▶ 00:00 Inleiding: de Calvinistische Sfeer en een Concordante Studie ↑ hoofdstukken

Een hele goedemiddag, ook van mijn kant. Het doet mij goed om dit onderwerp eens nader onder de loep te nemen. Eigenlijk zat ik zojuist te denken, toen Dubbele dit gedeelte uit Romeinen 6 las, dat er weinig aan toe te voegen valt. In feite heb je het antwoord al op de vraag, voor zover het een vraag is. Ik had hier een vraagteken bij kunnen zetten, maar mocht dat een vraag zijn, dan is die bij dezen meteen beantwoord.

Maar we willen het wat systematischer aanpakken. Dubbele refereerde zojuist al even aan de omgeving waar we deze studie houden: hier op Urk, een calvinistische omgeving. Velen van ons hebben hier een gereformeerde, reformatorische of calvinistische achtergrond. Ik ken dat zelf ook maar al te goed. Ik herinner mij van zondagmorgen — het ligt voor mijzelf in een tamelijk grijs verleden — dat ik de dominee hoorde zeggen: "Laten wij ons nu plaatsen onder de tucht van de Wet des Heren." Dat was de inleiding tot de voorlezing van de wet: de Tien Geboden, de 'Tien Woorden' uit Exodus 20.

"Onder de wet." Dat werd wekelijks gelezen en dat was een vanzelfsprekendheid. Daar hoort een bepaalde sfeer bij: het gesteld worden onder de wet. Toen ik hierheen op weg was — en dat bedoel ik helemaal niet akelig of snerend, maar het is typerend voor de weg hiernaartoe — zag ik een aantal mensen lopen. Een vader met een aantal kinderen, in het zwart. Ik dacht: "Ja, om in de sfeer van dit onderwerp te blijven: dat zijn mensen die onder de wet leven." Ik denk trouwens dat als ik het tegen deze man zou zeggen, hij daar direct mee zou instemmen. Stemmig op weg naar de kerk in het zwart, want er is geen enkele reden om je te verheugen. Integendeel, je gaat in het zwart vanwege de onderdrukking, de ellende en dergelijke. Dat is de sfeer die daarbij hoort. Ik geef toe, dat is een wat ultra-calvinistische invulling, maar daar komen we zo nog op terug.

Laten we het nader preciseren. De uitdrukking "onder de wet", of "onder wet" zonder bepaald lidwoord, komen we uitsluitend tegen bij de apostel Paulus. We gaan alle voorkomens behandelen, of ze zullen in elk geval kort of langer de revue passeren. Dit is dus een concordante studie. Dat wil zeggen: een studie aan de hand van de concordantie. Je kijkt waar een uitdrukking — zoals "onder de wet" of "niet onder de wet" — voorkomt en je bestudeert die plaatsen om zo een indruk te krijgen van de betekenis van zo’n term of frase.

Daarmee moet ook antwoord gegeven worden op de vragen: Wie zijn onder de wet? Sinds wanneer? Wat betekent dat überhaupt? Zijn er ook mensen die níet onder de wet zijn? Wat wil dat zeggen en wat is daarvan de impact en consequentie? Als je de schriftplaatsen langsgaat, kom je vanzelf niet zozeer op de vragen uit, maar op de antwoorden. Dat is nog handiger, lijkt mij. Ik pak het overigens niet zó strikt concordant aan dat ik bij het eerste voorkomen begin en zo de lijst afwerk; ik heb ze wat gegroepeerd, dat leek me praktischer.

▶ 05:01 Romeinen 3: de Wet Stopt Elke Mond ↑ hoofdstukken

En ik begin dan bij Romeinen 3, wel bij vers 19. Daar in de Romeinenbrief gaat Paulus heel uitgebreid in op de betekenis van de wet en alles wat daarmee verband houdt. Laten we het eerst eens lezen. Kijk, dat moet ik nog eventjes, dat is een soort van disclaimer en ook een excuus als je zo'n concordante studie doet. Dus niet zozeer een passage neemt waarbij je begint bij het begin en eindigt bij het einde, maar in dit geval ga je een verslijst langs. Dan heb je te maken met het nadeel dat je iedere keer weer in een andere context terechtkomt, in een andere omgeving. Je moet je daar goed van bewust zijn; de betekenis van de tekst hangt dikwijls ook af van de context, de samenhang waarin het staat. Ik wil daar nu niet teveel over zeggen.

