding van de Heerschappij: de Dood als Laatste Vijand Tenietgedaan ↑ hoofdstukken

In 1 Korinthe 15 lezen we in vers 24 over de volgorde van de levendmaking. Eerst is er Christus als eersteling, en vervolgens degenen die van Christus zijn in zijn parousia, in zijn komst. En dan staat er: daarna het einde. Het einde waarvan? Het gaat hier over de levendmakingen. In Adam sterven allen en in Christus zullen allen levend gemaakt worden, maar ieder in zijn eigen rangorde. Christus als eersteling, vervolgens die van Christus zijn in zijn parousia, en daarna het einde. Het einde van die levendmakingen dus, want dat was het onderwerp van het betoog van de apostel. De rest van de mensheid wordt dan levend gemaakt. Christus is eerst levend gemaakt, vervolgens degenen die van Christus zijn, en wie resteren er dan nog? Dat zijn degenen die niet van Christus zijn, de rest van de mensheid.

Dat vindt plaats wanneer hij het koninkrijk aan God de Vader overdraagt. Het gaat hier echt over een tijdsbepaling. Er wordt geen datum genoemd, maar er wordt wel gezegd in welke context dit plaatsvindt: wanneer hij alle heerschappij, alle macht en kracht onttroond, tenietgedaan of buiten werking gesteld zal hebben. Want hij moet als koning heersen totdat hij al zijn vijanden onder zijn voeten gelegd heeft. De heerschappij van Christus is eeuwig; hij zal heersen tot in de eeuwen der eeuwen. Dat staat allemaal in de Bijbel, maar er staat net zo duidelijk dat hij moet heersen totdat. Als u een argument wilt hebben waarom "eeuwig" hier niet eindloos betekent: hier hebt u er een. Christus heerst totdat hij al zijn vijanden onder zijn voeten gelegd heeft.

En nu komt het, want daar hebben we het over: de laatste vijand die onttroond of buiten werking gesteld wordt, die tenietgedaan wordt — geannihileerd, om even in de terminologie te blijven — is de dood. Een paar verzen later lezen we dat wanneer alles hem onderworpen is, ook de Zoon zelf zich zal onderwerpen aan Hem die hem alles onderworpen heeft, opdat God zij alles in allen. Welke "allen"? Daar begon het betoog mee in vers 22: de allen die in Adam sterven. Het gaat over heel de mensheid. Er zijn al zoveel pogingen ondernomen om dat te beperken, maar zo universeel als het is dat allen in Adam sterven, zo universeel is het ook dat in Christus allen worden levend gemaakt. Let wel: levend gemaakt, zodat ze onvergankelijk leven zullen ontvangen. Dat is het leven dat Christus aan het licht bracht toen de steen werd weggewenteld. Hij is de eerste, en naar dat model zal heel de mensheid — allen die in Adam sterven — het leven ontvangen.

Daarmee is ook gezegd wanneer die voltooiing plaatsvindt. Het tenietdoen van de dood, oftewel het levend maken van allen — wat volstrekt hetzelfde is — vindt plaats aan het einde van Christus' regering. Dat zegt 1 Korinthe 15: hij moet heersen totdat hij al zijn vijanden gesteld heeft op de voetbank voor zijn voeten. De laatste vijand die hij tenietdoet, is de dood. Wanneer alles hem onderworpen is, zal hij het koninkrijk teruggeven aan God de Vader. Dat is het "totdat". Het tenietdoen van die laatste vijand, de dood, vindt plaats bij de voltooiing. Het is niet alleen het einde, maar het is de voltooiing van Christus' heerschappij. Dan is het af en is zijn taak in het heersen volbracht.

