▶ 00:00 De Moeilijke Vraag Naar Verantwoordelijkheid ↑ hoofdstukken

Goedemiddag allemaal, vrienden. Mooi en fijn om u hier allemaal op deze mooie zomerse — nou ja, wat heet zomers, het is eigenlijk nog lente — maar op deze zomers aandoende zondagmiddag te begroeten. We gaan vanmiddag een zwaar onderwerp ter sprake brengen, een teer onderwerp, zoals Lubbert zojuist noemde in zijn gebed. Als ik naar het plaatje kijk, dan heeft dat ook iets aandoenlijks: zo’n klein kind dat je met modder ziet spelen of met klei, en die dan wat aan het maken is. Maar daar doorheen klinkt die vraag: wie is verantwoordelijk? Oftewel, we gaan het hebben over verantwoordelijkheid. Wat is dat en wie is dat? We zullen vanzelf ook wel zien in hoeverre dat eigenlijk wel een Bijbels onderwerp is.

Het onderwerp van deze middag is mij aangedragen door één van u, die mij altijd moeilijke vragen weet voor te leggen. Ik noem helemaal geen naam hoor. Ja, dat denk ik ook, dat zal het wel wezen, ja. Maar de vraag was deze, en we maken ons er niet gemakkelijk vanaf met eenvoudige Bijbelgedeelten. Ook de moeilijke vragen vind ik dat onder ogen gezien moeten worden. Sterker nog, dat vind ik juist een uitdaging. Als je dingen wilt leren, dan moet je juist niet alleen de goede vragen stellen, maar ook vragen die je misschien nooit eerder hebt durven stellen. We laten ons niet met een kluitje in het riet sturen. Dat wil ik niet en ik hoop dat u diezelfde instelling hebt. Luister gewoon kritisch en welwillend, net als de Bereeërs, die met alle bereidwilligheid aanhoorden wat Paulus te melden had en vervolgens zelf dagelijks de Schriften nagingen of de dingen inderdaad zo waren. Wel, het eerste is mijn taak: om het in goede orde aan u te vertellen. En het andere is uw taak: om het inderdaad te checken.

De vraag was deze. In de Romeinenbrief staat dat de mens God kan kennen. Wie Hem niet erkent als God, vergadert voor zichzelf toorn. Dat is een verwijzing naar Romeinen 2 vers 5: zichzelf, dus niet God. De eigenlijke vraag — want dit is alleen nog maar een vaststelling min of meer — is deze: kan de mens verantwoordelijk gehouden worden voor het vergaderen van toorn? Zoals Paulus dat noemt, en in de Statenvertaling wordt dat zo weergegeven. Kan een mens verantwoordelijk gehouden worden voor het vergaderen van toorn als God mensen geen geloof schenkt? Dan kunnen zij, mensen, toch niet anders? Hoe zou een mens kunnen geloven als hij niet het geloof ontvangt? Terwijl in Romeinen 1 en 2 juist naar voren komt dat zij Hem wel kunnen kennen. Dat is een goede vraag, of niet? Nou, laten we dat eens in stukjes hakken, zodat het inderdaad een beetje te behappen is.

▶ 03:55 Verantwoordelijkheid Gedefinieerd: Verantwoording Afleggen of Zorg Dragen? ↑ hoofdstukken

Laten we eerst eens kijken naar wat we bedoelen met het woord verantwoordelijkheid. Voordat we de concordantie gaan raadplegen, slaan we eerst het woordenboek erop na. Ik zal u straks laten zien waarom ik het juist in deze volgorde doe. Ik sla een willekeurig, maar gerenommeerd woordenboek op, namelijk dat van Koenen, en die geeft bij verantwoordelijkheid twee definities waar we ons nu even toe beperken.

De eerste is deze: verantwoordelijkheid is de verplichting verantwoording af te leggen. Dat lijkt niet zo moeilijk, want in verantwoordelijkheid zit het woord 'antwoord' besloten; iemand die verantwoordelijk is, is verplicht om zich te verantwoorden. Dat is de eerste betekenis die Koenen formuleert. De tweede definitie wordt bijvoorbeeld gebruikt in de uitdrukking 'zijn verantwoordelijkheid nemen'. Als u naar politieke reportages luistert, zult u opmerken dat het in de Tweede Kamer altijd wemelt van opmerkingen als deze: je verantwoordelijkheid nemen en je verantwoordelijkheid niet uit de weg gaan. Men bedoelt daarmee: persoonlijk zorg dragen voor de goede afloop van iets. Dit is de definitie van Koenen, niet de mijne. Dit is de wijze waarop dit begrip in ons taalgebruik wordt gedefinieerd: persoonlijk zorg dragen voor de goede afloop van iets.

Dat zijn nogal twee verschillende definities. Het is niet eenduidig en dat maakt het onderwerp bepaald complex en gecompliceerd. Want laten we eerst eens kijken naar die eerste definitie: de verplichting verantwoording af te leggen. Is dat van toepassing op God? Laat ik een paar schriftplaatsen geven. Zojuist heeft Lub een prachtig inleidend gedeelte voorgelezen uit Jesaja 40. Daarmee is de toon voor deze middag heel goed en wat mij betreft ook haast afdoende gezet. Met name Jesaja zal vanmiddag nog vaak naar voren gebracht worden, ook omdat hij door Paulus wordt aangehaald in de Romeinenbrief. In de eerdere vraagstelling kwamen de eerste hoofdstukken van de Romeinenbrief al even aan de orde, maar we zullen vanmiddag zo door de hele brief heen bladeren en ook aankomen in hoofdstuk 9 en uiteindelijk in hoofdstuk 11.

Maar goed, eerst even wat die definitie betreft: de verplichting verantwoording af te leggen. Heeft een mens die? Ja, dat lijkt mij vrij duidelijk. Hoe vaak wordt de mens niet ter verantwoording geroepen en wordt er gezegd dat hij rekenschap af moet leggen? In Job 38 en 39 wordt de mens ondervraagd; Job wordt specifiek ondervraagd en krijgt te horen: 'Geef maar antwoord.' Maar hoe zit dat met het verantwoording afleggen van God? Dan is op voorhand volstrekt helder wat de Schrift zegt.

