▶ 00:00 Introductie: van Lijden Naar Heerlijkheid ↑ hoofdstukken

Ook van mijn kant een hele goede middag, vrienden, dames en heren, jongens en meisjes, niet te vergeten. Ik neem u vanmiddag mee naar een psalm, een lange psalm. Te lang ook om dat in één keer te bespreken, dat weet ik nu al, want het is even meer dan de helft dat ik van plan ben vanmiddag te bespreken. Dat is al een flink gedeelte. Psalm 22, daarover heb ik het. Ik heb het als titel meegegeven en dat zal dus de volgende keer, zo de Heere wil en wij leven – als ik me niet vergis is dat de laatste zondag of één na de laatste zondag van april – gaan we opnieuw hierover spreken. Maar ik heb het als titel meegegeven: Van Lijden naar Heerlijkheid. En het zal vanmiddag vooral gaan over dat lijden.

Psalm 22 is een psalm die zo uniek is omdat het in zijn totaliteit echt zo duidelijk ook heel expliciet profetisch is. En als u alle bonnetjes vanuit het Nieuwe Testament zou verzamelen, dan zou je een hele lange lijst gaan krijgen. Hoe vaak dit niet aangehaald wordt, deze psalm bedoel ik, hoe vaak dat niet aangehaald wordt in de evangeliën, in de handelingen, in de brieven. Direct, maar ook indirect. Deze psalm valt uiteen in twee delen. Dat is heel duidelijk en vandaar ook dat ik het dus deze titel heb meegegeven van Lijden naar Heerlijkheid.

En als je dan even de psalm in zijn totaliteit beziet – ik heb hier alle 32 verzen even afgedrukt, heel klein, maar gewoon om een helikopterview even te laten zien – dan is het vanaf vers 2 tot aan vers 22 een psalm die gaat over het lijden dat over de Christus komen zou. En als ik die uitdrukking gebruik, dan bezig ik weer iets uit de Petrusbrief, waar Petrus ook spreekt dat de profeten hebben gesproken over al het lijden dat over de Christus komen zou, maar ook al de heerlijkheid, al de heerlijkheden – het staat eigenlijk in het meervoud – daarna. Wel, het eerste deel van de psalm gaat inderdaad over met name dan het lijden aan het kruis. Zelfs als ik het zo zeg, nog zo expliciet zelfs, over het lijden aan het kruis. Dat wordt al door David voorzegd.

Maar dan vanaf vers 23 tot aan het einde gaat het over al de heerlijkheid daarna, vanaf de opstanding, eigenlijk waar we vanmiddag, tenminste hoop ik, te eindigen. Vers 22c, dat is min of meer het grote keerpunt in de psalm. Het gaat over de opstanding en al die geweldige heerlijkheid in steeds wijdere kring daaromheen daarna. Dus dat is op zich een hele eenvoudige tweedeling, waarbij ik trouwens moet zeggen dat ook dit gedeelte, wat we dus vanmiddag onder ogen zullen zien – dus even voor het gemak deel A – ook weer uiteenvalt in twee delen. Namelijk vers 2 tot en met vers 7, en vers 8 tot en met vers 22. Hier wordt gesproken over het gebed van de Messias en zijn verlating, en hier vanaf vers 8 tot het einde gaat het over het pleidooi dat de Messias voert, en vooral ook een beschrijving van zijn vijanden.

▶ 04:18 De Symmetrische Structuur van Psalm 22 ↑ hoofdstukken

En dan kan ik er trouwens nog wat meer in gaan zoomen, want dat doen we dus steeds meer. Als je nu eventjes op dit gedeelte inzoomt, dan krijg je dit, vers 2 tot en met 7. Zulke structuren mogen je niet ontgaan. Kijk, als je zo'n psalm leest, dan herken je dat niet direct. Maar als je dat nader beschouwt, dan zie je een patroon erin. En ik kan u altijd heel sterk aanbevelen wat je in de Companion Bijbel heel uitgebreid ook beschreven vindt. De structuren in heel de Bijbel en ook van de psalmen vind je daar uitgebreid terug. Ook dat wat ik nu laat zien is voor een groot gedeelte ontdekt wat Bullinger in zijn Companion Bijbel aantoont. Het is een hele wonderlijke manier ook zoals de Schrift, in dit geval Psalm 22, is opgebouwd.

Als je dan die eerste zeven verzen ziet, dan begint dat in vers 2 en 3 met de verlating van de Messias en wat Hij bij die gelegenheid ook heeft uitgeroepen. Dat gedeelte eindigt dan ook weer met de verlating van de Messias, maar ook over Zijn ervaringen. Dan vers 4 gaat over Gods heiligheid, die Hij ook heeft uitgeroepen. En dan vers 5 en 6 gaat over Gods goedheid, die ervaren is. Dus u ziet, het begint met Messias' verlating en het eindigt met Messias' verlating. Het midden, dat noemen ze inversie, dat wil zeggen het wijst naar het centrum, gaat over Gods heiligheid en Gods goedheid. Dit wat uitgeroepen wordt en dit wat ervaren, beleefd wordt. Dus dat zijn patronen die als vanzelf dan zichtbaar worden wanneer je daar op gaat letten.

Dan wil ik trouwens ook dat andere gedeelte, vers 8 tot 22, ook nog wat nader bezien. Ook de structuur daarvan aantonen. Het begint dan met een beschrijving van de vijanden. Dan vervolgens hoe, ik moet er nog eventjes zo tussendoor even bij opmerken, ik zal het straks nog laten zien. Maar het is een psalm van David. Maar wat David hier zegt, allemaal in de eerste persoon. Hij spreekt in de ik-vorm. En dan spreekt hij over zichzelf, maar ook spreekt hij God direct aan. Dus in vers 8 en 9 zegt hij: 'Allen die mij zien', de eerste persoon dus, 'Allen die mij zien, die bespotten mij', enzovoorts. Maar dan vers 10, 11 en 12, vervolgens richten ze een blik naar boven: 'Maar U', nou ja, en dan volgt deze inhoud. Zo eindigt het dan trouwens ook weer met de beschrijving van de vijanden in vers 19 tot en met 22.