In dit geval zegt Paulus: wij weten nu — dat veronderstelt hij als bekend — dat zoveel de wet zegt, zij dit tot hen spreekt die in de wet zijn. Hier staat trouwens strikt genomen niet de uitdrukking 'onder de wet'. In onze vertaling wel, maar eigenlijk betekent het voorzetsel 'in' hier: zij die in de sfeer van de wet zijn. Wat het in ieder geval wel betekent, is dat als je zegt "hen die in de wet zijn", dit suggereert dat er ook mensen zijn die niet in de wet zijn. Het gaat hier over Israël, aan wie de wet gegeven is. En dan staat erbij: opdat elke mond gestopt zou worden en heel de wereld onder de rechtspraak van God zou komen.

Nou, het is misschien even goed om nog Romeinen 3 erbij te pakken. Ik zie dat iedereen toch wel een Bijbeltje bij zich heeft, en dat lijkt me ook wel handig bij een Bijbelstudie. Maar kijk eventjes naar de omgeving, dan zie je wat aan Romeinen 3 vers 19 voorafging. Dat moet ik dan toch even bijzeggen. Daar doet Paulus wat aanhalingen uit met name de Psalmen, maar niet alleen daaruit; gewoon uit de Hebreeuwse Bijbel. En dan stelt hij vast: niemand is rechtvaardig, ook niet één; dus niemand die verstandig is, niemand die God ernstig zoekt, allen zijn afgeweken. Zulke uitspraken liegen er niet om. Als je alleen dat zou kennen, dan kan ik me voorstellen dat je daarvan gedeprimeerd raakt en 'in het zwart gaat', als je alleen dat in ogenschouw zou nemen.

Maar als Paulus dat heeft vastgesteld, dan concludeert hij: kijk, dit staat in de wet. In dit geval een brede term, omdat het niet alleen slaat op de wet van Mozes, maar eigenlijk op de hele Hebreeuwse Bijbel. De wet zegt dat tot degenen die in die sfeer zijn, dat wil zeggen Israël, aan wie die wet gegeven is. Maar als dat zo is, dan is dus elke mond gestopt en heel de wereld valt dan onder de rechtspraak van God. Want het idee is — aan Romeinen 3 zijn natuurlijk nog twee hoofdstukken voorafgegaan — dat Paulus in de eerste hoofdstukken al had vastgesteld dat de natiën, gewoon de wereld in zijn algemeenheid, vanwege het getuigenis van de schepping en van het geweten al te maken hebben met die rechtspraak van God. Dat wil zeggen: als tegen Israël al wordt gezegd dat er niemand rechtvaardig is en dat er niemand verstandig is — en dat wordt gezegd tegen Israël — wel, dan geldt dat voor heel de mensheid. Want de mensheid in zijn algemeenheid weet van de schepping en dus ook van een Schepper. Bovendien hebben ze het geweten, en elk mens weet wat hem of haar te doen staat.

Wel, daar komt bij dat ook Israël, die boven het getuigenis van de schepping en het getuigenis van het geweten dat elk mens heeft, ook nog eens een keer het getuigenis van de wet had die aan haar was gegeven. En wel, als daar dan van gezegd wordt dat niemand rechtvaardig is, ja, dat betekent dat het namelijk hopeloos is voor heel de mensheid. Goed. De wet spreekt tot hen die in de wet zijn; daar gaat het nu even vooral om. We gaan naar Galaten 3.