Jesaja 29 zegt dit: 'O, deze verkeerdheid van u!' Hier wordt Israël bij monde van Jesaja aangesproken en wordt hun aangezegd dat ze volkomen verkeerd bezig zijn. 'Of moet de boetseerder op één lijn gesteld worden met het leem, zodat het maaksel van zijn maker zou kunnen zeggen: Hij heeft mij niet gemaakt? En het boetseersel van zijn boetseerder: Hij heeft geen verstand?' Wat Jesaja hier feitelijk naar voren brengt, is dat God als Schepper van een fundamenteel andere orde is dan Zijn schepselen. Dat kun je nooit op één lijn stellen. Een pot of een stuk leem kan zich niet op die manier verhouden tot zijn Creator, Formeerder of de Pottenbakker. Er wordt uitgeroepen: 'O, die verkeerdheid van u!', wanneer je dat wel op één lijn zou stellen.

Ik blader nog even verder in het boek Jesaja, naar hoofdstuk 45 vers 9, waar iets soortgelijks staat: 'Wee hem die met zijn Formeerder twist.' Feitelijk is twisten ook: de Formeerder ter verantwoording roepen en Hem daarin tegenspreken. En dan volgt weer diezelfde metafoor die we vanmiddag nog diverse keren zullen tegenkomen: 'Zal ook het leem tot zijn vormer zeggen: Wat maakt u? Of uw werk: Hij heeft geen handen?' Het is een absurde, bizarre en ook zeer oneerbiedige houding om aanmerkingen te hebben op wie Hij is, wat Hij doet en wat Hij gemaakt heeft, of om Zijn intelligentie en verstand ter discussie te stellen.

In Job, waar ik zojuist al even naar verwees, in hoofdstuk 40, is het God Zelf die aan het woord is en Job antwoordt. God legt geen verantwoording af, maar Hij geeft wel antwoord op de vragen die Job stelde: 'Wil de bediller twisten met de Almachtige?' Dat vind ik een mooi woord. We gebruiken het niet zoveel meer in het moderne Nederlands, maar het duidt op degene die het beter weet. Wil de bediller twisten met de Almachtige? Alleen dat al... een stukje klei, want dat zijn we. Het blijft een geweldig beeld dat op allerlei manieren in de Schrift naar voren gebracht wordt, maar de mens als een kleipoppetje is zeer ter zake. Wij zijn allemaal uit de klei getrokken; we zijn aards materiaal, uit de aarde genomen en we keren ook weer terug tot de aarde. Dat is wat de Bijbel altijd zegt: stof uit stof, uit de aardbodem genomen en tot stof weerkerend. Wil die bediller twisten met de Almachtige? Laat de aanklager van God daarop antwoorden! Dat is degene die God ter verantwoording roept en Hem zelfs aanklaagt, en daarmee feitelijk kritiek heeft op wat Hij doet en wat Hij spreekt.

Dan lees je het antwoord van Job. Op dat moment is een mens inderdaad precies daar waar hij wezen moet. Vandaar ook dat dit aan het einde van het boek staat; het boek ontwikkelt zich zo en Job wordt gaandeweg geformeerd, 'gekleid' om het zo maar te zeggen. Dan komt hij tot deze erkenning: 'Zie, ik ben te gering; hoe zal ik U bescheid geven? Ik leg de hand op mijn mond.' Eigenlijk hoor ik daarin: 'Sorry dat ik überhaupt mijn mond durfde te openen, zeker tegen U. Eenmaal heb ik gesproken, maar ik doe het niet weer. Ja, twee keer, maar ik ga er niet mee voort.' Met andere woorden: ik heb mijn les geleerd.

U moet zich realiseren dat Job 40 volgt op de hoofdstukken 38 en 39. Dat is een antwoord waarin God Zelf aan het woord is. Het bijzondere van die twee hoofdstukken is dat God weliswaar spreekt na al die vragen, kritiek en aanklachten van de bedillers, maar dat Hij geen direct antwoord geeft. Hij stelt alleen maar wedervragen: 'Wie denk jij wel dat je bent? Weet jij wat Ik weet? Kun jij wat Ik kan?' Daar komt het op neer. Alleen al door die vragen die God stelt, moet de mens — in dit geval Job — vaststellen: 'Ik ben te gering.' Het zijn feitelijk allemaal retorische vragen. God vraagt: 'Wat weet jij nou van die schepping? Wat weet jij van die blauwe hemel? Wat weet je ervan hoe een boom groeit, hoe een blaadje in elkaar steekt en hoe dat zich ontwikkelt?' Daar hebben we geen enkel benul van. Het gaat ons denkvermogen ver te boven hoe dat allemaal kan functioneren.

Nou, die wetenschap, die verplichting om verantwoording af te leggen, die wijst God – laat ik dat gewoon vaststellen – subiet van de hand. Maar nu gaan we naar die tweede definitie: dat zorgdragen voor de goede afloop van iets. En nu wordt het ineens anders. Want wie draagt er nu zorg voor de goede afloop van de dingen? Laat ik het eventjes heel algemeen zeggen: ja, dan is het antwoord dat er maar één is. God is geen verantwoording schuldig, maar er is er wel één die zorg draagt voor. En ik durf het zelfs nog sterker te zeggen: die zelfs garant staat voor de goede afloop van iets.

Ik ga hiervoor weer even naar Job, naar het laatste hoofdstuk van het boek. Daar staat: "Toen antwoordde Job: 'Jawel, ik weet dat u alles vermoogt'." Dat wil zeggen dat Hij in staat is alles te doen. Ik moet er trouwens als zijdelingse opmerking bij zeggen: Gods almacht betekent niet dat Hij alles kan, maar dat alles wat Hij wíl, Hij ook in staat is te doen. God kan niet alles. Bijvoorbeeld – en dat blijf ik een mooie vinden – het is onmogelijk voor God dat Hij liegen zou. God kán niet liegen. Gods almacht betekent dus niet: Hij kan alles.

Dat geeft trouwens ook meteen antwoord op die, als u het mij vraagt, flauwe strikvragen als: "Kan Hij een steen maken die zo zwaar is dat Hij hem zelf niet kan tillen?" Dat is namelijk een onmogelijke strikvraag. Of je nu linksom of rechtsom ja of nee zegt, in beide gevallen zou je Gods almacht hebben weersproken. Maar dat is het ook niet. Gods almacht betekent – en ik kan het poëtisch misschien wel zo zeggen, we zingen het weleens en ik blijf het een prachtig lied vinden: "Wat zijn liefde wil bewerken, ontzegt hem zijn vermogen niet. Wat in zijn hart is, dat vervult hij. En zijn vermogen is alomvattend." Dat is wat zijn almacht betekent.

Job voegt eraan toe: "En dat geen van uw plannen wordt verijdeld." Dat is onmogelijk. Als God een plan heeft, dan is geen enkel onderdeel daarvan onzeker. Integendeel, alles zal vervuld worden. Geen van Gods plannen kan worden verijdeld. Waarom? Omdat Hij alles vermag te doen. Hij is God. Zoals dat ook zo majestueus doorklinkt in het hoofdstuk wat Lub heeft voorgelezen.

Ik lees er nog één, want ik houd ervan om die schriftgedeeltes voor de geest te brengen. Wie draagt zorg voor de goede afloop van iets? Want dat is wat de tweede definitie van verantwoordelijkheid is. Laten we Jesaja 46 vers 10 er eens bij opslaan. God is hier aan het woord bij monde van Jesaja: "Ik, die van den beginne de afloop verkondig en vanouds wat nog niet geschied is, die zegt: mijn raadsbesluit zal volbracht worden en ik zal al mijn welbehagen doen." Let op die woorden 'alles' en 'Ik'. Hij is bij machte alles te vervullen wat zijn raad, zijn plannen en zijn bedoelingen beogen. God staat nooit voor een verrassing. Want vanaf de prille aanvang, sterker nog, van vóór het begin zelfs – dat staat hier niet, maar dat staat elders – heeft God al de afloop verkondigd. Ongelooflijk geweldig is deze waarheid. God is God.

En dan tenslotte nog één getuigenis. Ik heb voor beide definities drie getuigen aangehaald, want bij twee of drie getuigen staat een zaak vast. Wie draagt zorg voor de goede afloop van iets? De psalmist zegt in Psalm 115 vers 3: "Onze God is in de hemel" – dat wil zeggen dat Hij transcendeert, zoals dat plechtig heet, Hij gaat alles te boven – "en let op: hij doet alles wat hem behaagt." Alles wat Hij wil, alles waar Hij plezier in heeft. Als ik het zo mag zeggen, want dat is eigenlijk wat behagen is. Alleen in verband met God gebruiken we het woord plezier misschien niet zo snel, maar het is in wezen dezelfde zaak, hetzelfde werkwoord. God doet dat waar Hij zin in heeft, wat Hij wil en wat zijn hart Hem ingeeft. Niets en niemand kan Hem daarvan weerhouden.

Vandaar ook dat Hij reeds van den beginne, voordat er iets gestart is, al de afloop kan vastleggen. Dat geeft op zich al aan dat het dus nooit zo kan zijn dat er iets gebeurt waarbij God zegt: "Oei, nu gaat het fout, dat was niet de bedoeling." Dat kan niet. Op het moment dat je theologie je dwingt om te zeggen: "Oh, maar dat had ik niet gehoopt of dat had ik niet gewild", dan is je theologie eigenlijk bij aanvang al helemaal in de mist gegaan. Want dan heb je namelijk geen God. Een God is Hij die alles beschikt, die doet alles wat Hem behaagt en die nooit verijdeld kan worden in dat wat Hij doet. Bij Hem gaat nooit iets mis.

Laten we nu nog even teruggaan naar die definities over verantwoordelijkheid. De eerste was de verplichting verantwoording af te leggen. Dan moeten we zeggen: als we deze eerste definitie volgen, dan is die uitsluitend van toepassing op de mens. Dat wil zeggen dat de mens verplicht is verantwoording af te leggen, maar God niet. En als ik naar de tweede definitie kijk, namelijk het zorgdragen voor de goede afloop van iets, dan moet ik vaststellen dat dit uitsluitend van toepassing is op God. Het eerste is uitsluitend van toepassing op de mens en het tweede uitsluitend op God, namelijk op Degene die zorg draagt voor de goede afloop. Dat is weer niet van toepassing op de mens.

Zodat je meteen al moet vaststellen dat als je de definitie gewoon onder de loep neemt, je op iets dubbels stuit. Het is niet een eenduidig begrip. En dat betekent dus ook dat als je de vraag gaat stellen: "Wie is er nu verantwoordelijk?", je eerst moet vragen: wat bedoel je daarmee? Verantwoordelijk in de eerste zin of in de tweede zin? Dat is namelijk een heel groot verschil. In de eerste betekenis is het uitsluitend op de mens van toepassing – of op het schepsel, als ik het iets breder neem – en in de tweede zin is het in absolute zin slechts van toepassing op God. Dat maakt nogal wat verschil. Tot zover wat het woordenboek betreft en de definitie.

▶ 21:53 Concordant Onderzoek: een Onbijbels Begrip ↑ hoofdstukken

Nu gaan we eventjes naar de Bijbel toe. Want ik zal u dit vertellen: in feite is het volstrekt onmogelijk om hier een Bijbelstudie over te geven. Onmogelijk! In feite had ik dat meteen kunnen zeggen, maar het mag ook wel eens gezegd en onderbouwd worden: verantwoordelijkheid in de Bijbel.

Laten we het eens in de Statenvertaling bekijken. Ik gebruik zelf altijd een zo letterlijk mogelijke vertaling, of de interlineaire, of de Concordant Version. In die Bijbelversie wordt — dat is dan Engels uiteraard — het woord 'responsibility' gebruikt. Maar dat woord komt nergens voor, noch 'responsible', noch woorden van gelijke strekking. Maar laten we ons tot de twee gangbare vertalingen in Nederland beperken. Ik had het trouwens ook kunnen doen aan de hand van de King James, want dat zou exact hetzelfde verhaal opleveren.

In de Statenvertaling komt het woordje 'verantwoorden' als werkwoord zes keer voor en als zelfstandig naamwoord elf keer. Maar daar hebben we het niet over. Iets verantwoorden, antwoord geven op of verdedigen is iets anders. Het woord 'verantwoorden', zoals de Statenvertaling dat meestal weergeeft, wordt in de NBG-vertaling weergegeven met 'verdedigen'. Maar daarover hebben we het niet. We hebben het niet over 'verantwoorden' en over 'verantwoording', maar over 'verantwoordelijkheid'. Dit specifieke woord.

Hoe vaak komt dat voor? Nul keer. Noch het woordje 'verantwoordelijk', noch het woordje 'verantwoordelijkheid' komt één keer voor. Zelfs geen twee keer, niet één keer; gewoon nul keer in de Statenvertaling. U zegt misschien: "Ja, maar ik gebruik altijd de NBG-vertaling." Oké, dan gaan we naar de NBG-vertaling. Daar komt 'verantwoorden' vier keer voor en 'verantwoording' zeven keer. Maar dat is niet wat we zochten. We zochten het woordje 'verantwoordelijk' of 'verantwoordelijkheid'. En dan moet ik opnieuw vaststellen: ook in uw NBG-vertaling komt het never nooit voor.

Dus als we Bijbelstudie doen en we stellen de vraag: "Wat zegt de Bijbel over verantwoordelijkheid?", dan zijn we gauw klaar. Je pakt een concordantie en kijkt waar het voorkomt, en dan trekken we onze conclusies. De conclusie is: verantwoordelijkheid mag dan een heel belangrijk theologisch begrip zijn — want ik kan u vertellen dat het in de theologie een hele grote rol speelt — maar wij zijn hier niet aan het theologiseren. Wij doen gewoon Schriftstudie. En dan moet je vaststellen dat het simpelweg geen Schriftuurlijk begrip is. Ik kan daar Bijbels gezien geen kant mee op, of ik zou een woord moeten gaan projecteren in de Bijbel.

Wat je wel kunt doen, is het woord gaan ontleden en zeggen: "Ja, maar misschien staat het woord er niet, maar het begrip wel, in de zin van degene die zorg draagt voor de goede afloop." Nou, daar heb ik eigenlijk al antwoord op gegeven. En als je vraagt of het woord 'verantwoordelijk' in de zin van de verplichting om verantwoording af te leggen van toepassing is op de Bijbel? Jazeker, dat is op de mens van toepassing. Maar omdat het begrip 'verantwoordelijkheid' op zichzelf al niet eenduidig is, is het geen logisch begrip om te gebruiken. En dit is helemaal afdoende: het is gewoon geen Bijbels onderwerp.

Het is eigenlijk verbijsterend als je bedenkt dat dit niet alleen in de politiek een rol speelt — daar moeten ze het zelf weten — maar juist ook in de theologie, waar men geacht wordt zich bezig te houden met dat wat God gesproken heeft. 'Theos' heeft met God te maken, zou je zeggen. Maar wat men doet, is dat men zoveel termen heeft bedacht die 'ongezonde woorden' zijn, om het even met Paulus te zeggen. We zouden juist een keur aan gezonde woorden moeten hebben, zoals hij in de Timotheüs-brief zegt; woorden die rechtstreeks aan de Schrift zijn ontleend. Alleen met gezonde woorden en eenduidige begrippen kun je werkelijk gezond leren denken. Met een begrip dat niet eens eenduidig is en bovendien niet in de Schrift voorkomt, kun je in feite geen kant op. Daarmee is dat deel van het verhaal rond.

Maar dit is eigenlijk alleen nog maar een inleiding, want we hadden het over de verantwoordelijkheid. Daar hebben we inmiddels onze conclusie over getrokken. Maar dan blijft toch de vraag: God oordeelt, maar zijn Gods oordelen gebaseerd op verantwoordelijkheid? Dat is eigenlijk het wezenlijke idee. God zou alleen maar kunnen oordelen en kunnen vonnissen, of 'in lijden' — met een lange 'ij' — kunnen brengen, wanneer dat gebaseerd is op verantwoordelijkheid. Dat is het gangbare idee, want waarom zou God anders oordelen? Nou, dan moet ik u dit zeggen: dat is ook niet Bijbels gedacht. Het feit dat God oordeelt of 'richt' — een veel beter woord in dit verband — is niet gebaseerd op verantwoordelijkheid. Dat laatste kan sowieso al niet, want het is niet eens een Bijbels begrip. Maar waarop dan wel? Wel, daarvoor gaan we naar Romeinen 9.

▶ 28:19 Romeinen 9: Gods Oordelen en de Verharding van Farao ↑ hoofdstukken

Ik vind dit nou zo boeiend. Uiteindelijk gaat het om deze vraag: Hoe kan God oordelen? Hoe kan God oordelen als Hijzelf de Schepper en de Formeerder is? En hoe kan God oordelen over ongeloof als Hijzelf geen geloof geeft? Het boeiende is dat die vraag een Bijbelse vraag is. Het feit dat de vraag in de Bijbel voorkomt is al bijzonder, maar dat ook het antwoord in de Bijbel wordt gegeven, vind ik nog mooier. Daar word ik blij van, want dan hebben we houvast. Dan schijnt het licht van de Schrift in de duisternis van het menselijk denken.

Ik begin te lezen in Romeinen 9 vers 17. Daar heeft Paulus het over Farao, die zich niets gelegen liet liggen aan wat God hem gezegd had bij monde van Mozes: "Laat mijn volk gaan." Op een gegeven ogenblik dreigt Farao te bezwijken onder de druk van de oordelen, de gerichten die over Egypte gaan. Op het moment dat hij dreigt te bezwijken, lees je dat God zijn hart versterkte, zoals er in het Hebreeuws staat, of verhardde, zoals het Grieks van het Nieuwe Testament zegt. Als je iets verhardt, dan maak je het ook sterk en krachtig; in de praktijk is dat hetzelfde.

Wanneer Paulus het daarover heeft, zegt hij: "Want de Schrift zegt tot Farao: Hiertoe verwek Ik jou, zodat Ik in jou mijn kunnen, mijn vermogen zou betonen, zodat mijn naam verkondigd zou worden op heel de aarde." Paulus citeert hier Exodus 9 vers 16. Het gaat zelfs nog verder, want voordat Mozes al naar Farao toe ging, was al tegen Mozes gezegd dat Farao niet zou luisteren en dat God zo zijn kracht zou betonen over het land Egypte. Vandaar ook al die plagen; God ging juist zijn kracht betonen, zoals hier staat: "Dat mijn naam verkondigd zou worden over heel de aarde."

Hoe krachtig de God van Israël was, bleek juist uit het feit dat Farao "nee" zei. Stel je voor dat Farao bij de eerste de beste keer had gezegd: "Ga gerust je gang." Dat had God ook kunnen doen. Hij verhardt wie Hij wil, en als Hij zijn hart kan verharden, dan kan Hij zijn hart toch ook zacht maken zodat Farao wel luistert en meteen doet wat hem gevraagd wordt? Maar dan hadden we dit verslag nooit gehad. Vergis u niet, de roep hiervan is uitgegaan over deze gebeurtenis; hoe God zijn volk verlost heeft uit dat machtige wereldrijk van Egypte en hen krachtdadig door de Rode Zee heeft geloodst en in de woestijn heeft verzorgd.

Eigenlijk is het nog sterker: die Godsnaam zou verkondigd worden en zijn kunnen werd juist gedemonstreerd op grond van Farao’s onwil. Als Farao meteen had toegegeven, dan waren Gods vermogen, kracht en alvermogen niet gedemonstreerd. Om te laten zien hoe sterk je bent, heb je een krachtige tegenstander nodig. Het is geen kunst om met een klein kind te vechten. Nee, als je wilt laten zien hoe sterk je bent, dan heb je een sterke tegenstander nodig. Welnu, als God zijn kunnen wilde demonstreren, had Hij een tegenstander nodig. Dat was Farao, en hiertoe was hij ook verwekt.

Paulus zegt dan in Romeinen 9 vers 18: "Dus dan ontfermt Hij zich over wie Hij wil en Hij verhardt wie Hij wil." Inderdaad, het was Farao’s hart, maar God heeft dat verhard. God opent harten, maar Hij verhardt ook harten. Dat is wat Hij doet. Je leest in Spreuken 20 of 21 dat het hart van de koning — ook dat van die machtige Farao — in zijn hand is als waterbeken. Hij leidt het overal heen waarheen Hij wenst of waarheen Hij wil. Dat wil zeggen dat het net een stroompje water is dat je gewoon verlegt zodat het anders gaat stromen. Het hart van de machtigste man, de koning, leidt Hij zoals Hij wil.

Je leest dit trouwens niet alleen over Farao. In Psalm 105 staat het zelfs ook. Sta me toe, ik heb er geen dia van, maar daar staat het. Ik lees het even voor uit Psalm 105 vers 23: "Toen Israël naar Egypte gekomen was en Jakob als vreemdeling vertoefde in het land van Cham, toen maakte Hij zijn volk zeer vruchtbaar en machtiger dan zijn tegenstanders. Hij, God, veranderde hun harten, van de Egyptenaren, zodat zij zijn volk haatten en listig handelden tegen zijn knechten." Terwijl ik dit lees, denk ik: dit staat er echt achter. Hij veranderde hun harten. Nu zou je misschien zeggen dat Hij dat doet zodat ze zijn volk lief zouden hebben, maar nee: Hij veranderde hun harten zodat zij zijn volk haatten. Egypte werd om zo te zeggen antisemitisch. Waarom? Omdat God hun hart had veranderd. Dat waren ze van nature misschien niet, maar God veranderde het zo dat ze allemaal inderdaad zijn volk haatten en listig handelden tegen zijn knechten. Dit demonstreert precies deze waarheid: God wilde zijn vermogen en kunnen demonstreren, opdat juist door die weg zijn naam verkondigd zou worden.

Als je met Paulus meedenkt in dit betoog, voel je de vraag al opkomen. Want feitelijk hebben we het deze middag — behalve over dat begrip verantwoordelijkheid, dat we eigenlijk al getackeld hebben — over die andere vraag: wat heeft God nog te verwijten als iemand Hem tegenstaat? Want dat gaat dan precies zoals Hij dat gepland had. Die vraag, die we ons aan het begin van deze studie hebben gesteld, wordt hier perfect door Paulus geformuleerd. Paulus zegt nu: "Maar jij zal nu tot mij zeggen: Waarom verwijt Hij dan nog?" Wat heeft Hij te verwijten als Hij dat zelf doet? Hoe kan Hij Farao verwijten dat hij de stem van Mozes — en daarmee Gods eigen wens en wil — weerstond, terwijl Hijzelf Farao’s hart verhard had en dat op voorhand al had voorzegd? Toen Farao dreigde te bezwijken, heeft God als het ware een handje geholpen door zijn hart te verharden. De vraag is dus: waarom verwijt Hij dan nog? En er staat nog iets belangrijks bij, want dit is de stem van de denkbeeldige opponent met wie Paulus in gesprek is: "Want wie heeft zijn bedoeling dan weerstaan?" Maar we moeten eerst even iets anders vaststellen.

▶ 37:52 Een Wezenlijk Vertaalprobleem: Gods Wil Versus Gods Bedoeling ↑ hoofdstukken

Want hier is een akelig vertaalkundig probleem mee aan de hand. Dat is zowel het geval in de Statenvertaling als in de NBG-vertaling van 1951. In beide wordt hier namelijk niet 'bedoeling' of 'raad' gebruikt, maar het woord 'wil'. Maar dat staat er niet. Hier staat niet het Griekse woord voor wil, thelema, maar het Griekse woord voor raad of bedoeling: boulema. Dat is een heel ander woord. Ik kan u dat heel makkelijk aantonen, want er is namelijk één vers in de Bijbel waar beide begrippen, thelema en boulema, in één frase worden geformuleerd, namelijk Efeze 1 vers 11. Dat kan u niet ontgaan en is makkelijk te onthouden met al die enen; het wijst ook op de Ene. God werkt in het al naar de raad van Zijn wil.

Het woord dat hier in Romeinen 9 gebruikt wordt, is dit Griekse woord boulema. Alleen wordt het in Efeze vertaald met 'raad'. Weet u waarom? Stel je voor dat ze het in Efeze ook op dezelfde manier hadden vertaald als in Romeinen 9. Dan had er gestaan: "Die in het al werkt naar de wil van Zijn wil." Dat kan natuurlijk niet. Er staat ook geen 'wil', er staat het woordje boulema en dat is de bedoeling.

Kijk naar de geschiedenis van de Farao. Gods wil was: "Laat mijn volk gaan." Dat was Gods wil. Maar Gods bedoeling — dat wil zeggen Zijn verborgen raad, die Mozes overigens kende maar de Farao niet — was dat de Farao Hem juist zou weerstaan. De bedoeling was dat de Farao niet zou luisteren naar Zijn wil, opdat God zo Zijn kracht en Zijn kunnen zou demonstreren, opdat Zijn naam verkondigd zou worden over heel de aarde. Dat was Gods bedoeling. Terwijl Gods wil was dat hij het volk Israël zou laten gaan.

Ziet u hoe groot het verschil is tussen wil en bedoeling? Het zijn twee verschillende begrippen. Als hier de vraag zou zijn: "Wie heeft Zijn wil weerstaan?", dan zou het antwoord luiden: "Ja, iedereen." De Farao in het bijzonder. De Farao had gezegd: "Nee." En Gods wil was: "Laat mijn volk gaan." Farao zei nee, dus Farao weerstond Gods wil. Maar weerstond Farao Gods bedoeling? Nee, absoluut niet. Want Gods bedoeling was juist dat Hij via de Farao Zijn kracht zou demonstreren.

Daarom is dit van groot belang om überhaupt te begrijpen. de vraag is dus: "Wat heeft God dan nog te verwijten, want wie heeft Zijn bedoeling weerstaan?" Je zou die vraag heel concreet kunnen terugbrengen tot één persoon, dan heb je het niet meer over iets abstracts maar over een individu. Wat heeft God op de Farao aan te merken als de Farao gewoon Gods bedoeling vervulde? Heeft de Farao Gods bedoeling weerstaan? Nee. Gods wil wel, maar Gods bedoeling niet.

Dit is dus de vraag van deze Bijbelstudie: wat heeft God aan te merken, want wie heeft Zijn bedoeling weerstaan? En nu krijgen we het antwoord, want dat wilt u nu natuurlijk wel weten. Dat is dit: "O mens, sterker nog, wie ben jij dat je de God — want het staat er met een nadrukkelijk lidwoord — dat je de God tegenspreekt?" Oftewel: ter verantwoording roept. Dat is het begin, maar dat is nog niet het volledige antwoord. Eigenlijk antwoordt Paulus hier met een wedervraag. Net zoals God in Job 38 en 39 geen direct antwoord geeft, antwoordt Paulus door een wedervraag te stellen. De eerste wedervraag is deze: "Wie ben jij dat je God tegenspreekt?" Dat is één. Maar daar blijft het niet bij, want vervolgens zegt Paulus dit.

▶ 42:48 De Pottenbakker en het Leem: God als Auteur van het Script ↑ hoofdstukken

Het geboetseerde... hebben we hier niet datzelfde beeld dat we al eerder tegenkwamen? Het geboetseerde zal toch niet tegen de boetseerder zeggen: "Waarom maak jij mij zo?" Kijk, dat geldt voor elke creator. Iemand die creatief bezig is – in dit geval is het een pottenbakker die iets creëert en formeert – heeft dat recht. Maar je kunt er ook allerlei andere beelden voor gebruiken; het geldt voor iedereen die iets creatiefs doet.

Een ander beeld is dat van een personage in een roman. Een personage in een roman zal toch niet tegen de auteur zeggen: "Waarom maak je me zo?" Laten we een bekend Nederlands boek nemen om het even concreter te stellen: Ciske de Rat. De schrijver daarvan zal ik nooit vergeten, want mijn moeder heette ook zo: mevrouw Piet Bakker. En de schrijver van Ciske de Rat heette eveneens Piet Bakker. In dat boek komen allerlei personages voor. U kent wellicht het boek, of u heeft de film gezien. Een van de personages is Ciske, die op een gegeven ogenblik een moord pleegt; hij vermoordt zijn moeder.

Wie is er nu, in deze lijn van denken, verantwoordelijk voor de moord op de moeder van Ciske? Je zou kunnen zeggen: "Ja, maar Ciske was nog maar minderjarig." In het algemene recht wordt iemand die minderjarig is vaak niet volledig verantwoordelijk gehouden; in feite zijn dat de ouders. Ook al zou Ciske vervolgens, zoals dat in het verhaal ook ging, in een tuchtschool of opvoedingsgesticht terechtkomen. Hij moest weliswaar gericht, rechtgezet en gecorrigeerd worden, maar hij was niet de eindverantwoordelijke. Want laten we wel wezen: Ciske was ook maar het resultaat van een zeer gebrekkige opvoeding. Zijn vader was nooit thuis en zijn moeder verwaarloosde hem vreselijk. Dus uiteindelijk zou je kunnen zeggen dat zijn ouders verantwoordelijk waren. Maar dan kun je ook weer zeggen: "Nee, dat kun je zo ook niet stellen," want die ouders waren op hun beurt ook weer de vrucht van hun opvoeding en van de omstandigheden waarin zij grootgebracht zijn.

Misschien klinkt dat wat abstract, dat je denkt: "Goh, waar heb je het over? Dit is verantwoordelijkheid afschuiven." Maar ik herinner me een afscheidsspeech van iemand die leiding gaf aan Scotland Yard. Hij vertelde wat de belangrijkste les was die hij in de loop van zijn carrière had geleerd. Hij zei: "Wat ik gedurende mijn hele loopbaan heb opgemerkt, is dat elke dader zelf ook een slachtoffer is." Weerspreekt dat het feit dat iemand gecorrigeerd moet worden? Nee, maar het relativeert de zaak wel. Daar kan een rechter of de politiek misschien geen rekening mee houden, maar het is wel een feit: niemand heeft zichzelf gemaakt. Wie je ook bent, je bent het resultaat van miljarden factoren waar we ons niet eens van bewust zijn. Wij denken wel een vrije wil te hebben, maar in werkelijkheid ben je gevormd door het genetisch materiaal van je ouders, door de plek waar je wieg stond en door alle omstandigheden die je hebt meegemaakt. Dat alles heeft jou gemaakt tot de mens die je nu bent.

Maar nu gaan we nog een laag dieper, want je kunt het ook nog anders zeggen. Wie was er werkelijk verantwoordelijk voor de moord op de moeder van Ciske? Dat was Piet Bakker. De schrijver. Hij heeft het verhaal namelijk bedacht. Maar op het moment dat je dit antwoord geeft, zeg je direct: "Wacht even, die vergelijking gaat niet op. Een schrijver kun je dit toch niet aanrekenen?" Wanneer een auteur een personage bedenkt dat een moord pleegt, maakt dat de schrijver toch niet tot een moordenaar? Hij staat daar immers buiten.

Ik moet meteen denken aan een ervaring met een neefje van mij. We zaten met de hele familie naar een film te kijken en het was een ontzettend spannend moment. Toen maakte de vader van mijn neef een heel nuchtere opmerking terwijl wij daar allemaal gespannen zaten: "Ik begrijp niet waarom die cameraman nu niet even ingrijpt." Op dat moment haal je er een element bij dat er volledig buiten staat, maar dat is wel de realiteit van het hele verhaal. Een auteur is niet verantwoordelijk voor de morele wandaden van zijn personages. Dat bevindt zich op een totaal ander niveau. Hij is de schepper, en binnen de wereld van dat boek bestaat er verantwoordelijkheid naar elkaar toe, maar de auteur staat daar buiten en vooral daarboven.

Hetzelfde geldt voor allerlei andere creaties. Een pottenbakker maakt dingen met een bepaald doeleinde. Of heeft de pottenbakker – of welke schepper dan ook, of het nu de auteur van een boek is, een schilder of een componist – niet de autoriteit? Elke creator (en Paulus voert hier de pottenbakker op) mag doen wat hij wil met het materiaal dat hij heeft. Hij heeft de autoriteit over het leem om uit hetzelfde kneedsel, uit datzelfde stuk klei, het ene voorwerp te maken tot eer en het andere echter tot oneer. Dat wil zeggen: hij maakt een voorwerp voor de eer, bijvoorbeeld voor op het dressoir of als onderdeel van een fraai bestek, maar een andere pot zet hij onder het bed. Dat kan allemaal. De pottenbakker doet dat gewoon en hij heeft met elke creatie een bedoeling. Dat is zijn volste recht. Een creator heeft het recht zijn creaties voor verschillende doeleinden te maken.

Ik ga er nu even aan voorbij dat Paulus dit ook nog toepast op Israël en de natiën; daar zit nog veel meer achter, maar daar gaat het me nu niet om. Het gaat erom dat wij allemaal klei zijn. We zijn allemaal gemaakt uit dat stof, uit de aarde. Sommige mensen zeggen dan: "Maar dan zijn we toch gewoon robots?" Nee, dat zijn we niet. We zijn geen robots. U kent die angst wel die tegenwoordig leeft, dat zelfs de makers van robots bang zijn dat hun creaties op een gegeven ogenblik iets gaan doen waar zij zelf geen hand meer in hebben. Men vreest dat kunstmatige intelligentie de mensheid zou kunnen "overrulen". Dat kun je in dit kader wel vergeten. Wij zijn geen robots; het is eigenlijk nog veel "geringschattender": we zijn gewoon klei. We zijn kleipoppetjes in de hand van de Pottenbakker. Dat is wat we zijn.

Of, om het anders te zeggen: we zijn personages die de Auteur heeft bedacht. Hij heeft een verhaal, Hij schrijft het op en Hij creëert het. Hij is de Auteur. Hiermee begrijp ik ook meteen die theologische kwestie: is God de auteur van het kwaad? Ja natuurlijk, wat dacht u dan? Waar is Hij níét de auteur van? Hij schrijft Zijn script en Hij heeft Zijn personages. En inderdaad, de Tegenstander deed dingen die tegen Zijn wil ingaan, precies zoals Piet Bakker een Ciske iets laat doen wat misdadig is. Maakt dat Piet Bakker misdadig? Natuurlijk niet. Dat is van een totaal andere orde.

▶ 52:37 Conclusie: Schepping als een Doorlopend Formatieproces ↑ hoofdstukken

En nu wordt het tijd voor een conclusie, want ik zie inderdaad dat het klokje ook maar doorgaat. De conclusie is deze: God is als een pottenbakker die formeert, die vaten maakt voor verschillende doeleinden. God is als een auteur; Hij bedenkt verschillende personages voor Zijn script. Een auteur is niet verantwoordelijk, in de zin van aansprakelijk, voor wat de personages in het boek doen, of dat nou een diefstal, een verkrachting of een moord is. Hij is de Schepper en Hij formeert Zijn personages in de loop van het boek. Ze worden gevormd.

En dat verklaart ook precies wat er met Farao gebeurde, want nu zijn we weer even terug bij af. God is de Schepper van Farao en Hij formeert hem ook. En dat is net zo goed wat een pottenbakker doet. Die stampte de hele zaak weer in elkaar en maakt er dan iets anders van, uit datzelfde leem, uit diezelfde klompen. Als Nederlander wekt dat woord 'klompen' natuurlijk ook weer andere associaties op. Hij vormt. Wij worden gevormd en Hij zet daarmee ook de dingen recht. Het heeft niks te maken met verantwoordelijkheid. Paulus brengt het hele begrip verantwoordelijkheid hier totaal niet in. Het is gewoon dat stukje klei dat Farao heet, dat wordt geformeerd en soms zelfs gedeformeerd. En dan komt hij om in de Rode Zee met zijn legers.

Daarmee is het verhaal niet af. Natuurlijk niet. Kijk, dat is ons probleem natuurlijk. Als Farao nu zomaar zo'n actor is in dat script van God... Ja, wacht eventjes, want nu komt eigenlijk de grote afloop waar het uiteindelijk allemaal op uitdraait. Gods scheppingswerk is gewoon nog niet af. To be continued. Het is nog steeds gaande. Er zijn nog aionen te gaan. Ga nu geen oordeel geven over het werk van de Schepper als dat werk nog niet af is, want elk oordeel dat je geeft voordat het af is, is een vooroordeel. Een gedicht moet je ook niet halverwege beoordelen, want het rijmt aan het eind. En dat geldt ook voor een schilderij; een schilderij ga je toch ook niet beoordelen als de schilder halverwege is? Een boek beoordeel je toch ook niet wanneer je net een hoofdstuk gelezen hebt? En hoe loopt het af?

▶ 55:34 De Grandioze Afloop in Romeinen 11: Alles Is uit Hem, Door Hem en tot Hem ↑ hoofdstukken

Nou, en dan gaan we naar Romeinen 11. Want Paulus gaat in Romeinen 9 tot en met 11 een betoog aan dat leidt tot een conclusie. Ik stap nu even over allerlei onderdelen van dat betoog heen en kom uit bij de conclusie van Romeinen 11 vers 32. Daar zegt Paulus dit: "Want God sluit allen op in ongezeglijkheid." In de NBG-vertaling staat: "Want God heeft hen allen onder ongehoorzaamheid besloten." Allen, vergis u niet. Niet alleen de Farao, maar uiteindelijk elk mens. Want hoe was het ook alweer? Dat is trouwens niet Romeinen 1 en 2, maar dat is Romeinen 3: alle mensen zijn zondaren en stervelingen.

Nog een andere vraag: zijn wij verantwoordelijk voor het feit dat we zondaar zijn? Toen ik in de wieg lag, was ik dat al; ik heb er nooit voor gekozen. Ik was toen ook al een sterveling. Dagelijks worden die dingen ons getoond in het nieuws en dan zie je wat jonge kindertjes soms moeten meemaken. Hebben ze daar ooit voor gekozen? Nee! Waarom dan dat leed? Ziet u dat je met het hele begrip verantwoordelijkheid dan totaal geen stap verder komt? Dat zegt helemaal niks. Want zijn die kindertjes dan verantwoordelijk? Nee, dat is ook helemaal niet aan de orde. God is de Schepper en Hij formeert, en Hij is nog steeds bezig. Wij denken dan dat het bij de doden afgelopen is, maar welnee. Want God roept de doden weer tot aanzijn en dan gaat Hij weer verder.

Zo gaat het trouwens straks ook bij de grote witte troon, waar Hij ieder zal richten naar zijn werken. Dat is bij God geen kwestie van verantwoordelijkheid. God gaat daar alles rechtzetten. Alles zal aan het licht komen en God zal laten zien wie iemand is, wat hij gedacht heeft, wat anderen gedacht hebben en wie Hijzelf was. Kortom, alles komt dan aan het licht en zo vormt God de mens. Straks bij de grote witte troon vindt misschien nog wel het grootste formatieproces plaats. Dat bedoel ik niet politiek, maar dat is waar Hij uiteindelijk het schepsel formeert. Daar gaat Hij alles als een orthopeed rechtzetten. Een orthopeed is iemand die botten weer rechtzet. Soms moet een chirurg iets rechtzetten; dat is niet omdat dat been verantwoordelijk is, maar het is wel heel pijnlijk misschien. Het is echter omdat het nodig is. Het is allemaal richten; God gaat alles richten. Dat is ook Zijn rechtvaardigheid. Hij heeft dus niets te maken met verantwoordelijkheid, Hij gaat rechtzetten. Hij formeert Zijn schepselen en daar is Hij mee bezig.

Alle mensen zijn zondaren, alle mensen zijn stervelingen. Het is onontkoombaar, want we zijn daartoe, zoals Paulus zegt in Romeinen 5 vers 19, gesteld. Er staat letterlijk: neergezet. Ziet u dat je met het hele idee van verantwoordelijkheid nergens uitkomt? In de theologie in dit calvinistische landje weet men heel goed dat God alle mensen onder de ongehoorzaamheid heeft besloten en dat alle mensen zondaren zijn. Alleen kennen ze de helft van de waarheid. En een halve waarheid is erger dan een hele leugen. Want als je alleen deze waarheid kent, dan ontgaat je in feite de kern, omdat de waarheid is dat het een reden heeft. Het is niet zomaar op zich, want dat zou God inderdaad sinister maken. Nee, Hij heeft daar een reden voor: "opdat Hij zich over allen zou ontfermen."

Deze 'allen' zijn dezelfde als die andere 'allen'. En zoals Hij dit doet en daarvoor verantwoordelijk is — als ik dan toch even dat woord mag gebruiken, in de zin dat Hij degene is die dat doet — rijst de vraag: waarom doet Hij dat? Wel, opdat Hij zich over allen zou ontfermen. En zoals Hij mijn hart kan openen en gedaan heeft, Godzijdank, zo kan Hij dat ook met andere mensen doen. En dat gaat Hij ook doen. Wij zitten hier nu als eerstelingen en wij mogen nu al weten wat straks elk schepsel zal weten en zal erkennen. Van harte, blijmoedig, met hart en tong zullen ze tot eer van God de Vader dat bekennen en belijden. Ja, en dan zijn alle mensen gerechtvaardigd, zoals Paulus dat eerder had gezegd, en levend gemaakt. En lovers van God!

Dan valt Paulus op zijn knieën en zegt: "O diepte van rijkdom, van wijsheid en van kennis van God. Hoe onnavorsbaar zijn Zijn oordelen en hoe onnaspeurlijk Zijn wegen." Dat wil zeggen: kijk, Paulus is nu aangekomen bij het eind. Maar als hij dan terugblikt op de wegen die God gaat, terwijl Hij als Auteur bezig is het script te schrijven, dan vraagt hij zich af: hadden we halverwege gedacht hoe dit goed moest komen? Hoe kan Hij zich dat verantwoorden? Wacht maar. Stil maar, wacht maar. Inderdaad, Hij gaat alles tot een goed einde brengen. "Want wie kende het denken van de Heer? Of wie werd Zijn adviseur? Of wie heeft aan Hem eerst gegeven, waarvoor hij zal worden terugbetaald?" Wie is God iets schuldig? Dat is eigenlijk het idee.

Het antwoord is — en dit is het uiteindelijke grote antwoord: "Uit Hem, door Hem en tot in Hem zijn alle dingen." Dat alle mensen onder de zonde besloten zijn, is uit Hem; Hij is degene die dat doet. Maar het is ook tot Hem, waarin dat alles zal keren. Aan Hem zij dus de heerlijkheid tot in de aionen. Amen.