Dit betekent — en houd dit goed vast — dat we spreken over de tijd voorbij Openbaring 21 en 22. Veel mensen verkijken zich daarop. Ze denken: "Paulus zegt wel dat God alles in allen wordt voor alle mensen, maar in Openbaring 21 en 22 lees ik toch over de tweede dood?" Dan moet u goed lezen. In Openbaring 21 en 22 heerst Christus namelijk nog. Daar lees je over de troon van het Lam en over het feit dat zij zullen heersen als koningen. Er wordt daar nog geheerst, dus het proces is daar nog niet voltooid. Het feit dat Christus bij die nieuwe hemel en de nieuwe aarde — de laatste aion, de Aion der Aionen — nog steeds heerst, betekent dat het einde nog niet is bereikt. Het is de meest glorieuze tijd die er ooit is geweest, maar de dood is daar nog steeds niet tenietgedaan.

Als de dood namelijk wel tenietgedaan zou zijn, zou Christus niet meer heersen. Wanneer de laatste vijand tenietgedaan wordt, is Christus' heerschappij voltooid en daarmee ook beëindigd. Dan zal het koninkrijk overgegeven worden aan God de Vader en wordt God alles in allen. Dat ligt dus voorbij de horizon van Johannes op Patmos. Hij beschrijft dat niet in Openbaring 21 en 22, maar Paulus ziet nog verder. Paulus ziet dat de dood tenietgedaan wordt en dat het leven de hele mensheid ten deel valt. Dat betekent dat ook de tweede dood wordt tenietgedaan. Het tenietdoen van de dood is daarmee inclusief de tweede dood. De dood wordt volkomen tenietgedaan voor heel de mensheid. Dat is natuurlijk de machtige boodschap. Maar om eventjes nog terug te komen op die leer van annihilatie...

▶ 16:44 De Theologische Consequenties van de Annihilatieleer: God Zoekt het Verlorene ↑ hoofdstukken

Weet u wat de consequenties daarvan zijn? Van die leer waarvan ik zojuist toch hele sympathieke dingen heb gezegd. Tenminste, dat denk ik. De Bijbelse notities van die annihilatie staan absoluut; daar doe ik ook helemaal niets aan af. Ik zeg alleen: dat is niet het eindpunt. Integendeel, het is een onderdeel van het proces op weg naar de voltooiing. De leer dat de tweede dood het einde zou zijn... weet u wat de consequenties daarvan zijn? Ik zal er drie noemen.

Ten eerste: de dood wordt niet tenietgedaan. Een heleboel mensen — ongeacht hoe groot die groep gerekend wordt — zullen uiteindelijk blijven in de tweede dood volgens de annihilatieleer. Weg Pasen. Geen overwinning op de dood. Nu jaagt de dood geen angst meer aan? Nou, voor een heleboel mensen dus wel. De dood wordt niet tenietgedaan, terwijl de Bijbel juist zegt dat de dood verzwolgen zal worden in de overwinning. Er blijft niets van de dood over. Als u aan mij zou vragen: wat is de essentie van het evangelie? Ik zal het straks nog even laten zien. Wat is de essentie van het evangelie? Dat is de boodschap dat Jezus Christus de overwinnaar is op de dood. Maar dan ook totaal. Bij de annihilatieleer kun je dat wel schudden. Vandaar die 'sad smiley'.

De tweede consequentie: het verlorene wordt niet gevonden. Vele verloren schepselen zullen niet gevonden worden. Is dat tragisch voor het verlorene? Ja. Maar ik wou eigenlijk nog iets anders zeggen: dat is vooral tragisch voor de verliezer. Ik bedoel de Eigenaar. God zoekt het verlorene. Die herder was een schaapje verloren. Was dat zielig voor het schaapje? Ach, natuurlijk. Maar daar ging het niet om. Die herder was een schaapje kwijt en hij ging het zoeken totdat hij het gevonden had. Dat is het evangelie. God zoekt het verlorene niet totdat het te laat is, maar totdat Hij het gevonden heeft. Dat zegt de Schrift. En in de Bijbel wordt het verlorene altijd gevonden.