▶ 10:17 Galaten 3: de Wet als Tijdelijke Tuchtmeester tot Christus ↑ hoofdstukken

We komen straks weer terug in de Romeinenbrief, maar eerst gaan we naar Galaten 3. Daar lees je dit: "voordat het geloof kwam...". Ik moet hier weer even iets toelichten, want laat ik daar een soort van tijdschema geven, zoals Paulus dat in dit hoofdstuk van Galaten 3 neerzet. Hij laat zien dat je daar eerst de periode had van de belofte aan Abraham. Abraham was geroepen en aan hem was de belofte gegeven: in zijn zaad zouden alle geslachten van de aardbodem gezegend worden. Wel, Abraham geloofde dat en hij leefde dus uit de belofte. Voor al die generaties die nog zouden volgen – en Paulus noemt de periode van 430 jaar, dat wil zeggen vanaf het moment dat Abraham werd geroepen tot aan de wetgeving bij de Sinaï – is dat een periode van 430 jaar geweest.

Toen kreeg je de periode van de wet, en daarna volgt de periode van het geloof. Het geloof is namelijk de vervulling van de belofte. Eerst was de belofte gegeven, inmiddels is de belofte vervuld. Abraham geloofde de belofte en wij geloven sindsdien het bericht aangaande de belofte die inmiddels vervuld is. Maar in beide gevallen is het geloof waar het om gaat.

Voorafgaand aan die vervulling heb je de periode van de wet gehad. Ik moet erbij zeggen dat veel mensen vaak de gedachte hebben dat het Nieuwe Testament het geloof is en het Oude Testament de periode van de wet. Maar feitelijk is dat helemaal niet waar als je het zo bekijkt. Het is niet zo dat de wet begon bij Adam en voortduurde tot Christus. Absoluut niet. Sterker nog, die hele periode van de wet heeft relatief kort geduurd. Van Adam tot Mozes is een periode van precies 2500 jaar geweest, als u mij vraagt. 2500 jaar heeft de mens dus zonder wet geleefd. Pas toen heeft God het nageslacht van Abraham vanuit Egypte geleid en bij de Sinaï gebracht. Daar, aan dat volk, gaf Hij de wet.

Dus de wet is niet een universele leefregel voor heel de mensheid vanaf Adam, zoals veel mensen denken. Alsof het Oude Testament daar begon. Dat is helemaal niet waar. Dat oude verbond begon hier bij de Sinaï. Dat was 2500 jaar na Adam en het werd gegeven aan – niet aan alle volkeren, maar aan – één volk. Dus als je het ziet in de termen van de natiën, is het heel beperkt; het betreft slechts één volk, één natie. Bovendien is het in de tijd gesproken evenmin universeel, omdat slechts een relatief korte periode de mens, althans een deel daarvan, onder de wet heeft gestaan.

Afijn, voordat het geloof kwam – dat wil zeggen, je moet dit niet zien als 'iemand komt tot geloof', maar het is wat in theologische termen 'heilshistorisch' heet; de hele historie wordt genomen – je hebt de periode van de wet en nu de belofte vervuld is, is het de tijd van het geloof. Voordat het geloof kwam, zegt Paulus, werden wij (wij Joden, Israëlieten) verzekerd bewaard onder de wet en samen opgesloten gehouden. Ik weet niet aan wat voor terminologie u dan moet denken, maar als ik denk aan 'verzekerde bewaring' en aan 'opgesloten gehouden worden', dan denk ik aan een gevangenis. En in feite is dat ook precies wat Paulus hier zegt. In feite was de mens gevangen of, zoals we straks trouwens nog zullen zien, in slavernij. In feite hadden zij de positie van een slaaf. Ik kom daar straks trouwens nog op terug.

Maar Israël werd verzekerd bewaard en beschermd onder de wet, opgesloten gehouden. De wet had ook de functie, zo lezen we, van een tussenmuur. Israël werd geïsoleerd van de natiën en daar was een muur tussen Israël en de volkeren. Die muur, dat was de wet der geboden. Je vindt dat in Efeze 2. Dat betekende dat men vanuit de natiën Israël niet binnenkwam, bijvoorbeeld niet in het eigenlijke tempelterrein, maar ook omgekeerd was men opgesloten in die wet. Men werd verzekerd bewaard onder de wet, Israël was opgesloten, en dat zou zijn tot het aanstaande geloof onthuld zou worden.

Met andere woorden: die hele periode van de wet, die pas aanbrak 430 jaar nadat God aan Abraham zijn belofte had gedaan, was eigenlijk een intermezzo. Het was dus een tijdelijke periode. Het is niet het universele idee van de wet, alsof dat is wat God voor de mens in petto heeft. Integendeel, die wet is er later bijgekomen. Dat lees je op verschillende plaatsen in de Galaten- en de Romeinenbrief: de wet is er later bijgekomen, toegevoegd aan één volk. En dat was 'tot aan'.

Als je even later trouwens in de Galatenbrief leest: de wet is een tuchtmeester geweest tot Christus. Vandaar dat ik me heel vaak heb afgevraagd, als een dominee de wet voorleest onder de woorden "laten wij ons stellen onder de tuchtmeester van de wet", of hij überhaupt ooit de Galatenbrief heeft gelezen. Want daar wordt nu juist gezegd dat de wet een tuchtmeester is geweest tot Christus. Let op: niet tot Jezus, want Jezus werd geboren onder de wet. Ook dat zullen we straks nog zien. Maar 'Christus' is de titel die voorbehouden is aan het feit dat Hij de Opgestane is. Hij is opgewekt uit de doden en sindsdien is het oude verbond voorbij. De periode van 'onder de wet' is ten einde.

Het was dus tot het aanstaande geloof onthuld zou worden, namelijk dat de belofte van het beloofde zaad is vervuld. De wet staat hier ook duidelijk in contrast met geloof. Dat is heel simpel. De wet zegt namelijk: "Doe dat." Het geeft een opdracht voor wat je zou doen. Terwijl een belofte, of een belofte die vervuld is, een bericht is, een mededeling. Vandaar dat het woord evangelie een 'goed bericht', een 'tijding' of 'mededeling' betekent. Wat kun je met een mededeling doen? Die kun je niet 'doen'. Kijk, een opdracht kun je doen, maar met een bericht kun je maar één ding doen en dat is: geloven.

Abraham kreeg in feite ook het evangelie te horen: "In u zullen alle geslachten van de aardbodem gezegend worden." Dat was een belofte. En wat geloofde Abraham? Er werd hem niets opgedragen, dus hij kon ook niets doen. Maar op het moment dat er tegen de wet, tegen Israël, gezegd wordt "doe dat en doe dat en doe dat", ja, dan word je aan het werk gezet. Vandaar dat wet, werken, opdrachten en 'doen' termen zijn die aan elkaar gekoppeld zijn, zoals evangelie en belofte verband houden met geloof.

Mensen denken dan: "Ja, maar dat is wel erg makkelijk." En dat is ook zo. Want het geweldige van een bericht is: wauw, Hij, het beloofde zaad, is inmiddels gekomen! En wat Gods belofte betreft, zo luidt toch ook een lied: "Gods belofte is heerlijk vervuld, laat het ieder weten." Iedereen moet dat weten: wie God is en dat Hij de Redder is. Dat is de mededeling. En ik zal u dit vertellen: dat is juist de geweldige kracht. Want het evangelie is een kracht Gods voor eenieder die gelooft. Juist op het moment dat je een blijde, werkelijk een blijde tijding, een goed bericht gelooft, dan verandert dat je van binnenuit. Ik wijs nu naar mijn hoofd, maar eigenlijk moet ik naar mijn hart wijzen. Je hart, je hele denken, je hele innerlijk wezen wordt van binnenuit veranderd. Daarmee wordt ook je hele oriëntatie, je handelen, je normen en je hele beleving getransformeerd. Dat is de kracht van een goed bericht.

▶ 21:08 Galaten 4: Jezus Geboren Onder de Wet Om Vrij te Kopen ↑ hoofdstukken

In Galaten 4 staat nog dit. Toen de volheid van de tijd kwam – en dat betekent in dit geval, wat me vrij voor de hand liggend lijkt, dat de tijd vol was, oftewel dat de termijn was verstreken. Er was een moment afgesproken waarop dit zou gaan gebeuren. Ik bedoel dat letterlijk zo. Niet alleen staat in de Schrift, in de Hebreeuwse Bijbel, door de profeten aangekondigd dát er dingen zouden gebeuren, maar ook hóé ze zouden gebeuren, wáár ze zouden gebeuren en vooral ook wánneer ze zouden gebeuren. Dat is een onderwerp apart, maar in elk geval was van de Messias aangekondigd dat Hij zou komen en wanneer Hij zou komen.

En toen de volheid van de tijd kwam, dat wil zeggen: toen de termijn verstreken was en de tijd vol was, toen zond God zijn Zoon, wordend vanuit een vrouw en wordend onder de wet. Of zoals de vertaling zegt: geboren onder de wet. Aha, hier hebben we weer zo'n Schriftplaats. De Zoon, God zond zijn Zoon, wordend vanuit een vrouw. Ik neem dat gewoon letterlijk. Dat wil zeggen dat God deze vrouw inderdaad heeft overschaduwd. Ik heb het juist vanmorgen in Den Haag nog besproken: Hij heeft Maria overschaduwd met de kracht van de Allerhoogste, en vandaar dat wat uit haar voortkwam Gods Zoon zou heten. Hij is de enige Adamiet, de enige nakomeling van Adam, die inderdaad God als zijn Vader had.

Enfin, God zond zijn Zoon, wordend vanuit een vrouw, en dat was wordend of geboren onder de wet. Jezus werd geboren onder de wet; zo staat het er. En Jezus is niet alleen geboren onder de wet, maar op de achtste dag werd Hij ook besneden, zoals de wet dat bepaalt. En op de veertigste dag werd Hij trouwens getoond in de tempel, want dat was ook in Leviticus 12 bijvoorbeeld allemaal al vastgesteld. Vervolgens heeft Hij zijn leven hier op aarde geleefd onder de wet. Maar, staat erbij, dat had een doel. Hij is geboren onder de wet om hen die onder de wet zijn uit te kopen of vrij te kopen.

Ook hier zie je weer: niet iedereen is onder de wet. Daarnaast laat ik u dit zeggen: zelfs Israël is niet meer onder de wet. Maar de natiën, ik bedoel zij die niet afstammen van Jakob, van Israël, die zijn nooit onder de wet geweest. Nooit. Vanaf Adam, of vanaf Noach eventueel, hebben al die volkeren nooit onder de wet gestaan. De wet is nooit aan hen gegeven. De wet werd aan een specifiek volk gegeven op een bepaald tijdstip. Het is buitengewoon belangrijk om daar zicht op te hebben wanneer we over dit onderwerp spreken. Om nog even terug te grijpen op de 'tien woorden': daar staat: "Ik ben de HERE uw God, die u uit het diensthuis Egypte geleid heb," enzovoorts. Dat is het volk dat aangesproken wordt en aan wie die wet gegeven wordt. Dus niet aan het diensthuis Egypte of al die andere volkeren; nee, aan dat volk dat uit Egypte geroepen was.

Maar ik weet ook wel hoe het werkt in de theologie. Dan zegt men: "Ja, maar dat werd gegeven aan Israël en de kerk is in de plaats van Israël gekomen, zodat wij alsnog gewoon onder die wet staan." Vandaar ook dat wij de sabbat houden, alleen wijzigen we dat natuurlijk ook weer, want dan maken we van de sabbat een zondag. En aan Israël werd de besnijdenis gegeven en ook wij... "God zal zijn verbond niet meer krenken, maar eeuwig zijn verbond gedenken." Psalm 105, dat wordt op ons toegepast, want in de plaats van de besnijdenis is nu de doop gekomen. Dat staat ergens, geloof ik, in het doopformulier. "Sorry? Ja, ja, je moet niet zulke ingewikkelde vragen stellen, Doreen."

Nee, wat men doet is inderdaad – en dat wordt in zo'n korte conversatie meteen al duidelijk – inconsequent zijn. Men maakt van de kerk, 'whatever that may be', de plaatsvervanger van Israël en alles wat aan Israël gegeven werd, heeft men gedraaid. Een kwartslag of nog meer; gedraaid en verdraaid. De sabbat is een zondag geworden en de besnijdenis is de doop geworden. Nou ja, enzovoort, want dat gaat heel ver.

Maar even terug: Jezus werd geboren onder de wet om hen die onder de wet zijn uit te kopen of vrij te kopen. Hij betaalde daarvoor de prijs met zijn leven: de losprijs. En dat betekent dus ook dat, toen Hij inderdaad de prijs betaald had, het volk sindsdien niet meer onder de wet is. Zodat je feitelijk zou kunnen zeggen dat het jodendom, als de godsdienst die het oude verbond geconserveerd heeft, daaraan vasthoudt en dus ook nog steeds de Messias verwacht en de Messias die inmiddels gekomen is, verwerpt. Dat is feitelijk een anachronisme; het staat buiten de tijd. Israël is vrijgekocht en niet meer onder de wet.

Dat betekent dus concreet dat er geen mens meer onder de wet is. Je kunt je wel onder de wet stéllen, maar de heidenwereld, als ik het zo mag zeggen, is nooit onder de wet geweest. En wie wel onder de wet was, is dat nu niet meer. Ik bedoel: ook het volk van Israël is niet meer onder het oude verbond. Feitelijk is de uitdrukking 'onder de wet' min of meer synoniem met 'onder het oude verbond'. Ze zijn uitgekocht, vrijgekocht en dus ook niet langer meer in de positie van slavernij, opdat wij het zoonschap zouden verkrijgen. En zoonschap, of de zoonstelling, dat houdt in dat je een erfgenaam bent. Want wie een zoon is, die is een erfgenaam en niet langer een slaaf. Die tegenstelling erfgenaam-slaaf is iets wat je in heel Galaten 3 en 4 tegenkomt.

En ik ga het nog sterker vertellen: dat is namelijk wat vervolgens in de rest van hoofdstuk 4 uitgelegd wordt aan de hand van Izaak versus Ismaël. Daar hebben we het trouwens hier bij een andere gelegenheid ooit eens uitgebreider over gehad. Daar gaan we nu meteen even naartoe, want later in Galaten 4 komen we opnieuw die uitdrukking tegen. Paulus vraagt zich daar verwonderd af: "Zeg mij, jullie die onder de wet willen zijn, luisteren jullie niet naar de wet?"

Paulus had – even kort om de situatie te schilderen – in Galatië het evangelie verteld. Een boodschap 'om niet', dus hij heeft nooit de wet gepredikt. Paulus notabene, de man die het in het jodendom zo ver gebracht had; zo begint hij trouwens de brief ook in hoofdstuk 1. Hij is geroepen opdat hij Christus onder de natiën zou prediken, en dat heeft hij gedaan. Hij heeft daar in Galatië het goede bericht verteld van de opgewekte Christus, van de dood die is overwonnen; een bericht, een mededeling.

Paulus had zijn hielen gelicht – ik zeg het nu even heel kort door de bocht waarschijnlijk – en hij is weggegaan. Vervolgens zijn er in die gemeenten, in die ecclesia's van Galatië, mensen binnengedrongen. Al of niet Joods, maar in ieder geval werd dat vanuit het jodendom erg gesupport. Die mensen wilden die ecclesia's onder de wet brengen. Niet zozeer opdat ze daardoor behouden zouden worden – het hele woord 'behoudenis' of 'redding' komt in de hele Galatenbrief niet eens voor – maar het ging erom... die mensen zeiden: "Ja, jullie zijn nu weliswaar gelovig geworden, allemaal mooi, maar als je rechtvaardig wilt leven, dan heb je toch echt de wet nodig. Om rechtvaardig te zijn, kun je niet buiten de wet om." En dat lijkt een hele zinnige gedachte, en vandaar dus dat men inderdaad de besnijdenis ging prediken. Niet om daardoor behouden te worden, maar om rechtvaardig te leven. En je leest ook dat men weer dagen, maanden, vaste tijden en gezette tijden ging onderhouden – eveneens in Galaten 4.

Kortom, men werd op allerlei manieren onder de wet gesteld. Waarom? Om rechtvaardig te leven. En Paulus is echt obstinaat. Ik zeg niets te veel, het lijkt me nog een understatement als ik het zo zeg. Hij zegt zelfs in Galaten 3, als hij echt uitvalt: "Wie heeft jullie betoverd?" Hoe is het in godsnaam mogelijk dat ik dit bericht aan jullie heb verteld? Jullie zijn begonnen met geloof, eindigen jullie nu in werken?

En zeg mij, jullie die onder de wet willen zijn: jullie waren helemaal nooit onder de wet. En nu, notabene het volk dat wel onder de wet was, is inmiddels vrijgekocht. En wat doen jullie, die nooit onder de wet waren? Jullie gaan je juist onder de wet stellen. Wat is dit voor een absurde en bizarre conclusie? Dat is wat hij zegt en uitlegt.

Hij doet er ook echt de moeite voor. Het is niet alleen maar een emotionele uitval; integendeel, hij zet de dingen uiteen. Hij laat zien waarom het zo dwaas is wat men deed. Maar aan de andere kant is het wel erg "naar de mens". Want de mens wil werken, wil iets verdienen, eigen roem, enzovoorts. Dat soort overwegingen spelen daar een rol. Maar dit is wat men dus deed: men wilde onder de wet zijn. En nu zegt hij – en daar zit natuurlijk een steek onder, je zou het kunnen opvatten als een steek onder water: "Luisteren jullie dan niet naar de wet? Jullie willen toch zo graag onder de wet zijn? Waarom luisteren jullie dan niet naar de wet?"

Wat doet hij dan vervolgens? Hij gaat een uitwijding geven over de geschiedenis van Izaak en Ismaël. Dat is trouwens allemaal "de wet", hè? De boeken van Mozes – de Torah, de Pentateuch – dat zijn de boeken van Mozes. Dat is de definitie daarvan, en Genesis maakt ook deel uit van die wet. Hij zegt: jullie willen je houden aan de bepalingen van de wet, maar waarom luisteren jullie niet gewoon naar de wet? En dan gaat hij die geschiedenis vertellen van Izaak en Ismaël. Izaak was de zoon van de belofte, Ismaël was de zoon van de slavin. Die twee staan tegenover elkaar. De een was de belofte, de ander was werken, wat alles te maken heeft met slavernij.

Kijk, daar zit trouwens nog iets aan vast. Dat is dat deze leraren die in Galatië waren binnengedrongen, de ecclesia eigenlijk op zijn kop zetten en feitelijk het hele evangelie aantastten. Paulus zegt zelfs: "Indien iemand jullie een evangelie predikt dat afwijkt van wat ik jullie heb gepredikt: anathema." Een vloek is dat feitelijk; dat zegt hij over de boodschap die zij brachten. Maar deze mensen gingen erop prat: "Ja, maar wij zijn toch zonen van Abraham? Wij zijn toch zaad van Abraham? Wel, als Abraham inderdaad besneden werd, dan zouden wij ons toch ook laten besnijden?"

Ik bedoel, het is helemaal niet zo moeilijk om de redenering te volgen die men daar in Galatië promootte. Maar wat prachtig wat Paulus doet. Hij zegt: ja, kinderen van Abraham, maar er zijn twee soorten kinderen van Abraham. De vraag is eigenlijk niet: wie is je vader? De vraag is: wie is je moeder? Is Sara je moeder, de vrije, of Hagar, de slavin? Dat is de vraag. Want jullie zeggen wel dat je kinderen van Abraham bent, maar de vraag die Paulus in het navolgende stelt, is: "Wie is jullie moeder? Is dat de vrije of is dat de slavin?" Hij werkt dat heel uitgebreid uit, maar hier is het wel heel sterk: "Zeg mij, jullie die onder de wet willen zijn, luisteren jullie niet naar de wet?"

Trouwens, nog even één ding, een min of meer zijdelingse opmerking. Ik vind het zo opmerkelijk; ik heb het zelf opgemerkt en ik geef het zo aan u door. Kijk maar eens hoe zeer deze waarneming klopt: mensen die onder de wet leven, hebben geen idee van wat de wet werkelijk zegt. Wat Paulus in het navolgende gaat doen met Izaak en Ismaël, is wat wij typologie noemen. Maar als er iets is waar men totaal geen kaas van gegeten heeft – van de diepere zin, de diepere lagen en de typologische betekenissen van de wet in het algemeen – dan zijn het wel zij die onder de wet leven.

"Leven" tussen aanhalingstekens, want ik vind dat niet echt leven, hoor. Nee, want ze gaan altijd gebukt onder – wat dat betreft is die term heel passend – gebukt onder dat wat men moet doen. Men faalt toch altijd en men is helemaal op zichzelf teruggeworpen. Dit in plaats van dat men in vrijheid leeft en gaat onderzoeken hoe daarvan al getuigenis wordt gegeven in de Schriften. Ik bedoel, wij verheugen ons toch op een geweldige wijze in alles wat er staat opgetekend, bijvoorbeeld in de Hebreeënbrief? Al die verhalen hebben een geweldige betekenis. Niet omdat we onder de wet staan, maar we luisteren absoluut naar al die dingen. Ook naar al die bepalingen die gegeven worden in verband met de offerdienst; dat geldt eigenlijk voor heel de wet. Daar gaat een geweldige sprake van uit en daar luisteren we naar. Waarom? Wel, omdat het allemaal verwijst naar het echte leven.

Goed, dan gaan we nu naar Romeinen 6.

▶ 37:57 Romeinen 6: Beheerst Door Zonde of Leven Onder de Genade ↑ hoofdstukken

Want dat is misschien wel het meest centrale, en in ieder geval zoals Dubbele daar ook het startschot heeft gegeven voor deze middag. We komen weer bij een vers over de uitdrukking 'onder de wet'. Het is opmerkelijk hoe Paulus dat formuleert. Hij zegt, en dit is de conclusie: "Immers, zonde zal geen heer van jullie zijn." Dat is een aankondiging: zonde zal geen heer van jullie zijn. Dat wil zeggen dat jullie niet langer beheerst zullen worden door de zonde. Trouwens, als er iets is wat hand in hand gaat, dan is het wel leven onder de wet en beheerst worden door de zonde. Je onder de wet stellen en beheerst worden door de zonde, dat is één. Je gaat namelijk gebukt onder je eigen tekorten en wordt altijd geconfronteerd met schuld en beladenheid. Terwijl ik dit zeg, kan ik het niet alleen maar uitleggen of begrijpen, maar ik kan het ook bevestigen vanuit de ervaringen die ik daarin heb opgedaan. Ik weet zeker dat er nu heel wat mensen luisteren die exact hetzelfde kunnen getuigen: als je leeft onder de wet, dan moet je ook strijden — zoals mij trouwens ook altijd is geleerd — tegen de zonde. Dat is een dagelijkse strijd tegen de zonde, en bovendien een onbegonnen strijd, want je gaat altijd weer de bietenbrug op. Het lukt je simpelweg niet; het is met recht een gevecht tegen de bierkaai. Op voorhand weet je al dat het je niet lukt, en als er iets frustrerend is, dan is het wel dat hele concept.

Paulus zegt in de Galatenbrief dat zij die onder de wet willen zijn, per definitie daarmee onder de vloek van de wet staan. Niet omdat ze de wet overtreden, maar op het moment dat je je onder de wet wilt stellen, sta je ook onder die vloek en word je beheerst door de zonde. Hij zegt immers: "Zonde zal geen heer van jullie zijn, zal jullie niet langer beheersen, want jullie zijn niet onder de wet." Nou, dat hoor ik dan ook eens een keertje van een ander! Dit is gewoon wat de Schrift leert: wij zijn niet onder de wet. