▶ 00:00 Introductie en Structuur van Psalm 56 ↑ hoofdstukken

Dankjewel Gerard voor deze inleiding, en adiós zeggen we dan. Ja, is dit goed? Oké, nou dan kunnen we nu beginnen. Ik ben blij dat ik hier ook weer eens een keer mag zijn. Het is inmiddels een hele tijd geleden dat we hier neergestreken waren; volgens mij een maand of twee, drie geleden. Maar zoals Gerrit zojuist al zei, we gaan naar Psalm 56 en u ziet dat hier achter mij geprojecteerd. En die vreemde titel, die ga ik straks vast nog uitleggen, zodat u aan het eind – en veel eerder zelfs al – zult begrijpen waarom ik deze vraag heb meegegeven als titel ook van Psalm 56.

Deze zesenvijftigste psalm, laten we hem even gewoon in zijn geheel bekijken. Dan krijg je dit te zien om even de structuur... Ja, u zult niet al te veel last moeten hebben of u niet te veel moeten hinderen aan deze geluiden erdoorheen. Zolang die niet aan de kabels gaat zitten, vinden wij het prima, hè? Maar de structuur van deze psalm wil ik op deze manier even laten zien. Ik heb de zinnen allemaal wat bijzonder gekleurd. Het begin en het einde liggen op één lijn: de inleiding en het slot, dat is duidelijk. Dan krijg je vervolgens dat wat rood gekleurd is, daarin klinkt de klacht door. Maar eigenlijk – laat ik dat er nog even bij zeggen – deze psalm kun je onderverdelen in twee delen, en deel 1 loopt synchroon met deel 2, uitgezonderd dan het begin en het slot. Maar dan krijg je eerst dus de klacht, die rode letters, en in deel 2 begint het weer met de klacht. Vervolgens krijg je hier vers 4 en vers 9 en 10. Dat loopt ook samen, daarin klinkt het vertrouwen door van de psalmist. David is degene die dit heeft opgetekend, maar daarover straks nog veel meer. En dan vervolgens krijg je de lofprijzing in vers 5 en ook de lofprijzing waarmee de psalm in vers 11, 12, 13 en 14 afsluit. Zodat je ziet dat deze psalm dus inderdaad in twee delen uiteenvalt: een klacht, en tegelijkertijd spreekt de psalmist David zijn vertrouwen uit in God, en het sluit dan af in een lofprijzing. En dat doet hij dus twee keer. Een hele duidelijke, wat mij betreft, structuur van deze psalm.

Dan wil ik er eigenlijk nog even iets bij zeggen en dat is een wat technisch ding. Ik wil dat nu niet teveel gaan uitdiepen, maar dat eerste gedeelte, althans die eerste woorden van deze psalm, die horen mijns inziens niet bij Psalm 56 maar bij de voorgaande psalm. Dat is een fenomeen dat zich heel vaak voordoet en degenen die vertrouwd zijn met de Engelstalige Companion Bible kennen dat fenomeen wel. Bullinger, de schrijver van de Companion Bible, wijst daar in zijn aantekeningen ook altijd op: deze beschrijving hoort bij de voorgaande psalm. U moet zich realiseren dat de grondtekst, de Hebreeuwse Bijbel, die indeling van psalmen met kopjes erboven enzovoorts niet kent. Dus ja, de vraag is dan altijd: waar begint de nieuwe psalm? Wel, het is gangbaar voor de vertalers om het dan hier te laten aanvangen, maar ik denk dat er alle reden is om aan te nemen dat die woorden 'voor de koorleider' en vervolgens de muzikale aanduiding – vermoedelijk op de wijze van 'de duif op verre terebinten', een verre eik – dat dat hoort bij de voorgaande psalm. En daar is een hele goede reden voor. Dat is dat we in Habakkuk 3 namelijk ook een psalm vinden, een lied. Heel Habakkuk 3 is een lied. En hoe eindigt Habakkuk 3, hoe eindigt trouwens heel het boek Habakkuk (want het is tevens het slot van het boek)? Dat eindigt dan met 'voor de koorleider' en dan 'op de wijze van' – dat weet ik eventjes niet meer hoe dat er dan precies staat – maar in elk geval zo’n muzikale aanduiding. Zodat je daarmee ook ziet dat als er staat 'voor de koorleider' en dan 'op de wijze van', dat dat niet aan het begin van die psalm hoort te staan, maar aan het einde van de psalm. Dus dit sla ik eventjes over; dit hoort bij Psalm 55 en dan pakken we straks ook het begin van Psalm 57 erbij, want dat hoort dus bij Psalm 56.

Bent u er nog? We zijn nog maar net begonnen, maar het wordt vanzelf duidelijk. Dit hoort dus bij Psalm 55, dus dat betekent dat we nu beginnen bij deze woorden. Hier begint de psalm. En dat begint dan met de aanduiding van de auteur: 'Van David'. En dan staat erbij: 'Een kleinood'. In de Septuagint heet dit een 'inscriptie'. En dit type psalmen vind je nu op rij een heel aantal keren. In Psalm 56, 57, 58 of 59 zie je iedere keer een kleinood. Of... er is wat discussie over de vraag wat dat nou precies betekent. Een kleinood, dat is een klein, kostbaar ding. Wel, daar heb ik op zich geen moeite mee. Dat het een inscriptie is, dat is de wijze waarop de Griekse tekst dat weergeeft; die gaat dan terug op een oudere Hebreeuwse tekst. In elk geval geeft die dat weer met een inscriptie. U ziet dat hier ook trouwens in deze interlineair hier onderaan.

Even voor de goede orde, want ik word er weleens op gewezen waarom ik hier die interlineair rechts laat aanvangen. Dat komt omdat Hebreeuws geschreven wordt van rechts naar links, dus vandaar deze manier. Je moet dus eigenlijk lezen: 'Voor David', en dan 'een inscriptie' of 'een kleinood', als u daar per se aan wilt vasthouden. Hij is de schrijver, het heeft iets met een inscriptie te maken en eerlijk gezegd heb ik ook een idee waarom het een inscriptie is, maar daar komen we straks ook nog over te spreken. Ik heb heel veel dia's, dus we kunnen niet al te lang stilstaan bij allerlei details. Ik wil in ieder geval aan het einde van deze lezing toch uitgekomen zijn bij het einde van deze psalm, en ter gelegenheid waarvan David deze psalm heeft gecomponeerd of geschreven.