Ik zeg het een broeder na die hier vaak is — hij is er nu niet — maar hij zegt: "Weet je André, er is één voorwaarde om gered te worden." Ik dacht nog: dat vind ik vreemd uit jouw mond, want jij gelooft toch... Maar hij zei: "Je moet eerst verloren zijn." Ja, anders kun je niet gered worden en kun je ook niet gevonden worden. Dat is waar. Dat is de voorwaarde. Volgens de annihilatieleer wordt het verlorene niet gevonden. Althans, niet al het verlorene. Terwijl de Bijbelse boodschap nu juist is dat al het verlorene gevonden wordt. En dat is vooral zo’n goed bericht voor God Zelf. Want Hij is de Eigenaar. Hij is de gelukkige God. Hij weet waar Hij aan begonnen is en Hij voltooit gewoon wat Hij Zich voorgenomen heeft.

Dit ligt helemaal in de lijn: God laat dus wel degelijk varen het werk van Zijn handen. Schepselen die Hij gemaakt heeft, waarvan men zegt — men zegt dat in evangelisatiediensten: "God houdt oneindig veel van jou." Hoezo oneindig? Houdt Hij ook nog van je als Hij je vernietigd heeft? En waaruit blijkt die liefde dan? Is Hij dan voor altijd gefrustreerd omdat Hij dat schepsel nooit meer kan bereiken? Men zingt in de kerken en gemeenten: "Wat Zijn liefde wil bewerken, ontzegt Hem Zijn vermogen niet." Dat zingt men toch? En men zegt dat God wil dat alle mensen gered worden. Dat wil Zijn liefde. Maar ja, Hij kan het niet, want de mens heeft een vrije wil. Als de mens niet wil, heeft God ook het nakijken. Dan houd je gewoon geen God meer over. Dat is eigenlijk het probleem.

Het meest ellendige van het verhaal is niet eens dat het zo triest is voor het schepsel. Dat zou je nog kunnen zeggen bij de leer van de eindeloze foltering en de eindeloze hellestraf waar Andries Knevel mee zit. Maar bij de annihilatieleer is niet zozeer het probleem het schepsel — want die is er dan toch niet meer — maar het probleem is de God die je overhoudt. De dood wordt niet tenietgedaan, het verlorene wordt niet gevonden en bovendien is het een God die het werk van Zijn handen laat varen. Die daar niet trouw aan is. Die iets maakt en het vervolgens vernietigt. Maar God vernietigt nooit iets als Hij niet ook in staat is om het weer te herstellen.

Dat moet u eens nalezen in Jeremia 18. Ik heb het hier nu niet bij me staan, maar daar mag Jeremia naar de pottenbakker gaan. "Jeremia, daal af naar het huis van de pottenbakker." Daal af, want dat is een beeld van de aarde. Daar ga ik nu niet diep op in, maar die pottenbakker is natuurlijk de Heer Zelf. Dat wordt daar ook gezegd. En weet u wat die pottenbakker dan doet op een gegeven ogenblik? Hij maakt een pot en dan is dat niet wat hij uiteindelijk wil. Dan doet hij het weer teniet. Maar uit diezelfde klomp maakt hij weer iets nieuws. Ja, hij doet het teniet, dat is waar, maar hij maakt vervolgens weer een nieuwe schepping. Niet dat God misbaksels heeft of mislukkingen, nee, alles dient een doel in het hele proces op weg naar dat grote einddoel. God houdt dat in de gaten. Daarheen is Hij op weg.

Wij zijn vaak zo kortzichtig. Wij vragen ons allerlei dingen af, waarom dit en waarom dat, en we hebben daar geen enkel idee over. Maar God heeft voor ogen waar Hij naar op weg is. En Hij is die pottenbakker. Dat is wat Jeremia vervolgens ook te horen krijgt: "Gelijk de klei in de hand van de pottenbakker, zo zijt gij in Mijn hand, o huis Israëls." En dat geldt trouwens voor alle mensen, want we zijn allemaal uit dezelfde klomp. We zijn allemaal uit de aarde genomen. We zijn gewoon klei, we zijn boetseersel. We zijn uit dat ene klompje voortgekomen, uit Adam.