En dan ten slotte het grote keerpunt in de psalm, waar ik al even op wees, 22 vers 22, het derde gedeelte daarvan: 'Maar U hebt mij geantwoord'. Maar U. En dan daarin krijg je dan, wordt er gesproken over, dat is beeldspraak uiteraard, wordt er gesproken over stieren en leeuw die Hem hebben omringd. En dan vervolgens de beschrijving van zichzelf. Ik en datzelfde verhaal, diezelfde structuur van stieren, leeuw en dan vervolgens de ik, de Messias Zelf, die aan het woord is over Zichzelf. En dan in vers 17 over honden die mij hebben omringd. En dan vervolgens in vers 18 weer over zichzelf sprekend. Ik heb het eventjes met kleurtjes en ook gewoon met het inspringen van de tekst zo die structuur daarmee blootgelegd. Ik zou zeggen, waarvan akte, zodat je ook een klein beetje een idee hebt van het totaal van de psalm, alvorens we echt ook ons zullen wenden tot de details en vers voor vers, zinsdeel voor zinsdeel dat zullen bezien. Uiteraard, dat kan niet al te uitgebreid, omdat ik toch bij vers 22 wil uitkomen. Maar dan toch. Ja, dan één deel kan ik eigenlijk wel weglaten. Nou ja, maar als ik het dan weglaat moet ik dat vervolgens toch weer even toelichten. Dus echt tijdwinst levert dat ook niet op.

▶ 09:16 Het Opschrift: David Spreekt als Profeet ↑ hoofdstukken

Maar Psalm 22 in onze Bijbels begint met: "Voor de koorleider. Op de hinde van de dageraad." Als ik me niet vergis, heeft de Statenvertaling dat in het Hebreeuws weergegeven. De NBG-vertaling heeft dat vertaald met "de hinde van de dageraad", gevolgd door: "een psalm van David". Ik moet dit even toelichten, want ik geloof namelijk niet dat dit de inleiding is van Psalm 22, maar het slot van Psalm 21. Dat is niet algemeen het geval. U moet zich realiseren: die hoofdstukindeling, net zo goed als de versindeling, is voor het gemak. Voor de uitleg zou het helemaal geen invloed mogen hebben, omdat die vers- en hoofdstukindeling van veel later orde is. Mensen hebben dat voor het gemak gedaan en ik ben ze daar zeer erkentelijk voor, want het is heel erg gemakkelijk om iets te kunnen aanwijzen. Maar daarmee kun je ook gemakkelijk zomaar een fout maken, of in ieder geval een verkeerd inzicht etaleren. En dat is in mijn ogen hier inderdaad het geval. Want dit hoort vermoedelijk – ik zeg het maar heel bescheiden – vermoedelijk niet bij deze psalm, maar juist bij het voorgaande.

Om dat uit te leggen zou ik de tijd moeten nemen. Dat doe ik dus niet. Maar het is namelijk zo dat als je een lied aantreft – en in Habakuk 3 vind je daar een mooi voorbeeld van, Habakuk 3 is min of meer ook een psalm of lofzang, een lied, een gedicht – wat vind je dan? De aanwijzing "Voor de koorleider", dan de titel, en vervolgens wie het geschreven heeft, staat aan het einde daarvan. Dus het is niet een opschrift, maar het is een aftiteling. Zoals je bij een film tegenwoordig al decennia het geval ziet, dat je aan het einde van de film de aftiteling vindt met wie er allemaal aan hebben bijgedragen, enzovoort. Nou, dat is met dit ook het geval. Men heeft het altijd opgevat als een opschrift, terwijl het, als je naar Habakuk 3 kijkt, een aftiteling moet zijn. Het is dus een onderschrift. En dan hoort dit dus niet bij Psalm 22, maar bij Psalm 21.

In de praktijk heeft het nou ook weer niet heel veel consequenties. Want dat betekent natuurlijk dat het begin van Psalm 23 eigenlijk bij Psalm 22 hoort... "Een psalm van David". Dus u zegt: "Nou, dan zijn we toch weer terug bij af, want dat is dus hetzelfde." In dit geval is dat ook zo, maar ik moet er wel bij zeggen: "Voor de koorleider, op de hinde van de dageraad", dat hoort dus echt bij de voorgaande psalm. Ik denk dat daar goede redenen voor aan te voeren zijn. Dus daarmee blijft staan – en dat is wel van belang – dat deze psalm een psalm van David is.

Maar deze psalm... hoewel David in de ik-vorm spreekt... hij spreekt over ervaringen die nooit de zijne geweest kunnen zijn. Het kan best zijn dat daarvoor een bepaalde historische aanleiding is geweest – dat wordt trouwens niet eens genoemd – maar hij noemt dingen, we zullen dat vanmiddag vanzelf ook nog wel zien, die absoluut niet van toepassing kunnen zijn op hemzelf. En wat dacht u wat? Dat wordt in het Nieuwe Testament ook uitvoerig aangetoond dat dat zo is. Want David was niet zomaar een poëet. Hij was een dichter, daar niet van, maar veel meer dan dat: hij was een profeet. Hij heeft in de toekomst gezien. En ik wil dat even toelichten aan de hand van wat Petrus zegt op de Pinksterdag.

Petrus had net een paar psalmen aangehaald, bijvoorbeeld Psalm 16, ook een psalm van David, waar David zegt: "Gij hebt mijn ziel niet aan het dodenrijk overgelaten, zodat mijn vlees ontbinding zou zien." Nou, zegt David, dat kan nooit op David zelf betrekking hebben, want zijn graf is bij ons tot op vandaag. Zijn vlees heeft wel ontbinding gezien. En dan zegt hij, mannenbroeders, naar aanleiding van Psalm 16, de psalm van David: "Mannenbroeders, men mag vrijuit tot u zeggen van de aartsvader David, dat hij én gestorven én begraven is, en zijn graf is bij ons tot op deze dag." En dan zegt hij: "Daar hij nu een profeet was" – oftewel, profeet in het Grieks betekent letterlijk iemand die voorzegt; "pro" betekent tevoren en het feit heeft te maken met spreken of zeggen, voorzeggen dus, heel letterlijk – "daar hij nu een profeet was en wist", heeft hij – puntje, puntje, puntje, want er volgt daar nog wat anders – maar ik lees meteen even door: heeft hij, David, in de toekomst gezien en gesproken van de opstanding van de Christus?