▶ 07:24 De Historische Context: in het Hol van de Leeuw te Gath ↑ hoofdstukken

Dat staat er pal bij: van David een inscriptie, toen de Filistijnen te Gat hem gegrepen hadden. Hij refereert hier aan een geschiedenis die wij gelukkig ook vermeld vinden in de Bijbel, in het boek Samuël. Er is iets opmerkelijks met deze psalm en deze gebeurtenis aan de hand. De gebeurtenis wordt beschreven in 1 Samuël 21, waar we straks eerst naartoe gaan. Je kunt deze psalm uiteraard alleen maar begrijpen wanneer je weet wat de aanleiding is, wat de historische context is en wat het motief was voor David om dit op te tekenen. Hij doet dat naar aanleiding van een specifieke geschiedenis die we elders in de Bijbel vinden; Schrift met Schrift vergelijken. Hier wordt direct daarnaar gerefereerd.

Deze gebeurtenis, dat hij bij de Filistijnen te Gat kwam, heeft zeer veel indruk gemaakt. David heeft naar aanleiding hiervan twee psalmen geschreven: Psalm 56, het onderwerp van vanmiddag, en Psalm 34. Die laatste is ook geschreven naar aanleiding van dezelfde geschiedenis. We zullen nog wel een paar keer verwijzingen en uitstapjes naar Psalm 34 maken, maar niet teveel, want we houden ons aan de tekst van Psalm 56. Eén ding waar we echter niet aan ontkomen, is om naar 1 Samuël 21 te gaan om die geschiedenis te lezen. Het zijn een stuk of vier, vijf verzen, dus dat is te doen, ware het niet dat er vertaaltechnisch nogal wat mee aan de hand is.

In 1 Samuël 21 vers 10 staat: "Daarop maakte David zich op en vluchtte die dag van Saul weg." Dat hij "die dag" vluchtte, betekent dat er meer dingen op diezelfde dag waren gebeurd. Dat was nogal wat, want als je in het voorgaande leest, staat er dat David het heiligdom was ingegaan. De aspirant-koning ging naar binnen; we luisteren meteen al met dubbelzinnige oren, althans, daar ben ik op ingesteld. Zojuist heeft Gerard in de aftrap al iets in die geest gezegd: als we het over David hebben, kun je niet missen dat je ook meteen weer denkt aan de Zoon van David. David was het heiligdom binnengegaan, wat een koning helemaal niet mocht. Er wordt nooit iets kwalijks van gezegd, maar hij was geen priester. Toch gaat hier een aspirant-koning het heiligdom in. Wat deed hij daar? Zijn manschappen hadden honger en hij geeft ze van de toonbroden die daar in het heiligdom opgestapeld lagen. Twee stapels van vijf, tien toonbroden lagen daar, en hij heeft zijn manschappen daarvan gegeven.

Een aspirant-koning, degene die wel de gezalfde was maar nog verworpen, gaf aan zijn gezelschap van niet al te brave lieden brood uit het heiligdom. Het is een schitterend beeld van wat God vandaag bezig is te doen. Een verworpen koning, de verworpen Zoon van David, heeft een gezelschap om zich heen dat niet veel voorstelt — ik vraag niet naar hun CV — maar zij krijgen te eten van het brood uit het heiligdom. Hij krijgt bovendien nog iets uit het heiligdom mee: het zwaard van Goliath. Dat werd daar bewaard als een soort overwinningstrofee. Daar wist David natuurlijk alles van, want hij had ooit zelf die Goliath verslagen. Hij kreeg dat reusachtig grote zwaard van Goliath mee en daarop maakte hij zich op. Hij vluchtte die dag van Saul weg. Nu weet u wat er zoal had plaatsgevonden op die dag.

Hij was altijd aan het omzwerven en aan het vluchten, en hij kwam bij Akis. In Psalm 34 wordt diezelfde koning Abimelech genoemd. Vermoedelijk is dat een dynastienaam; per slot van rekening heeft onze koning ook meer dan één naam, en dat geldt voor ons allemaal. Sommigen zeggen tegen mij André, mijn kinderen zeggen Adriaan en anderen zeggen gewoon Piet; het maakt allemaal niet uit. Dat was met koningen ook het geval. In dit geval Abimelech: 'Abi' betekent 'mijn vader' en 'Melek' is 'koning'. 'Mijn vader is koning' zou zomaar de naam van een dynastie kunnen zijn. Het is een gooi, maar het lijkt me een aannemelijke veronderstelling. In elk geval heet hij hier Akis en in Psalm 34 Abimelech, de koning van Gat.

U vraagt zich misschien af wat dat voor een plaats is. Vergis u niet, het was een van de vijf steden van de Filistijnen in de Gazastrook. De Filistijnen waren hoofdzakelijk gelegerd in wat wij nu de Gazastrook noemen, en dat is nog steeds de plek waar zij huizen. Wij noemen ze nu de Palestijnen, maar als je 'Filistijnen' en 'Palestijnen' terugbrengt naar het Hebreeuws, zijn dat identieke woorden. Het is een opmerkelijk fenomeen. Feitelijk zou je kunnen zeggen — maar dat even terzijde — dat de Palestijnen de erfgenamen zijn, ik zeg niet de nakomelingen, maar wel de erfgenamen van de Filistijnen van weleer. Het conflict van weleer tussen de Joodse staat en de Filistijnen is in de moderne tijd voortgezet in het conflict tussen de Joodse staat en de Palestijnen. Die grote strijd heeft dus hele oude papieren. Maar ik ben erg blij met hoe de beslissende slag uiteindelijk zal uitvallen, namelijk bij David. Daar komt de kroon terecht; bij de Zoon van David, bedoel ik uiteraard.