Ziet u wat daarmee op het spel staat? Het is zo essentieel wat de Bijbel zegt, namelijk dat de dood werkelijk tenietgedaan wordt. Dat is de clou van het evangelie. Ik kan het u laten zien in 2 Timotheüs 1. Daar staat over Christus Jezus: "Die de dood van zijn kracht heeft beroofd." Ik moet daar even iets over zeggen. Zo staat het in onze vertaling, maar er staat eigenlijk een aorist. Dat is een tijdloze werkwoordconstructie. Een aorist betekent 'zonder horizon'. Het gaat er niet zozeer om dat Hij hem al beroofd hééft — strikt genomen is dat immers nog niet zo — maar Christus Jezus is Degene die de dood van zijn kracht berooft, zonder horizon. Dat is gewoon een feit, ongeacht wanneer. Christus Jezus berooft de dood van zijn kracht en brengt onvergankelijk leven aan het licht door het evangelie.

In het echte evangelie wordt de dood tenietgedaan. Daar wordt onvergankelijk leven aan het licht gebracht. Dat is de lakmoesproef. Als u zich de vraag stelt of het evangelie is wat u hoort, stel dan deze vraag: wordt de dood tenietgedaan of niet? Als de dood niet tenietgedaan wordt, heeft u niets te maken met het evangelie. Ik houd van zwart-wit. Vers 11 zegt: "En ik ben daartoe aangesteld als verkondiger, apostel en leraar." Waartoe? Gewoon voor dat evangelie waarbij de dood beroofd wordt van zijn kracht en daarmee het leven aan het licht komt. Paulus zegt: je kunt verketterd worden om dit te vertellen.

Ze kunnen je met je nek aankijken en ze kunnen je de kerk uitzetten of uit de gemeente. Dat kan allemaal gebeuren; het gebeurt. Maar u hebt nooit zoveel te ondergaan – dat weet ik haast wel zeker – als wat Paulus ervoor over heeft gehad en wat hij heeft moeten lijden. Want Paulus zegt: "Ik ben daartoe aangesteld." En Paulus heeft werelddelen bereikt; stad en land heeft hij afgereisd. Waarom? Om dat machtige goede bericht te vertellen van Christus Jezus, die de dood van zijn kracht berooft en onvergankelijk leven aan het licht brengt.

En hij zegt: "Om die reden draag ik ook dit lijden en ik schaam me er niet voor, want ik weet op wie ik mijn vertrouwen heb gevestigd." Het is dezelfde God op wie Abraham ook ooit vertrouwde: de God die de doden levend maakt en het niet-zijnde tot aanzijn roept. Ja, dat is ook nog een mooie toegift: Prediker 3. Daar schrijft Salomo – hoort het nog eens van iemand anders. Ik heb ingezien... nou ja, het is erin verborgen, maar het is ook erg duidelijk hoor, omdat de godheid van God ook zo duidelijk hierin naar voren komt.

Ik heb ingezien dat al wat God doet voor de eeuw is. Daaraan kan men niet toedoen, daarvan kan men niet afdoen. En God doet het opdat men voor zijn aangezicht zou vrezen. Dit is zo typerend voor het hele Godsconcept dat de Bijbel ons presenteert: God stelt de dingen, God plaatst de dingen. God excuseert zich niet, Hij doet de dingen. Daaraan kan men niets afdoen, daaraan kan men niets toedoen. En waarom is dat? Omdat men voor zijn aangezicht zou vrezen. Omdat een mens zou erkennen dat hij gewoon een nul is.

Ja, een nul zeg ik, ja. En het gaat erom dat wij een "ootje" worden: ootmoedig. Erkenning – een ootje, u weet, dat is gewoon een nul – de erkenning dat we een nul zijn. En met die Ene ervoor, dan is het uitmuntend. Dat weet u. God doet het opdat men voor zijn aangezicht zou vrezen.