Hier gaat het dan specifiek over de opstanding. Maar trouwens... maar dat is de volgende keer dat we ons opnieuw gaan buigen over Psalm 22, dan zullen we zien inderdaad dat het gaat over... Dat ook in Psalm 22 David spreekt over de opstanding en al wat daarop volgt. En nou ja, vanmiddag ons zullen bezighouden met het lijden dat over de Christus kwam. Maar David spreekt dus in de ik-vorm, de eerste persoon, over zichzelf. Maar hij doet dat profetisch. De woorden die hij in de mond neemt gaan niet over David zelf, maar over iemand die uit zijn lendenen, zoals de Bijbel dat noemt, voortkwam. Dat wil zeggen, de zoon van David, de erfgenaam van David. Dus hij heeft duizend jaar in de toekomst gezien. Als ik me even tenminste beperk tot dat eerste gedeelte, want als ik de hele psalm in aanmerking neem, heeft hij millennia overzien en daarover gesproken. Maar God is God. En Hij verkondigt van tevoren dat wat gaat komen en zelfs de afloop al. En dat hebben we opgetekend gekregen. En Psalm 22 is een buitengewoon fraai voorbeeld van een profetie over de Messias. Niet alleen maar bij de profeten, maar ook in een dichterlijk boek of een dichterlijke verzameling boeken zoals de Psalmen zijn, vind je dat terug. Nou, dus dat eerst. Dit laten we even weg, omdat dit bij Psalm 21 hoort. Maar het is een psalm van David. We hebben al eventjes aan het eind gekeken, het is een psalm van David. En dan begint het.

▶ 17:06 "waartoe U Mij Verlaat": Gods Overgave, Geen Toorn ↑ hoofdstukken

Meteen ook komen we ter zake, namelijk bij ons onderwerp. Want Hij roept dan meteen: "Mijn God, mijn God, waartoe U Mij verlaat." Ik moet nog eventjes erbij zeggen, wellicht ten overvloede voor de meesten, maar dit is dus een vertaling die vooral gebaseerd is op de interlineair, dus erg letterlijk is. Het wijkt wat af van wat u meeleest in de NBG of Statenvertaling. "Mijn God, mijn God, waartoe U Mij verlaat." Als deze tekst wordt aangehaald in het Nieuwe Testament, als Jezus dit in de uren van duisternis, of na de uren van duisternis, uitriep, toen sprak Hij dat ook in het Hebreeuws of in het Aramees, een Hebreeuws dialect eigenlijk. En dan wordt het ook zo gezegd: "Eli, Eli, lama..." En dat lama (le ma) betekent eigenlijk ook niet "waarom", maar "waartoe". Le ma betekent "tot wat?", "waartoe" dus. Dat is nog veel mooier. En dan is het ook niet een vertwijfelde vraag, maar een uitroep. Niet "waarom", maar "waartoe U Mij verlaten hebt" of "overgelaten hebt".

In Mattheüs, in Marcus en in Lukas vind je deze uitroep. Het is, als u het mij vraagt, de meest aangrijpende uitroep van de Heer. Tussen hemel en aarde hangend, in drie uren duisternis, en dan die uitroep: "Mijn God, mijn God, waartoe U Mij verlaat." Overigens, dat "verlaten" heeft ook de betekenis van "overgelaten". Ditzelfde woord wordt elders vertaald met "overlaten". Iets verlaten is in feite ook overlaten, zoals vergeven ook niks anders is dan overgeven. Het idee is niet dat God torende over Zijn Zoon; nergens vind je dat in de Schrift terug. Ik weet het, het is heel bekend, het wordt heel vaak gezegd in de klassieke theologie, dat men zegt dat Jezus op het kruis de toorn van God droeg en daarom door God verlaten werd. Maar dat is niet de gedachte. Dat idee heeft met hele andere gedachtengangen te maken. God heeft Zijn Zoon niet gespaard; Hij heeft Hem overgegeven aan Zijn vijanden.

Dat dat inderdaad de gedachte is, vind je als ik even naar Johannes 16 ga. Dan zegt de Heere Jezus – dat is net voordat Hij gevangen genomen zou worden –: "Zie, de uren komt en is gekomen, dat gij" (en dat zegt Hij tegen Zijn leerlingen dan) "Mij alleen laat. Jullie laten Mij alleen. En toch ben Ik niet alleen, want de Vader is met Mij." En ook aan het kruis, hoewel God Zijn Zoon heeft overgelaten aan Zijn vijanden en niet ingreep, was het niet een toornende God over Zijn Zoon. Ook in Psalm 22 is dat absoluut niet de gedachte. God heeft Zijn Zoon overgelaten aan Zijn vijanden, maar ook toen, in die momenten, heeft de Heer Jezus gesproken met Zijn Vader. Hij zei: "Zelfs jullie gaan Mij verlaten, mijn leerlingen. Zelfs jullie! Maar mijn Vader... de Vader is met Mij." En zelfs al grijpt Hij niet in, al laat Hij Mij over aan Mijn vijanden, dan nog: mijn Vader is met Mij.

En dan zegt Hij – ik lees verder, ik wil het geheel eigenlijk het liefst bespreken om een goed beeld van het geheel zo ook te krijgen –: "Mijn God, mijn God, waartoe U Mij verlaat." En dan zegt Hij: "Ver van mijn redding, van de woorden van mijn gebrul." Van mijn jammerklacht staat er in de NBG-vertaling. Maar het is heel sterk, zoals dat ook weer gezegd is: "Ver van mijn redding." Niet: "Ver van mij." Nee, "ver van mijn redding." Dat wil zeggen: de redding leek nu verder dan ooit, ondanks het feit dat Hij rechtstreeks Zijn God aanspreekt. Deze psalm, misschien is dat ook goed om nog eventjes erbij te zeggen: er zijn hele goede redenen om aan te nemen dat de Heer Jezus, terwijl Hij hing aan het kruis, de psalm in zijn totaliteit gereciteerd heeft, dat wil zeggen: heeft uitgesproken. En dat Hij na de uren van duisternis begon met vers 2 van Psalm 22.

Ik zal u vertellen, Zijn laatste woorden vind je ook terug in Psalm 22, en dat is het einde van Psalm 22. Psalm 22 eindigt met – ja, dat zullen we dus de volgende keer gaan zien – de volkeren die dan aangeroepen worden, het volk dat geboren zal worden, en dan eindigt het met: "omdat Hij het gedaan heeft." Dat wil zeggen: "omdat Hij het volbracht heeft." Het is volbracht. Dus in de uren van duisternis, vlak daarna, is Hij begonnen met het reciteren van de psalm, en aan het einde roept Hij het: "Het is volbracht!" En dat is precies waar Psalm 22 dan mee eindigt. En dan ook al die dingen die in deze psalm beschreven worden, ja, ze zijn een perfecte beschrijving van wat de Heer heeft meegemaakt daar aan dat kruis, aan dat hout. We zullen er nog vele voorbeelden van zien, maar dit in ieder geval.

En dan zegt Hij: "Mijn God, ik roep overdag en U antwoordt niet, en 's nachts, en er is geen stilte voor mij." 's Nachts, denk ook even terug aan de voorgaande nacht in Gethsémané, dat Hij gesmeekt heeft: "Neem deze drinkbeker van Mij af, maar niet de mijn wil, maar de Uwe geschiede." En geen antwoord. Dat wil zeggen: de Heer heeft niet ingrepen. Die drinkbeker is niet... die drinkbeker heeft Hij leeg gedronken. Ik zal straks aan het eind ook laten zien: Hij is wel gered, zegt de Bijbel heel expliciet. De Heer heeft geantwoord, maar dat was drie dagen later. Maar goed, laten we eventjes niet vooruitlopen op die dingen. "Mijn God, ik roep overdag en U antwoordt niet, en 's nachts, en er is geen stilte voor mij." 's Nachts kan je trouwens ook – hoef je niet per se te betrekken op de voorgaande nacht van Gethsémané – maar ook met name aan de drie uren van duisternis die feitelijk ook een nacht waren. Het werd als nacht, nietwaar?

Maar, zegt David dan, de profetische David, de zoon van David: "Maar U, God, U bent de Heilige die woont te midden van Israëls lofzangen." Hier dus weer die blik die naar boven gericht wordt. Waar woont de Heilige? Wel, Hij woont... waar zou de Heilige wonen? In het heiligdom, waar de lofzangen van Israël bij uitstek klonken. Waar woont de Heilige? In het heiligdom. Hij woont te midden van Israëls lofzangen, en waar klonken die meer? En ook waar ze bestemd waren om gezongen te worden, juist daar in dat heiligdom. "In U", gaat Hij verder, "in U hebben onze vaderen vertrouwd en U verloste hen." Dat is ook het pleidooi dat de Messias hier ook voert: "Heer, onze vaderen hebben op U vertrouwd en U hebt hen ook verlost. Tot U hebben ze uitgeschreeuwd, soms. Er waren momenten dat er inderdaad de nood zo hoog was. En toen hebben ze het uitgeschreeuwd en zij ontsnapten. In U hebben zij vertrouwd en ze werden niet beschaamd." Hoort u het? Hoort u de Heer hier zo spreken? Ja, als ik er dan aan denk dat de Heer, toen Hij in dat ultieme lijden van Hem, juist gedacht heeft aan wat Zijn vader David duizend jaar eerder had gecomponeerd en geprofeteerd.

▶ 28:21 "ik Ben een Worm": de Scharlakenworm aan het Hout ↑ hoofdstukken

En dan zegt hij: maar ik ben een worm, een worm, geen man. Nou moet ik hier even op ingaan. Waarom? Het woord voor worm is hier niet het gewone woord voor een worm, maar een speciaal woord: in het Hebreeuws tola. Die kennen we, want het is namelijk de naam van een richter in Richteren 10. We vinden niet zo heel veel over hem, maar hij heette zo. En tola is de naam van een worm, maar een speciale worm. Dat heet in het Nederlands, heb ik begrepen, de kokus- of kokkesworm. En dat is heel eigenaardig. Die kokkesworm heeft namelijk alles te maken met scharlaken. Zal ik u even laten zien? Hij ziet er trouwens – dit is een foto van zo'n kokkesworm... – maar het ziet er eigenlijk nauwelijks uit als een worm.

En wat gebeurt er als zo'n worm, zo'n vrouwtje, bevalt? Dat doet ze maar één keer in haar leven. Dat kan ook niet anders, want als je ziet hoe dat in zijn werk gaat: als zo'n moederworm gaat bevallen van eitjes, wat doet ze dan? Dan hecht ze zich vast aan een boom, aan een stuk hout. Denk er even aan, hè? Dan hecht ze zich vast aan het hout, zodanig dat het er nooit meer los van kan komen. Ze hecht zich dus echt dodelijk vast aan dat hout. Waarom is dat ook? Zodat de eitjes die ze dan vervolgens voortbrengt onder haar – tussen haarzelf en dat hout – daardoor ook beschermd worden. En als je dan die eitjes voortbrengt, al bij het leggen van die eitjes, scheidt ze een rode vloeistof af en die rode vloeistof is bekend. Want dat is namelijk de vloeistof, dat is waar scharlaken van gemaakt wordt. Scharlaken is dus afkomstig van deze kokkesworm.

Maar dan even te bedenken: zo'n worm gaat leven voortbrengen, maar dat betekent voor haar de dood, en dat doet het doordat ze zich vasthecht aan het hout. Nou, hoe duidelijk wil je het hebben? En ja, dan kun je nog hele andere associaties maken. Dat zou echt een bijbelstudie apart worden; dat doen we ook niet. Maar ik wil er wel even op wijzen, bijvoorbeeld als je dan leest in een tekst als Jesaja 1: "Al waren uw zonden als scharlaken, zij zullen worden wit als sneeuw. Al waren ze rood als karmozijn." Hoe het precies met karmozijn zit, weet ik niet, maar als ik goed ben ingelicht – en anders hoor ik dat nog wel – is het met karmozijn iets dergelijks het geval als met scharlaken, of is het een variant daarop. Het was in ieder geval rood, dat is duidelijk. "Al waren ze rood als karmozijn, ze zullen worden als witte wol." Waarbij overigens dat rode uiteraard ook de kleur is van het bloed. Het is ook een type van verlossing. En dat zou je maar eens moeten vragen aan... wat denkt u? Rachab, ja, met het scharlakenkoord.

Nou, over scharlaken is heel wat meer te melden hoor, want scharlaken was ook nog het gewaad waar koningen in gekleed waren. Het was namelijk buitengewoon kostbaar, want alvorens je een scharlakengewaad had, daar kwam heel wat bij kijken. Dus het was buitengewoon kostbaar, maar het komt allemaal dus van zo'n kokkesworm. Maar opmerkelijk hè, dat de Heer dan zegt: "Ik ben een worm." Ja, niet zomaar een worm in de aarde, nee, zo'n kokkesworm die zich hecht aan het hout en zo leven voortbrengt, en daardoor die rode bloedvloeistof afscheidt: scharlaken, verlossing, enzovoorts. Bedekking van de zonde ook allemaal.

Nou, hij zei: "Ik ben een worm." Een onooglijk klein kokkeswormpje. Geen man. Daar hing hij. Hij heeft zich ook nooit... daar was hij niet de held. Hij heeft zich overgegeven. Of God heeft zijn Zoon overgegeven, en de Heer heeft gezegd... die heeft de drinkbeker aangenomen die hij te drinken kreeg. Het was niet – om nog eventjes terug te komen op vers 2 – het was niet Gods toren die over hem uitging. Dat is, zelfs als je daarover doordenkt, dat hele idee is zo verschrikkelijk fout. Het is juist wat hier bewezen wordt: Gods liefde voor de wereld. Het was de toren van de mensheid die over de Zoon uitging, en God geeft zijn Zoon over aan die mensheid. Dat was geen bewijs van Gods toren, maar juist een bewijs van Gods liefde. Want wat gebeurt er? God geeft zijn Zoon over aan de mensheid, een vijandige wereld. En wat gebeurt er vervolgens? Drie dagen later wekt God zijn Zoon op en geeft aan diezelfde wereld, of om aan diezelfde vijandige wereld, het leven te geven dat toen aan het licht kwam. Kijk, dat is liefde. God geeft het leven, onvergankelijk leven, aan een vijandige wereld. En daarmee hun overtredingen niet toerekenend. Dat is een totaal andere gedachte dus.

Het is de toren van de wereld, de vijandschap, het onrecht ook. Hij verdroeg onze zonden. Inderdaad, hij verdroeg onze zonden. De zonden kwamen op hem af en die droeg hij. De wereld zondigde en dat droeg hij. En God heeft zijn Zoon daaraan overgegeven om zijn liefde te bewijzen. Nou, ik denk dat daar meer eigenlijk over te melden is dan dat ik nu even kan doen, maar ik vind het van belang om dat goed scherp te krijgen. Dat we hier dus in Psalm 22 absoluut niet te maken hebben met een toornige God. Integendeel, maar een God die zijn Zoon overgeeft. En een Zoon, als mens inderdaad, als een wormpje. Dan de uitroep: "Waartoe hebt U mij verlaten?" Hij wist het hoor, maar hij roept het uit. Want de Heere Jezus heeft in zijn leven op aarde... hij wist wat hem zou overkomen. Ik bedoel niet alleen in de nacht voor zijn sterven, maar gewoon al die tijd al. Hij wist: in de boekrol staat voor mij geschreven, zie, hier ben ik om uw wil te doen, Heer. Met zo'n kokkesworm: geen man, een smaad voor mensen, veracht door het volk. Het volk, het huis van Jakob, het volk. Ziet u hier ook weer de Messias? De Zoon van David, hij zou verworpen worden en veracht worden door het volk. Psalm 22 is eigenlijk van dezelfde orde als Jesaja 53. Dat is een profetie van een profeet, maar dit is net zo goed een profetie van ook een profeet, alleen je vindt dat dan in de Psalmen.

▶ 36:55 Bespot Door het Volk, maar Vertrouwend Vanaf de Moederschoot ↑ hoofdstukken

Allen die mij zien, hoonlachen naar mij. Ze steken de lip uit, ze schudden het hoofd. Ook dat wordt weer aangehaald in verband met de beschrijving van het lijden van de Heer aan het kruis. En dan lees je — ik citeer alleen maar Matthijs 27, maar je vindt in Marcus of Lucas soortgelijke woorden — "En die voorbij gingen, die lasterden hem, schuddende hun hoofd."

Exact, precies. Ze hoonlachen naar mij. Ze lasterden. Ze steken de lip uit, ze schudden het hoofd. En dan roepen ze... Wat zeggen ze dan? "Wentel het op Yahweh. Laat die hem verlossen. Laat die hem uitredden als hij een behagen in hem heeft." Nou, laat ik u dit vertellen: God had een behagen. God heeft nooit meer behagen gehad in zijn Zoon dan juist toen hij zich ook liet overgeven. En zich, ik zou zeggen, als Isaak liet offeren en inderdaad zei van: "Hier ben ik, Heer." Maar goed, dan wordt er geroepen naar hem: "Wentel het op Yahweh, laat die hem verlossen."

En dan in Lucas vind je dat ook weer terug. Dan staat er ook weer als het volk daarbij staat bij het kruis: het volk stond erbij en zag toe. En ook de oversten, zij die dus verantwoordelijk waren voor het volk, die hoonden en zeiden: "Anderen heeft hij gered, laat hij nu zichzelf redden indien hij de Christus Gods is."

Laat die hem uitredden als hij een behagen in hem heeft. Het is gewoon één op één; dit is regelrechte voorzegging. Inderdaad, ik lees verder: "Inderdaad, u hebt mij uit de buik van mijn moeder tevoorschijn doen stormen." U vindt dat misschien wat vreemd, maar dat is precies ook wat er staat: uit de buik van mijn moeder tevoorschijn doen stormen. Een geboorte is, ik kan er niet teveel over zeggen, maar het is eigenlijk ook niet een briefje natuurlijk, maar het is eerder een storm. Ik neem aan dat dat inderdaad maar een beschrijving is van de barensweeën.

"Maar u hebt mij uit de buik van mijn moeder tevoorschijn doen komen..." Wat trouwens eigenlijk ook nog weer een speciale, in dit geval, verwijzing is naar zijn maagdelijke geboorte. God had hem voortgebracht met recht. God had hem doen voortbrengen uit de buik van zijn moeder. "U hebt mij doen vertrouwen op mijn moeders borsten." Ook hier weer hoe hij ooit vanaf het begin al daar die lijn is geweest. God had hem doen voortbrengen en u hebt mij doen vertrouwen op mijn moeders borsten.

"En dan: op u werd ik geworpen vanaf de baarmoeder. Van mijn moeders buik af bent u mijn God." Vanaf het begin. En hoe was het al? Het werd tegen Maria ooit gezegd: "Dat heilige wat uit u voort zal komen, dat zal Gods Zoon genoemd worden, want kracht van de Allerhoogste zal u overschaduwen." Nadat Maria had tegengeworpen van: "Ja, ik heb geen omgang met een man, dus hoe zou ik zwanger worden?"

"Kracht van de Allerhoogste zal u overschaduwen." Dus God had hem doen voortbrengen, maar ook vanaf het begin was het duidelijk. Hij zou inderdaad de beloofde Zoon van David zijn. God zou hem doen zitten, werd tegen Maria gezegd, op de troon van zijn vader David. En diezelfde David heeft ooit dit al opgetekend: "En op u werd ik geworpen." En vervolgens, hij werd geboren, met alle gebeurtenissen daaromheen, nou ja, ik hoef daar verder niks over te zeggen. Vervolgens op de achtste dag werd hij besneden, hij werd opgedragen in de tempel op de veertigste dag. "Op u werd ik geworpen," zo van: Heer, hij is van u, dat hebben de ouders ook geweten. "Op u werd ik geworpen vanaf de baarmoeder. Van mijn moeders buik af bent u mijn God, Eli, mijn God." Hier, Eli, mijn God.

▶ 41:54 De Ultieme Benauwdheid en de Stieren van Basan ↑ hoofdstukken

Wees dan niet ver van mij, want de benauwdheid is dichtbij en er is geen helper. Er is niemand. Dat werd honend geroepen: "Als God een welgevallen aan hem heeft, laat die hem uitredden." En die benauwdheid, trouwens, benauwdheid is één van de meest afschuwelijke vormen van lijden die juist ook eigen is aan het hangen aan een hout, aan zo'n afschuwelijke executiemethode. Trouwens, ik wijs erop: in de dagen van David bestond die executiemethode nog niet eens. Die werd later door de Romeinen geïntroduceerd, en het is de meest afschuwelijke vorm van iemand ombrengen. Maar ik heb ooit een boek in handen gehad – ik heb het nooit helemaal goed gelezen – van professor Smalhout, die dat als medicus ook benadert van wat er gebeurt. Wat er met Jezus gebeurde toen Hij aan het kruis hing, of in het algemeen als iemand aan een kruis sterft, en wat gebeurt er dan met je lichaam? En dat je daar uren hangt. Maar hij beschrijft dan ook hoe je juist het zo verschrikkelijk benauwd krijgt. En dan moet je je weer oprichten om adem te halen, maar dat kan niet, omdat dat weer zo verschrikkelijk pijnlijk is. Het is een afschuwelijke benauwdheid en pijn. En dan: "Wees daar niet ver van mij, want de benauwdheid is dichtbij... en er is geen helper."

En dan vervolgens: "Vele jonge stieren omringen mij. Stoeren van Basan." Of hoe was het in de NBG? "De buffels van Basan omgeven mij." Die stieren, later komen we ze in 22 weer tegen, dan heet het wilde stieren en dan staat er ook: "Horens van wilde stieren werpen zich op mij." En dan gaat het hier ook over de agressie van Zijn volksgenoten. Er wordt hier gesproken over stieren en we zullen straks ook nog honden tegenkomen. En hier gaat het over dat volk dat koppig is, stierlijk met recht ook, en zich tegen Hem verzet. Ik denk dat het hier inderdaad over de volksgenoten gaat, zoals wanneer er straks melding gemaakt wordt van honden, dan zijn het juist de natiën, de heidenen. "Vele jonge stieren omgeven mij. Stoeren van Basan omgeven mij." Basan wordt in de Schrift altijd ook gebezigd in verband met Israëls tegenstanders. "...zij doen hun mond wijd open tegen mij." Ook dit trouwens bevestigt weer dat het inderdaad om die volksgenoten gaat, want het waren juist Zijn volksgenoten, de Joodse leiders, die Hem aan het kruis wilden hebben. Natuurlijk, de Romeinen hebben dat allemaal uitgevoerd onder bevel van Pilatus, maar het waren juist de Joden, het volk, dat gezegd heeft: "Kruisig Hem! Wij willen niet dat deze op aarde blijft leven." En dan ook: "Zij doen hun mond wijd open tegen mij." Als een verscheurende en brullende leeuw. Ook hier weer diezelfde beschrijving van die muil die opengaat. Ja, met recht ook, dat wat er geschreeuwd wordt, maar ook dat wat er allemaal, hoe Hij met recht ook verscheurd werd en al dat gebral en dat gebrul om Hem heen.

"Als water ben ik uitgegoten en al mijn botten zijn ontwricht." Ook hier weer die beschrijving, sluit allemaal naadloos aan bij wat de Heer heeft meegemaakt op het kruis. Zijn botten waren met recht juist, dat is wat er gebeurt bij zo'n executiemethode. De botten worden compleet ontwricht. "En als water ben ik uitgegoten." Daar wil ik straks nog iets over zeggen. "En dan ook mijn hart is als was geworden. Het is gesmolten in het midden van mijn ingewanden." Kijk, dit is natuurlijk dichterlijke taal, de vergelijkingen. Is als was, het is als gesmolten was. Wij spreken daar ook over, dat je je hart smelt, dat is uiteraard niet letterlijk, maar het is wel een hele treffende beschrijving juist van wat de Heer heeft ondervonden tussen hemel en aarde. Juist dat wat zo'n kruisiging ook is, geeft het ook treffend aan. God gaf Hem over en de wereld wilde Hem niet. Tussen hemel en aarde hangend. "Mijn hart is als was geworden." Je leest in Johannes' Evangelie dat de Heer Jezus, als Hij daar ook voor uitloopt, dan zegt Hij: "Nu is Mijn ziel ontroerd. En wat zal Ik zeggen? Vader, verlos Mij uit deze ure!" Maar dan tegelijkertijd geeft Hij dan zelf ook het antwoord: "Maar hiertoe ben Ik in deze ure gekomen." Hij wist dit moet, maar Hij was een mens. En Hij kon, dat wilde ik zojuist nog zeggen, de Heer wist wat Hem te wachten stond. Maar hoe kon Hij dit lijden dragen? De Schrift geeft een expliciet antwoord. Precies, dat bedoel ik, in Hebreeën 12. Ik moet Hem even lezen. Ik heb er geen diaatje van, dus ik wil Hem even voorlezen. Ja, Hebreeën 12, want de Heer had al vele keren, ondanks het feit trouwens dat Zijn leerlingen totaal geen oor daarvoor hadden... Als je dingen niet wilt horen en ook niet begrijpt of wilt begrijpen, daar blijf ik vanaf, dan hoor je het ook niet. Maar de Heer had al heel wat keren gesproken over wat er zou gebeuren. Dat het volk Hem zou overleveren. Dat de Romeinen Hem zelfs zouden kruisigen, Hem zouden doden. Maar Hij heeft daarbij ook altijd gezegd... Hij sprak nooit over Zijn kruisiging en over dat wat Hem zou gebeuren zonder daarbij ook te voorzeggen dat Hij zou opstaan uit de doden. Zelfs bij gelegenheid wordt dan gezegd: "op de derde dag." Dat hadden ze later trouwens wel weer opgevangen en zelfs de tegenstanders hebben dat opgevangen, want daarom hebben ze die wacht ook bij het graf neergezet. Maar goed, even Hebreeën 12 vers 2: "Laat ons oog daarbij alleen gericht zijn op Jezus, de leidsman en voleinder van het geloof, Die om de vreugde welke voor Hem lag, het kruis op zich genomen heeft. De schande niet achtende en nu gezeten is aan de rechterzijde van de troon Gods." Het gaat mij even om dat Hij Zijn motief, dat Hij het kruis op zich genomen heeft. Natuurlijk, het was Gods wil. Maar Hij wist ook, ook vanuit de boekrol: de vreugde wacht. Psalm 22 is langer dan alleen die eerste 22 versen. Na het lijden volgt de heerlijkheid en vanwege die heerlijkheid die zou volgen, heeft Hij dat kruis gedragen, op Zich genomen en de schande niet geacht. Heeft Hij allemaal, als ik het zo mag zeggen, voor lief genomen. Allemaal. Maar Hij heeft het ten volle allemaal ervaren. En de beker leeggedronken tot de laatste druppel.

"Mijn hart is als was geworden, het is gesmolten in het midden van mijn ingewanden. Mijn energie is opgedroogd als aardewerk." Weer die vergelijkingen. Aardewerk wordt opgedroogd, wordt kurkdroog. Kurkdroog, nou zo zegt de Heer: "Mijn energie, mijn kracht is opgedroogd als aardewerk. Mijn tong kleeft aan mijn kaken." Ook dat komt weer terug. Want wat lees je dan? Onder andere in Johannes 19, ook op het kruis: "Hierna zei Jezus." Ik heb expres dit vers aangehaald, uit Johannes 19, want daar wordt het heel bijzonder aangehaald. Want er staat: "Hierna, daar Jezus wist dat alles reeds volbracht was, opdat de Schrift vervuld zou worden: Mij dorst." Natuurlijk. Zijn energie was opgedroogd. Zijn tong kleefde aan Zijn kaken. Maar Hij wist dat het in de Schrift geschreven stond en dat het ook vervuld moest worden. En toen riep Hij ook: "Mij dorst." Daarin zie je dus, juist Johannes benadrukt dat heel sterk, dat de Heer wist: ja, dit gebeurt, in de boeken al staat voor mij geschreven. En Psalm 22 heeft Hij op Zijn lippen genomen. Heeft Hij uitgesproken, voor zover Hij daar nog kracht voor had en voor zover dat gehoord werd, de losse aarde van de dood of in het stof des doods legt U mij neer. Nou, dat lijkt me duidelijk, want zegt Hij, zo voegt Hij eraan toe.

▶ 52:59 Omringd Door Honden: Doorboorde Handen en het Verdelen van de Kleding ↑ hoofdstukken

Honden die omringen mij, een menigte van kwaaddoeners omgeven mij. Dan moet u iets weten. We hadden het zojuist over die stieren en ik zei al: dat waren diegenen die hun muil opzetten, die grote woorden tegen Hem spraken. Dat zijn Zijn volksgenoten, die zich als ongehoorzame, bokkige stieren opstellen. Maar er waren ook honden om Hem heen. Weet u wat dat zijn? Als ik het nou voor heel onaardig zeg, dat zijn u en ik. Honden zijn in de Bijbel, dus voor een Jood is dat een aanduiding van de heidenen, de natiën, de Goïm, ja.

Je leest dat de Heer Jezus, als er een vrouw bij Hem komt uit Tyrus, een heidense vrouw, dat de Heer zegt: "Nee, ik ben slechts gezonden tot de verloren schapen van het huis van Israël." En dan zegt die vrouw... Oh nee, de Heer zegt niets anders. Hij zegt: "Het is niet goed om het brood der kinderen", dat wil zeggen het brood dat bestemd is voor de kinderen Israëls, "om dat te geven aan de hondjes." Nee, zegt die vrouw dan, "dat is zo, dat is zo. Maar de hondjes eten toch ook van de kruimeltjes?" En dan zegt de Heer: "Groot is uw geloof. Groot." Maar die honden, die hondjes, dat is een aanduiding inderdaad van de Goïm.

Wel, hoe was dat daar aan het kruis? Het waren inderdaad Zijn volksgenoten die zich als stieren opzetten tegen Hem, maar het waren ook honden: de natiën die Hem omringden. Een menigte van kwaaddoeners, ook van soldaten, die Hem omgaven. En dan staat erbij... Dit is misschien wel de meest expliciete verwijzing naar de kruisiging: "Die mijn handen en voeten doorboren." Dit is nou de meest perfecte beschrijving van wat er inderdaad gebeurde. Moet u nagaan: David, voordat de executiemethode van kruisiging bestond, voorzegt over iemand die na Hem kwam. Want dit heeft David zelf nooit meegemaakt, maar hij spreekt toch in de eerste persoon over "mijn handen en voeten". Nou, dit is profetie, mensen, zo nauwkeurig is de Schrift: "Die mijn handen en voeten doorboren."

Ik moet er trouwens bij zeggen, even een vertaaltechnisch dingetje. In de Septuagint is het "doorboren". In het Hebreeuws is het "als de leeuw", namelijk "verscheurend". U ziet dat trouwens hier ook. Maar hoe dan ook, hoe je het ook leest, of het "doorboren" is of "als een leeuw verscheurend", in beide gevallen is het precies wat er gebeurt met handen en voeten bij de kruisiging. "Al mijn botten kan ik tellen", ik lees verder. "Ze kijken toe, ze staren naar mij." Ook hier weer, ja, het lijkt me... ik denk niet dat het nodig is om in al die details de link te leggen met wat er gebeurt inderdaad bij een kruisiging, maar: "Al mijn botten kan ik tellen. En zij kijken toe. Ze staren naar mij." Terwijl mijn handen en voeten doorboord zijn. En dan weer de zoveelste aanwijzing, die ook rechtstreeks weer in het Nieuwe Testament wordt aangehaald.

Zij, die honden trouwens, die natiën, die Romeinse soldaten: "Zij verdelen mijn kleren onder elkaar en ze werpen het lot over mijn kleding." In elk van de vier evangelieën, Matteüs, Marcus, Lukas en Johannes, wordt dit genoemd. In Johannes trouwens wordt er nog iets bijzonders over gezegd, namelijk dat het een gewaad was uit één stuk. Nou, het gaat mij nu vooral even om dat Psalm 22 letterlijk gaat over het lijden dat over Christus ging. En inderdaad, Zijn handen en voeten werden doorboord. En inderdaad, Hij riep: "Mijn God, mijn God, waartoe hebt Gij Mij verlaten?", maar ook Zijn kleren werden verdeeld, namelijk door die honden, door de natiën, die Romeinse soldaten.

Dat daar nog weer iets, een hele mooie typologie achter schuilgaat. Want de mantel was een mantel uit één stuk. De waarde daarvan werd ook onderkend door die Romeinse soldaten. Dus ze wilden het niet gaan scheuren zodat ze ieder een deel van dat gewaad zouden krijgen. Daarom hebben ze het lot daarover geworpen. Maar als je je realiseert dat een mantel in de Schrift in het algemeen — of je het nou over Jozefs mantel hebt of over Elia's mantel — er is altijd heel wat mee aan de hand. Dat is een type van iemands heerlijkheid. De mantel die je draagt, dat is je glorie, je heerlijkheid. Wel, Jezus' mantel kwam onder de natiën terecht, inderdaad ook nog weer door loting, het valt hen toe. Maar dat is precies wat er inderdaad gebeurde. Maar dat is dan meer de laag daaronder typologisch waar dat dan nog weer van spreekt. Ik beperk me nu vooral even tot dat gegeven, dat dit precies ook zo vervuld is.

En dan vervolgens: "Maar U, Jahweh, wees niet ver van mij. Mijn geestkracht, spoed U om mij te helpen." Wat was de geestkracht van Jezus? Wel, dat was Zijn God, Jahweh, Ik Ben. Hij zegt: "Wees niet ver van mij en spoed U om mij te helpen. Red mijn ziel van het zwaard, mijn eenzame van ’s honds geweld." Ja, daar hangt het een klein beetje van af, want er zijn wat varianten in de vertaling, maar dit is, als ik mij vraag, de meest letterlijke weergave: "Mijn eenzame", dat gaat dan over mijn eenzame ziel. Het is inderdaad een eenzame ziel die hier sterft, verlaten door iedereen, zelfs Zijn leerlingen, veracht door Zijn volk, honden die Hem omringen, en dan God die niet ingrijpt en Hem overgegeven heeft en Hem niet gespaard heeft.

"Red mijn ziel van mijn eenzame." Ik wil er even op wijzen, wellicht dat ik de volgende keer daar weer op terugkom. Maar dan is het zo mooi. Hier is het de Man van Smarten, die in eenzaamheid, absolute eenzaamheid, met alleen Zijn geestkracht — jawel, Zijn Woord, daar steunde Hij op, de Schriften — Hij sterft in eenzaamheid. En dan is het zo geweldig dat Hij in de opstanding... dan zie je dus, dat is juist een van de mooie dingen van het vervolg, er ontstaan er steeds grotere kringen van mensen. Eerst het huis van Jakob en dan alle natiën, en de hele wereld die zich uiteindelijk om Hem verzamelt. Maar dat is dan de heerlijkheid over de Messias.

Maar eerst dat contrast. Die eenzame ziel, die Man van Smarten die sterft daar tussen hemel en aarde, en die te maken heeft met dat geweld van die honden, van ’s honds geweld. Zo zeggen wij dat ook, hè? Dat is honds. Nou, wat hier gebeurde was ’s honds geweld. "Red mij uit de muil van de leeuw en van de horens van wilde stieren." Ook hier weer die vergelijking met die mensen omheen, met een leeuw, met de muil van een leeuw en de horens van wilde stieren. En dan, en dit is dan het keerpunt.

▶ 01:02:01 Het Grote Keerpunt: de Verhoring en de Opstanding ↑ hoofdstukken

Ik wees u in aanvang al op dat hier feitelijk de heerlijkheid begint. Hier is de uitroep: "U hebt mij geantwoord." De Heer heeft de hele tijd geroepen, en je zou kunnen zeggen: de Heere heeft wel degelijk geantwoord. Dat staat in deze psalm, alleen niet op het kruis. Toen moest Hij de beker leegdrinken, maar de beker van het lijden is uiteindelijk aan Hem voorbijgegaan. Toen het lijden voorbij was, toen volgde de heerlijkheid.

"U hebt mij geantwoord." En dat dat inderdaad zo is, dat blijkt wel. U hebt mij geantwoord – ja, waar anders dan in de opstanding? In Hebreeën 5, en dat is het laatste waar ik nog op wil wijzen, daar lees je over de Heere Jezus die "in de dagen van Zijn vlees" – dat wil zeggen: toen Hij hier op aarde rondwandelde en vooral aan het einde – smeekbeden en smekingen met luidkeels roepen en tranen aanbood aan Hem. Nou, wie denkt hier niet met name aan dat wat er plaatsvond in Gethsemane? Maar ook aan dat wat Hij meemaakte op het kruis, en die jammerklachten: "Mijn God, mijn God, waarom hebt Gij mij verlaten?" Smeekbeden, smekingen, luidkeels roepen; gewoon dat wat in Psalm 22 staat. En tranen aanbood aan Hem, aan God, die Hem vanuit de dood kon redden.

En dan staat erbij in Hebreeën 5: "En Hij werd verhoord." Zie je? Het is dus niet zo dat de Heere in vertwijfeling geroepen heeft en God heeft niet geantwoord. God heeft geantwoord op Zijn tijd, namelijk op die derde dag. Dat "U hebt mij geantwoord" slaat op de uitredding vanuit de dood. Toen de steen werd weggewenteld, toen volgde de heerlijkheid. Hij werd verhoord, God heeft geantwoord. Ja, en wat er dan allemaal gaat gebeuren, dat wordt dan beschreven vanaf vers 23, maar daar hebben we geen diaatjes meer van, dus ik stel voor dat we het voor vanmiddag hier even bij laten.