Die Akis was dus de koning van Gat. Wie kennen wij nog meer die uit Gat kwam? Goliath. David had Goliath verslagen en je leest telkens over 'de Gatiet' of dat hij uit Gat kwam. David kwam nu dus echt in het hol van de leeuw. Hij vluchtte weg voor Saul en kwam vervolgens in een Filistijnse stad terecht waar de grote man van Gat, Goliath, vandaan kwam die door hem was verslagen. Kunt u zich voorstellen hoeveel oud zeer daar heeft gezeten? Dat was nog niet eens zo heel veel jaar daarvoor. Hij vlucht voor Saul en komt vervolgens op een plek waarvan hij misschien dacht dat hij er veilig zou zijn omdat hij er niet herkend zou worden. Waarom zou je anders daarheen vluchten?

In vers 11 van 1 Samuël lezen we echter: "De dienaren van Akis zeiden tot hem: Is dit niet David, de koning van het land?" Dat was hij op dat moment nog helemaal niet, maar eigenlijk zeiden ze het goed, want daartoe was hij wel bestemd. "Hebben zij niet van hem bij de reidans een beurtzang gezongen: Saul heeft zijn duizenden verslagen, maar David zijn tienduizenden?" Zij herinnerden zich dat nog heel goed. Nu zien ze David en ze vragen zich af: "Is dit hem niet? Is dit niet die koning van het land?" Ze herkennen hem dus kennelijk. David sloeg acht op deze woorden en werd zeer bevreesd voor Akis, de koning van Gat. Zeer bevreesd.

▶ 17:39 Een Lastig Vers: Gedroeg David Zich als een Razende of een Prijzer? ↑ hoofdstukken

We komen nu bij een heel lastig vers: vers 13. Het getal geeft al een beetje een aanwijzing in die richting, want het is op alle mogelijke fronten heel ongelukkig vertaald. Het maakt eigenlijk weinig verschil of je de NBG-vertaling, de Statenvertaling of nog andere vertalingen hebt; het is vrijwel standaard zo. Waarom? Laat ik eens lezen uit de NBG-vertaling, terwijl ik tegelijkertijd mijn aantekeningen erbij maak. Er staat: "Daarom stelde hij zich" – hij is David – "in hun tegenwoordigheid aan als een waanzinnige."

Als u een Statenvertaling hebt, dan staat er iets nogal anders. Die is veel correcter, zoals meestal het geval is. De Statenvertaling is veel letterlijker, woord voor woord weergegeven. Daar staat: "Daar veranderde hij zijn gelaat voor hun ogen." Ik weet dat er hier heel wat mensen zijn die ook de Statenvertaling raadplegen en kunnen bevestigen dat het er inderdaad zo staat. Maar als u een Bijbel met kanttekeningen hebt, dan kunt u nagaan – ik kijk die heel vaak in, want de Statenvertaling met kanttekeningen is dikwijls heel boeiend. Dat wil zeggen: als ze aantekeningen geven bij de vertaling en bij wat de precieze tekst zegt, dan is het uitstekend. Je moet je hart vasthouden wanneer ze over theologische onderwerpen gaan praten, maar als het puur gaat om de tekst, dan worden er soms hele correcte en mooie dingen gezegd. Bij dat woord 'gelaat' staat namelijk als aantekening: "Letterlijk: smaak." Dus niet gelaat, maar smaak. Ja Els, het is niet anders hè? Zolang ik er nog bovenuit kan schreeuwen. "Daar veranderde hij zijn smaak voor hun ogen."

Misschien vindt u dat een hele vreemde weergave, maar wij spreken Nederlands en er zit een enorme tijd-, cultuur- en taalkloof tussen ons. Dit is Hebreeuws van ongeveer drieduizend jaar geleden. "Daar veranderde hij zijn smaak voor hun ogen", dat is wat er letterlijk staat. Laat ik u vertellen wat er gebeurde. Dit woord 'smaak' – exact hetzelfde Hebreeuwse woord – komen we ook weer tegen in Psalm 34, de andere psalm die over dezezelfde gebeurtenis spreekt. Wat lees je daar? In Psalm 34 staat: wat deed David bij die gelegenheid? "Hij nam Gods lof in de mond." Als je iets in de mond neemt, dan smaak je iets. Dat verzin ik niet, want als je in vers 9 leest – een bekend vers trouwens – dan staat daar: "Smaakt en ziet dat de HERE goed is." Dit woord 'smaakt' is hetzelfde woord dat in de Statenvertaling wordt weergegeven met 'gelaat'.

Bent u er nog? Wat er gebeurt, is dit: David is zeer bevreesd en hij proeft het onheil. Hij heeft dat geproefd en nu verandert hij voor hun ogen ter plekke zijn smaak. Hij proefde onheil, vrees en zag zijn levenseinde naderen; diezelfde dag zou hij vermoord worden. Maar ter plekke gaat hij iets anders doen. De vertalers van de NBG zeggen dat hij zich in hun tegenwoordigheid als een waanzinnige ging opstellen, maar dat staat er niet. Het strijdt ook met wat we in de Psalmen 34 en 56 lezen. Hij nam Gods lof in de mond en ging zijn smaak veranderen. Menselijkerwijs proefde hij onheil, maar hij veranderde zijn smaak; hij ging smaken dat de HERE goed is en nam Gods lof in de mond.

We lezen meteen even verder. Ik geef het weer zoals het er letterlijk staat: "Hij veranderde zijn smaak voor hun ogen." Onze vertaling zegt dan: "En hij gedroeg zich als een razende." Maar er staat letterlijk: "Hij maakte zich een prijzer in hun hand." Dat wil zeggen: ze grepen hem, hij was in hun hand. Maar wat deed hij? De vertaling zegt dat hij zich als een razende gedroeg, maar hier staat het gewone Hebreeuwse woord voor prijzen: Hallel. Dat is een internationaal woord dat iedereen kent. In bijna elke taal kent men het woord Halleluja. "Jah" heeft te maken met de naam van God, en "Hallel" betekent prijzen.

Kijk het maar na in de concordantie. Dit woord Hallel komt, met name in de Psalmen, ontzettend vaak voor in de Hebreeuwse Bijbel en wordt consequent weergegeven met loven en prijzen. Dat is wat het betekent. Er is echter één uitzondering, en dat is hier in 1 Samuël 21. Daar hebben ze er 'razen' van gemaakt. Hij ging razen, raaskallen, of hij deed zich zo voor. Maar wie raast hier nu? Dat zou je aan iemand van de NBG moeten vragen. Ik ga dat hier niet verdedigen; je vraagt niet om een verdediging, maar om een verklaring waarom ze dat zo doen. Waarschijnlijk omdat de Statenvertaling het ook zo gedaan heeft. Dat is de simpele verklaring. Ze staan in een traditie waarin alle vertalers het zo doen. Geloof mij niet op mijn woord; in de kanttekeningen of in een studiebijbel worden vaak zulke opmerkingen gemaakt. Er staat dan: "Hier wordt een woord gebruikt dat elders altijd vertaald wordt met prijzen." Maar omdat iedereen 'weet' dat David zich hier als een waanzinnige, als iemand die mesjogge was, opstelde, heeft men het zo vertaald. Men vindt dat prijzen in dit geval een andere betekenis moet hebben en vertaalt het met razen. Dat noem je nu een tunnelvisie. Je hebt een vooropgezet idee over wat het betekent en daarom pas je de betekenis van de woorden aan. Het staat voor mij niet ter discussie; ik wijs alleen op het feit dat hier in het Hebreeuws het woord voor prijzen gebruikt wordt: Hallel!

Denk eens met me mee en kijk naar Psalm 34 en Psalm 56. Wat weten we vanuit Davids eigen beleving over wat hij bij deze gelegenheid deed? Hij ging God prijzen. Psalm 34 en 56 zijn lofzangen. Hij nam Gods lof in de mond en maakte zich een prijzer in hun hand. Hoezo een razende? Hij was kennelijk door hen gegrepen, zo versta ik dat.

Kijk ook naar het volgende: "hij bekrabbelde". Als je eenmaal in het stramien zit dat hij zich als een gek gedroeg en met de deurvleugels van de poort bezig was, dan wordt het natuurlijk 'krabbelen'. Men doet alsof het een tactiek van hem was om zich zo gek op te stellen om uit hun handen te komen. Maar er staat hier gewoon het woord voor kerven, tekenen of graveren. Dat is wat hij deed. Ik denk dat het niveau inderdaad net even te hoog gegrepen is voor het ventje; hij hoorde me over het Hebreeuws praten en dacht: dat pak ik niet op. Hij kerfde in de deurvleugels van de poort. Ik wil u eraan herinneren: dit was van David een kleinoot, weet u nog? Een inscriptie, een geschrift. Houd dat even vast, misschien kom ik er straks nog op terug. En dan staat er nog bij dat hij het speeksel in zijn baard liet lopen. Of het nu speeksel is of vocht – dat kan trouwens allerlei lichaamsvocht zijn. Maar goed, ik lees even verder. Je krijgt zo een heel ander idee.

Hij veranderde zijn smaak voor hun ogen en hij maakte zich een prijzer in hun hand. Hij kerfde de deurvleugels van de poort – ik kom er straks nog even op terug – en liet het speeksel in zijn baard lopen.

Toen zei Akis... en nu begrijp je meteen waarom de vertalers denken dat David zich als een gek opstelde. Waarom? Omdat dat namelijk de conclusie was van de Filistijnen. Want wat zegt Akis? Hij zei tot zijn dienaren: "Zie, gij merkt toch dat de man krankzinnig is? Waarom brengt gij hem bij mij? Heb ik gebrek aan krankzinnigen dat gij mij deze gebracht hebt?"

Trouwens, over dat woordje 'krankzinnig': we hadden het er voor de Bijbelstudie al even over dat het Urkers nogal veel Hebreeuwse woorden kent. Dat heeft ermee te maken dat Urkers voor het grootste gedeelte weggelopen Amsterdammers zijn. Nee, verbannen Amsterdammers! En bij Amsterdammers – u weet het – is de invloed van het Hebreeuws of Jiddisch, het Bargoens, erg sterk. We kennen in het Nederlands, en dan speciaal in het Amsterdams, heel veel Hebreeuwse woorden of woorden die nog duidelijk hoorbaar zijn.

Om maar wat te noemen: de politie is een 'smeris'. Dat woord wordt bijvoorbeeld ook gebruikt in de psalmen. De Bewaarder Israëls sluimert noch slaapt; er staat eigenlijk de 'shomer', de 'smeris' van Israël die sluimert noch slaapt. Maar hier staat een woord dat u ook allemaal kent. Dat is Hebreeuws: meshogha. Meshogge. Meshogha. Dat woord wordt hier gebruikt: die man is meshogha. "Heb ik gebrek aan meshogha-mensen dat jij mij deze gebracht hebt om bij mij uit te razen? Moet zo iemand in mijn huis komen?"

Dit is even kort de geschiedenis van 1 Samuël 21. In andere studies ben ik er wat uitgebreider op ingegaan, maar ik moest het nu alleen even kort vermelden, gewoon om een indruk te hebben waar het überhaupt in Psalm 56 over gaat en wat de aanleiding is. Dan heb je in ieder geval een klein beetje de indruk van wat er gaande was en ook wat er letterlijk staat. Ik zal u dit vertellen: als je de tekst letterlijk leest en bij die woorden over het 'razen' leest dat hij een 'prijzer' werd, dan wordt alles in één klap helder. Hij ging inderdaad prijzen!

Maar goed, we gaan naar Psalm 56.

▶ 31:42 Terug Naar Psalm 56: Vrees Maakt Plaats voor Vertrouwen ↑ hoofdstukken

We gaan weer even terug naar de tekst: van David, een inscriptie. Ah ja, een goede korte opmerking. Geweldig, dankjewel hoor. Die was inderdaad bijna op. "Van David een inscriptie, toen de Filistijnen te Gat hem gegrepen hadden." Nou, dat hadden we al gezien en nu begint eigenlijk pas de bespreking van Psalm 56. Dit was dus een hele lange inleiding.

"Wees mij genadig, o God, want de mensen vertrappen mij. Ze hijgen naar mij, of ze snakken naar mij. En de ganse dag benauwen mij de bestrijders." Eigenlijk staat er "degene die mij bestrijdt", wellicht in het enkelvoud, en het kan zijn dat David hier doelt op Akis, want daar was hij zo zeer bevreesd voor. Hij was degene die daar de lakens uitdeelde. "De ganse dag benauwen mij de bestrijders. Wie mij benauwen" — hier staat het wel weer in meervoud — "vertrappen mij de ganse dag. Zij hijgen loerend." Dat is een wat vreemde manier van zeggen, maar we kennen in het Nederlands een soortgelijke uitdrukking als we spreken over "de hete adem in je nek voelen". Dat betekent ook dat er op je geloerd wordt, dat je wordt achternagezeten en de hete adem in je nek voelt. Dat is eigenlijk het woordgebruik dat David hier bezigt in Psalm 56. Hij zegt: ze hijgen, en dan nog loerend op mij, de ganse dag, heel de dag.

"Ja, velen zijn het die mij uit de hoogte bestrijden." Als u een Statenvertaling hebt, dan staat het daar anders. Daar staat: "Ja, velen zijn het die mij bestrijden, o Allerhoogste." Dat is een heel andere weergave, maar ik geef de kanttekening van de Statenvertaling er even bij. De Statenvertalers realiseerden zich al dat het de vraag is of "Allerhoogste" hier wel correct is; de gedachte is dat er velen zijn die hem "uit de hoogte", trotselijk en hoogmoedig, op het hoogste bestrijden. Kijk, David was hier natuurlijk helemaal overgeleverd in de handen van de Filistijnen. Wat een mooie uitdrukking in dat verband: "in de handen van de Filistijnen". Dit leek zijn laatste dag te zijn. Zij konden het zich nu permitteren om zo uit de hoogte tegenover hem te handelen en hem zo te bestrijden. David is benauwd en bevreesd, en dan zegt hij: "Ten dage dat ik vrees..."

We hadden in 1 Samuël 21 al gezien in vers 12: "David sloeg acht op deze woorden." Als hij al die Filistijnen hoort zeggen: "Hé, is dit niet die David, de koning van Israël?", dan lees je dat David acht sloeg op deze woorden en zeer bevreesd werd voor Akis, de koning van Gat. Dus als hij in Psalm 56 naar aanleiding van deze geschiedenis zegt: "Ten dage dat ik vrees", dan heeft hij het over die specifieke dag waarop hij zo zeer bevreesd was. Hoe heldhaftig David ook was — het was een mannetjesputter, daar hebben we vele voorbeelden van — maar hier zag David toch wel in: naar de mens gesproken is het over en uit.

Maar wat lezen we? Dat vind ik zo mooi als je 1 Samuël 21 en Psalm 56 met elkaar vergelijkt: "Ten dage dat ik vrees, vertrouw ik op U." Kijk, dat is nou precies wat er gebeurde. In vers 12 lazen we dat hij zeer bevreesd werd voor Akis, de koning van Gat, maar wat gebeurt er vervolgens? Hij veranderde zijn smaak voor hun ogen en hij maakte zich een prijzer in hun hand. Oké, u zegt dat dit een beetje een vreemde formulering is, maar prik daar doorheen en je voelt meteen wat hier aan de hand is. Hij was zeer bevreesd, maar wat doet David? David verandert zijn smaak. Hij gaat iets anders proeven dan vrees, onheil en het levenseinde dat die dag eigenlijk zou plaatsvinden. Nee, hij verandert zijn smaak en neemt Gods lof in de mond. Hij wordt een prijzer. Ze pakken hem vast, hij is in hun hand, maar hij maakt zich een prijzer. Hoezo gek? Nee, hij gaat God prijzen. Dat is het woord dat gebruikt wordt, en altijd geven de vertalers dat woord weer met "prijzen", maar hier in 1 Samuël 21 maken ze van hem een "razende". Daarmee hebben de vertalers zich eigenlijk gewoon geschaard aan de kant van de Filistijnen. Ik wil het niet zwaarder aanzetten dan het is, maar ik vind het wel heel opmerkelijk dat de Bijbelvertaling op dit punt helemaal gekleurd is door de opinie die de Filistijnen hadden. Je zou het zelfs zo kunnen opvatten dat als je de Bijbelvertaling leest, je eigenlijk ook aan de Filistijnen bent overgeleverd. Soms is dat ook echt zo, maar goed, u begrijpt hier de gedachte.

"Ten dage dat ik vrees, vertrouw ik op U." Hij vertrouwt op God, hij prijst God en hij gaat iets heel anders proeven. Op dat moment maakt vrees en angst — want hij was per slot van rekening zeer bevreesd — plaats voor vertrouwen. Hoe? Wel, hij gaat God loven. "Ten dage dat ik vrees, vertrouw ik op U. Op God, wiens woord ik prijs." Wat een prachtige zin. Want vergis u niet, David had Gods woorden. Hij kende die woorden, en dan bedoel ik niet alleen de Schriften, maar ook dat wat specifiek over hem gezegd was. Hij was gezalfd door de profeet des Heren, door Samuël. Hij wist dat hij bestemd was voor de troon. Hij had Gods woorden en hij zegt: ik vertrouw nu.

Naar de mens gesproken was het absurd, inderdaad gek om dat te doen. In die zin klopte het; het was naar de mens gesproken gek wat hij deed, maar hij ging vertrouwen op God in deze omstandigheden. God had gezegd: "Jij wordt de koning." Dus wat kon hem nu gebeuren? Het is maar net hoe je het bekijkt. Voor het ene is heel veel te zeggen, namelijk dat hij zo bevreesd was, maar als je het logisch bekijkt vanuit wat God tegen hem gezegd had, de woorden die over hem geklonken hadden... Ja, als dat waar is, als God dat zegt, wat kan een mens hem dan aandoen? Al is het de koning van de Filistijnen en al is het een hele mensenmenigte. "Op God, wiens woord ik prijs, op God vertrouw ik. Ik vrees niet." Ziet u hoe vrees hier volkomen plaatsmaakt voor vertrouwen? Dit is zo indrukwekkend voor David geweest dat we er niet voor niets twee psalmen aan hebben overgehouden.

"Op God vertrouw ik, ik vrees niet." De lezing sluit straks nog af met het zingen van een psalm. Dat is niet zo gebruikelijk hier, maar het is een hele bekende: Psalm 56 vers 5 uit de berijming van de psalmen. "Ik roem in God, ik prijs 't onfeilbaar woord." Vroeger in de kerk zongen we dat lied en ik vond dat altijd heel indrukwekkend. "Ik roem in God, ik prijs 't onfeilbaar woord; ik heb het zelf uit Zijne mond gehoord; en door geen vrees gestoord..." Nou ja goed, ik weet niet meer precies hoe het ging, maar het was erg schitterend. Wat sterveling zal mij schenden? Ga dan even terug naar de historische context. Waar heeft David deze woorden bedacht, overwogen en opgetekend, of naar aanleiding waarvan? Wel, naar aanleiding van deze gebeurtenis. "Op God, wiens woord ik prijs, op God vertrouw ik, ik vrees niet. Wat zou vlees mij aandoen?"

"De ganse dag verminken zij mijn woorden." Als u een Statenvertaling hebt, staat er: "Ze verdraaien mijn woorden." Ja, daar is misschien nog niet eens aan gedacht, maar zo is het wel: ze verdraaien zijn woorden. David prijst God en wat maken ze ervan? Ze maken van hem een gek, een krankzinnige. De ganse dag verdraaien ze zijn woorden, en tot drieduizend jaar later nog steeds. Die toon is eigenlijk heel actueel. De ganse dag verdraaien ze mijn woorden. David prijst God en die Filistijnen denken: die is gek, helemaal mesjogge. Hun conclusie was uiteindelijk wel weer zijn redding, dat wel, maar ziet u: David vertrouwt God. Zo zie je maar, ik heb dat trouwens altijd al gevonden.

Want de gebruikelijke uitleg of de gangbare versie, de zondagsschoolversie ook zeg maar van dit verhaal, heb ik altijd vreemd gevonden. Ik heb het altijd vreemd gevonden dat David zich zo zou verlagen door zo'n tactiek uit te vinden en te zeggen: "Laat ik me als een gek opstellen." Is dat vertrouwen? Vooral als je dat leest in Psalm 34 en Psalm 56, dat daar iemand aan het woord is die God zo vertrouwt. Zou die zich er dan uit hebben gered door zich als een gek te gaan gedragen?

Nee, dat is wat de Filistijnen geconcludeerd hebben. Maar ze verminkten, ze verdraaiden zijn woorden. Ja inderdaad, dat doen ze nog steeds. "De ganse dag verminken zij mijn woorden." Want ze hielden hem... hij prees God, maar ze hielden hem voor een waanzinnige. "Al hun overleggingen zijn tegen mij ten kwade." Ja, dat was wel duidelijk. Ze willen aanvallen, ze spieden, ze nemen mijn schreden waar. Eigenlijk staat er in de interlineair, wat heel letterlijk is: "Zij observeren mijn hielen." Dat kennen wij ook nog in de uitdrukking "op de hielen zitten". Ze zaten hem inderdaad hijgend achterna. Loerend observeren zij mijn hielen, terwijl ze loeren op mijn leven. De Statenvertaling zegt letterlijk weer: "Ze wachten op mijn ziel." Daar komt hij, dit is hem! Dit is de prooi, we hebben hem in onze hand. Die op mijn ziel wachtte.

"Zou er voor hen," zegt David dan, "bij zoveel boosheid ontkoming zijn? Of zouden zij om hun ongerechtigheid vrijgaan?" David wist met wat voor mensen hij hier te maken had. Die Filistijnen, die onbesneden Filistijnen. Hoe zei David dat ooit tegen Saul? David had niet al te veel achting voor die mensen, en vooral niet voor hoe de God van Israël getart werd. Welnu, nu was hij in hun handen en stelt hij de vraag: "Zouden zij om hun ongerechtigheid vrijgaan? Stort volkeren neer." Breng hen neerwaarts, verneder hen, stort hen neer. Ja, dat is het.

Trouwens, er staat hier niet "dé volkeren", het zijn gewoon "volkeren". Ja, u moet zich realiseren: David was hier dus in Filistijnse handen en de bede van David is, terwijl hij vertrouwt op God: "Stort hen neer, verneder hen." Dat dit trouwens ook profetisch is en uiteraard over de Zoon van David gaat die dit daadwerkelijk ook zal doen, dat lijkt mij buiten kijf. Maar ik lees even verder, Psalm 56 vers 9.

▶ 45:06 Omzwervingen Gekend en Tranen in Gods Kruik ↑ hoofdstukken

Mijn omzwerving... Ja, inmiddels was hij dus vanuit het Joodse land in het land van de Filistijnen terechtgekomen. Nergens had hij een vaste plek; altijd moest hij weer verkassen. Altijd zwierf hij. "Mijn omzwerving hebt Gij te boek gesteld." U ziet, er staat eigenlijk letterlijk in het Hebreeuws – en er zijn hier mensen in ons midden die dat kunnen bevestigen – dat het Hebreeuwse woord voor boek 'sefer' is. Dat heeft te maken met tellen, en vandaar ook met nummeren. In het Hebreeuws is tellen hetzelfde als vertellen. Trouwens, in ons eigen woordje 'vertellen' zit dat ook; in het Engels zeg je 'to tell'. Het zijn dezelfde begrippen: woord en getal horen bij elkaar. Die woorden worden op schrift gesteld, ze worden geboekstaafd. Ik wilde daar nog iets over zeggen, maar het schiet me even niet meer te binnen. Wat dan wel? Maar in ieder geval: het is bewaard in Gods boek. Mijn omzwerving hebt Gij geteld, te boek gesteld.

En dan nog iets, want het wordt herhaald aan het einde van dit vers: "Doe mijn tranen in Uw kruik." Een schitterend beeld. Het idee is natuurlijk dat de tranen bewaard worden. Maar eventjes nog dit: wat hadden we ook alweer gelezen over David in 1 Samuël 21? Ja, David huilde. Hier lees je het ook in Psalm 56. Het is alsof hij veel huilde; hij was zeer geëmotioneerd. Ik hoef toch niet uit te leggen waarom hij zo geëmotioneerd was?

De vrees maakt plaats voor een wonderbaar vertrouwen. Dat gebeurde omdat zijn smaak veranderde, omdat hij Gods lof in de mond nam. Dat veranderde hem compleet. Dat is een onderwerp op zich, maar ik geloof dat het inderdaad zo werkt: vrees maakt plaats voor vertrouwen wanneer je Zijn lof in de mond neemt. Dan ben je namelijk goed gericht. Dan kijk je naar boven, naar Hem. Dan wordt je focus daarop gericht, in plaats van op de mensen om je heen of op jezelf. Vrees wordt niet weggenomen door naar anderen of naar jezelf te kijken, maar alleen door omhoog te kijken en Zijn lof in je mond te nemen.

Maar goed, David huilde dus. Wat lazen we in vers 13 van 1 Samuël 21? Hij liet het speeksel, of het vocht, of het snot – u begrijpt de gedachte – zijn tranen in zijn baard lopen. Hij liet zijn tranen de vrije loop; hij veegde ze niet weg. Nee, want hij weet: ze worden bewaard, die tranen. "Doe mijn tranen in Uw kruik." Ziet u trouwens ook hier hoe de inhoud van Psalm 56 overeenkomt met wat we beschreven vinden in 1 Samuël 21?

Ik heb opgemerkt dat dit de enige plaats is waar dit vertaald wordt met 'kruik'. Ik heb niet nagekeken hoe het in de Statenvertaling is... Oh, 'kruik'! Maar eigenlijk is het een leren zak. De andere vijf keren dat dit woord gebezigd wordt, wordt het ook daadwerkelijk zo vertaald. Er wordt ook gesproken over – dat is trouwens een bekend beeld – dat men nieuwe wijn niet in oude zakken doet, of omgekeerd. Dat had ermee te maken dat wijn, en je leest het ook van melk, bewaard werd in een leren zak. Dat wil zeggen: leer van geitenvellen of in ieder geval van dierenhuiden. Het idee daarbij is vooral dat het zorgvuldig bewaard wordt. "Doe mijn tranen in Uw kruik." Het idee is uiteraard: God bewaart de tranen. Voor Hem is dat kostbaar; tranen zijn niet voor niets. David weent, hij is geëmotioneerd, en hij weet: God ziet dit. God nummert het, God telt het, God bewaart het. Doe mijn tranen maar in die leren zak van U, in die kruik van U zo u wilt, maar in elk geval is de gedachte dat het zorgvuldig bewaard wordt, dat het in Zijn handen is. Elke traan.

Er staat hier trouwens enkelvoud, ziet u? "Mijn traan." Het staat even terzijde, en het staat niet in deze Psalm, maar in het boek Openbaring lees je dat God alle tranen – in sommige vertalingen wordt het zo weergegeven – van de ogen zal afwissen. Maar er staat eigenlijk niet "alle tranen", er staat "elke traan". Niet "alle tranen" in de zin van: in één keer allemaal weg. Nee, Hij zal elke traan van de ogen afwissen. Dus elke traan heeft Zijn aandacht. Die wordt niet voor niets gehuild. Hier zie je dat ook. In elk geval zegt David dat bij deze gelegenheid: "Doe mijn tranen in Uw kruik." Wat dus wel aangeeft dat de tranen vrijelijk de loop hadden. "Zijn zij niet in Uw boek?" Worden ze daar niet op schrift gesteld? Worden ze niet genummerd? Worden ze niet geteld?

Dan zullen mijn vijanden, staat er, terugwijken. David weet dit nu, terwijl hij in vertrouwen deze woorden uitspreekt. Hij zegt: "Dan zullen mijn vijanden terugwijken ten dage dat ik roep. Dit weet ik: dat God met mij is." Dat zag hij niet, maar dit wist hij omdat Gods woord op hem was. Ja, dat is precies wat hij vervolgens zegt, want wat staat er? "Op God, wiens woord ik prijs, op de HERE, wiens woord ik prijs." Dit zagen we al eerder. We hadden al gezien dat deze Psalm een patroon kent dat zich twee keer herhaalt: van klacht naar vertrouwen en dan naar lofprijzing. En hier zijn we in dat tweede deel. "Op God, wiens woord ik prijs. Op de HERE, wiens woord ik prijs. Op God vertrouw ik, ik vrees niet." Ik ben niet bang. Moet je nagaan? Hij was eerst zeer bevreesd. Maar er is iets essentieels, iets fundamenteels in hem veranderd omdat hij Gods lof in de mond nam. Dat was de grote verandering in zijn leven op deze dag. Daardoor maakt vrees plaats voor compleet vertrouwen. Sterker nog, hij prijst God: "Wat zou een mens mij aandoen?" En dan nog iets.

▶ 52:59 Geen Geloften aan God, maar Beloften Ván God ↑ hoofdstukken

Er staat: "Op mij, o God, rusten geloften, U toegezegd, lofoffers zal ik U betalen." Ja, nu moet ik weer iets onaardigs over de vertaling zeggen, want er wordt hier iets gesuggereerd. Of liever gezegd: er wordt gewoon expliciet iets gezegd. Het gaat hier over beloften die David gedaan zou hebben. Maar er staat: "Op mij, o God..." Op mij zijn plechtige beloften van U. Men heeft ervan gemaakt dat dit plechtige beloften zijn die David heeft gedaan, maar "aan God" staat er niet. Zo staat het er niet. Het zijn de plechtige beloften van God Zelf. Niet beloften áán God, maar beloften ván God.

Als je een belofte aan God doet, dan heet dat een gelofte. Maar dit zijn beloften van God, en op David rusten beloften van God. Ik vind dat schitterend. Het gaat hier niet over dat David geloften aan God heeft gedaan. God had beloften aan David gegeven en op hem rustte Gods plechtige belofte. Daarom zegt hij ook: "Op God vertrouw ik en Zijn woord prijs ik." Als God dat nou over hem heeft gezegd, wie hij zou zijn... daarom heeft David zich ook zo kunnen opstellen. Hij was een man van vertrouwen. Waarom? Hij had Gods woord.

Nou ja, bij deze gelegenheid leek het erop alsof het helemaal fout zou lopen, maar toen veranderde hij ineens zijn "smaak". Hij nam ineens iets heel anders in de mond. Toen realiseerde hij zich dat een mens hem niks kan aandoen, omdat Gods beloften op hem rusten. "Op mij, o God, rusten geloften U toegezegd." Trouwens, we zullen dat straks ook nog zien in die berijmde versie; daar staat ook "geloften", maar wij zingen straks gewoon "beloften". Ik zal dat straks nog wel even noemen als het zover is dat we dat gaan zingen.

Maar even dit: "Op mij, o God, rusten beloften. Uw beloften." En dan: "lofoffers zal ik U betalen." Maar dat zijn geen lofoffers vanwege een gelofte van ons. Hij looft God niet omdat hij Hem iets had beloofd. Nee, hij looft God; hij kan Hem dat zo teruggeven. Dat is niet anders dan billijk, omdat hij die belofte van God had gekregen. Op hem rustte die belofte en daarom zegt hij: "lofoffers zal ik U betalen." Dat maakte de lof in hem wakker. Dat nam hij in de mond. Gods lof nam hij in de mond. Top. Want wat staat er dan in vers 14?

▶ 56:26 Gered van de Dood: de Ware Zoon van David ↑ hoofdstukken

Als ik me niet vergis, is dat het laatste vers van de psalm, tenminste in onze versie: "Want Gij hebt mijn leven gered van de dood." Dit is nou typisch weer zo’n uitdrukking die zo’n geweldig perspectief krijgt als je dit leest in het licht van de Zoon van David. Petrus wist er wel raad mee met zulke uitdrukkingen, als hij zegt: "Ja, dat was David, maar dat was niet zomaar als een dichter; hij was een profeet." Davids leven werd hier gered van de dood. Nou, dat lijkt me toch een onmiskenbaar type van de Zoon van David, wiens leven letterlijk ook van de dood gered werd.

David kon dat zo zeggen, maar hij is in feite in dit opzicht slechts een type – niet meer dan een type – van de echte Zoon van David, die met recht kon zeggen: "Jij hebt mijn leven gered van de dood." Immers ook: "mijn voet van aanstoot". Hij zegt dat zodoende dat ik weer op mijn voeten kan staan, zodat ik daar niet doorheen zak. Dat is eigenlijk de betekenis van het woord "aanstoot": dat ik er niet doorheen zak. U zet mij overeind, U doet mij opstaan, zodat ik daar niet doorheen zak. Nee, U doet mij opstaan. Mooi hè, opstaan? U redt mijn leven van de dood, zodat ik voor Gods aangezicht mag wandelen. Tot wandelen voor het aangezicht van God.

Ik denk aan die woorden in Romeinen 6, waar staat dat Hij is opgewekt uit de doden en wat Hij leeft... Even... Sorry? Ja, zoiets ja. Nou ben ik er toch bijna, ik lees hem ook even voor. "Daar wij weten," Romeinen 6 vers 9, "dat Christus, nu Hij uit de doden is opgewekt, niet meer sterft; de dood voert geen heerschappij meer over Hem." Eens voor altijd ligt dat achter Hem, zodat ik voor Gods aangezicht mag wandelen in het licht des levens. Dat zijn prachtige associaties. Licht heeft te maken met leven, zoals trouwens schaduw of duisternis – maar dat is wat schaduw toch is – geassocieerd wordt met dood.

Zelfs al – dat is Psalm 23 weer, ook van David – zelfs al ga ik door een dal van schaduwen des doods, ik vrees geen kwaad, want Gij zijt bij mij. Dus al werpt de dood zijn schaduw vooruit, dan zegt David: "Ik vrees geen kwaad, want Gij zijt bij mij, Uw stok en Uw staf." Maar een stok en een staf zijn prachtige emblemen van opstanding. Door een stok en een staf sta je op. Dat is trouwens een heel onderwerp apart hoor, over de stok en de staf en hoe dat altijd een embleem is van opstanding. Maar in ieder geval ligt er leven in het Woord... en het leven was het licht der mensen.

Nou, hier wordt gesproken over David. Hij zegt: "Gij hebt mijn leven gered van de dood." En ik mag wandelen in het licht van het leven. Het gaat hier inderdaad over werkelijk leven, over het opstandingsleven. En laat ik dan nog even verder lezen. Nu zijn we dus in Psalm 57, maar ik had al gezegd: dat begin is de regel van, of het eerste deel van Psalm 57 hoort eigenlijk bij Psalm 56 als afsluiting. Dus: "Voor de koorleider." Voor degene die de lofzang aanheft. Wie dat is, lijkt mij trouwens ook niet moeilijk, want Hij wordt ook een keer profetisch beschreven in de psalmen. Ook een psalm van David, Psalm 22: "Ik zal Uw lof verkondigen in het midden van de gemeente, zal Ik Uw lof zingen." Dat is die Koorleider. Hij heft de lofzang aan, en het is "op de wijze van: Verderf niet." Dat hoort bij Psalm 56, ja.

Het slot van Psalm 56 geeft aan: "Dit is op de wijze van..." Of het moet wellicht een muzikale aanduiding zijn, maar in elk geval is dat de benoeming van deze psalm: "Verderf niet." Nee precies, hij is gered van de dood, of hij wandelt in het licht van het leven. Dat is waar het in Psalm 56 over ging, dus dit matcht perfect. Op zich is dat al een inhoudelijke bevestiging dat dit inderdaad hoort bij Psalm 56.

In Psalm 56 zie je dus de Zoon van David, die bij zijn manschappen is en brood uit het heiligdom geeft – hemelsbrood, om zo te zeggen. Hij heeft het embleem van de overwinning bij zich en dan komt hij daar in het hol van de leeuw, daar is hij onder de natiën. En daar zingt hij Gods lof en hij wordt voor gek versleten. Hij is een dwaas in de ogen van de wereld, maar in werkelijkheid is dat de grote wijsheid Gods. En de wijsheid Gods blijkt juist daaruit: dat er geen verderf is. Er is een redding van de dood. En als je God aan je zijde hebt, als Zijn belofte op jou rust, dan kun je... "Wat zou vlees mij aandoen?" Dan kan niets je treffen.

Kijk, en dat was 3000 jaar geleden voor David het geval. Dit Woord staat als een rots. Als je daarop rust, als je je daaraan toevertrouwt – zoals Gerard al in het begin zei. Dat is nog weer duizend jaar eerder: Jakob die zijn hoofd op die steen legt. Of David die ineens zijn smaak verandert en Gods Woord en Gods lof in de mond neemt. Wel, dat Woord is nog steeds zo solide. En dan heb je inderdaad alle reden om dit vertrouwen en die rust te kennen. Zullen we het daarbij laten voor vandaag?