Nu komt het punt waarvoor ik hem eigenlijk aanhaal: wat is, was reeds lang; wat zijn zal, is reeds lang geweest. En God zoekt weer op wat voorbijgegaan is. Al was het nihil, al was het geannihileerd: God zoekt weer op wat voorbijgegaan is. En God heeft de tijd. Ja, met recht. Hij heeft de tijd, Hij heeft de tijden; Hij heeft ze gemaakt. Kijk, wij praten over de decennia die ons hier beschikbaar gesteld zijn, meer niet. Maar Hij heeft de aionen, de millennia en zoveel meer. Hij heeft het gemaakt en minutieus loopt het allemaal volgens zijn plan. En God zoekt bij gelegenheid weer op wat voorbijgegaan is. Nou, dat wilde ik ook nog eventjes zeggen over die vergelijking van de dood.

▶ 29:12 De Dood als een Tijdelijke Bouwsteiger in Gods Grote Plan ↑ hoofdstukken

De dood is eigenlijk als een bouwsteiger. Het heeft een functie, zo’n bouwsteiger, in het hele bouwproces. Maar u begrijpt toch ook wel dat het niet definitief is? Als de bouw eenmaal voltooid is, dan gaan die steigers weer weg. En dat is precies ook zo met de dood en de zonde die de dood met zich meebrengt. Want dood en zonde, dat zijn broertje en zusje; het een brengt het ander met zich mee. Maar het is allemaal onderdeel van het proces van de aionen.

God is als architect iets aan het maken en de zonde en de dood hebben een plaats in dat hele bouwproces, in Zijn operaties. Bij de voltooiing worden de steigers verwijderd, omdat het dan namelijk af is. Dan heeft het zijn functie gehad. De dood heeft een functie, namelijk om de zonde en de goddeloosheid teniet te doen.

De dood heeft een functie. Het is niet zo dat het allemaal misgegaan is en dat God het uiteindelijk weer repareert, want dan zou je nog kunnen zeggen dat er iets misgegaan is. Nee, de dood had een functie en had een plaats in Zijn plan. Bij God gaat er nooit iets mis. Ik blijf het zeggen en ik blijf dit ook gewoon als het evangelie in één zin beschouwen: bij God gaat er nooit iets mis.

▶ 30:52 Het Evangelie van de Overwinning Verkondigd aan de Sterrenhemel ↑ hoofdstukken

En dat is echt een toegift: het staat ook in de sterren geschreven. U zegt misschien: "Daar ben ik niet in geïnteresseerd." Maar waarom niet? Ik bedoel, God heeft het in de Schriften laten optekenen; het staat in de Schriften geschreven. Maar God heeft nog een boek en dat is de schepping. In de sterren staat ook heel veel geschreven. De hemelen vertellen een boodschap, zij vertellen Gods eer en het uitspansel verkondigt het werk van Zijn handen.

Wie daar veel van afwisten, waren bijvoorbeeld de magiërs. Daar hadden we het een paar maanden geleden over, die magiërs uit het oosten. Zij hadden die ster in het sterrenbeeld de Leeuw gezien. We hebben het er toen uitgebreid over gehad, maar in elk geval hadden zij de conclusie getrokken dat de Koning der Joden, de Koning van Juda, was geboren. Dat had alles te maken met de Leeuw. Dat heeft trouwens ook weer alles te maken met de Sfinx die daar in Egypte staat. Die vertelt iets over de dierenriem: het begint bij de Maagd en het eindigt bij de Leeuw. De Sfinx heeft het voor-end van de Maagd en het achter-end van de Leeuw. Het geeft die dierenriem aan. Die twaalf, maar eigenlijk achtenveertig sterrenbeelden die nacht aan nacht aan de hemel staan, spreken allemaal van Gods eer.

Het begint bij de Maagd en het eindigt bij de Leeuw. U weet toch wel waar u dan aan moet denken? Dat is in wezen de hele Bijbelse boodschap. Het begint bij die vrouw en het zaad van de vrouw, of bij de Maagd Maria; het maakt in wezen niet uit hoe je het vertelt, want het komt altijd op hetzelfde uit. Het is gewoon de hele Bijbelse boodschap: het begint bij de Maagd en het eindigt bij de Leeuw. Dan denk ik aan de Leeuw uit de stam van Juda, de Wortel Davids die heeft overwonnen. U weet toch dat Juda als een leeuw was en dat de leeuw ook de koning der dieren is? Maar die Leeuw is het laatste sterrenbeeld in de dierenriem. Het laatste sterrenbeeld, de Leeuw, spreekt over de Overwinnaar, de Koning van Juda inderdaad.

Wist u dat het sterrenbeeld de Leeuw drie decanen heeft? Een decaan is een begeleidend sterrenbeeld. Ik heb hier ooit weleens een andere Bijbelstudie over gegeven, maar elk sterrenbeeld heeft nog drie begeleidende sterrenbeelden. Een sterrenbeeld duurt een maand en zo'n decaan duurt tien dagen. 'Deka' betekent ook gewoon 'tien', dus drie keer tien dagen: drie begeleidende sterrenbeelden. Het sterrenbeeld de Leeuw, Leo, heeft ook drie van die decanen. Realiseert u zich dat even: de Leeuw spreekt van de Leeuw van Juda, dé Koning die heeft overwonnen. Welnu, de drie decanen staan al sinds duizenden jaren zo aan de hemel.

Eén heet de Slang; dat verwijst uiteraard naar de oude slang, oftewel de duivel, de satanas. De tweede decaan is de Beker. Dat spreekt uiteraard van de overwinning, van de triomf, van de vreugdewijn die vervolgens gedronken wordt. En wat dacht u van dat derde sterrenbeeld, het laatste decaan in dat sterrenbeeld? Dat is de Raaf of de Kraai. Dat is het aloude embleem van de dood, tot op de dag van vandaag. De kraai is die zwarte aaseter, een embleem van de dood. Ons woord 'kraai' heeft trouwens alles te maken met het Engelse 'cry', wat inderdaad 'huilen' of 'schreeuwen' betekent.

Het idee is dat de Leeuw, de Overwinnaar, degene is die de heerschappij heeft. Dat is waar. Aan de sterrenhemel wordt de Leeuw verkondigd. Daar zit nog veel meer aan vast, maar het gaat er even om dat de Leeuw de grote Overwinnaar is. Hij is de overwinnaar over de slang en over hem die de macht van de dood heeft. Let op: niet de macht over de dood, maar de macht van de dood. Daar spreekt dat sterrenbeeld de Raaf van. Dus zelfs aan de sterrenhemel staat geschreven dat de Leeuw de overwinning zal behalen over de slang en over die raaf, over de dood, want daar is het een embleem van.

In beelden staat het dus gewoon aan de hemel genoteerd. Het staat met recht geschreven aan de hemel. Behalve dat de Schrift erover spreekt, spreekt het boek van de schepping exact dezelfde taal. Het is immers dezelfde Auteur. Het is altijd die taal van de levende God die alles naar Zijn plan voltrekt en die inderdaad uiteindelijk de overwinning behaalt over de dood en daarmee onvergankelijk leven aan het licht brengt. Ziedaar, het evangelie!

En dus zijn we weer terug bij dit plaatje: dood maal dood is leven. Dat wil zeggen dat de dood eerst de functie van tenietdoen heeft. Die rol vervult het ook, daar hebben we het over gehad. Maar uiteindelijk wordt de dood zelf tenietgedaan. Wat dan overblijft, is leven. Dat is het evangelie en daar wilde ik het graag bij laten. En als we het dan toch over sterren hebben, dan moeten we daar nog maar eens een lied over zingen.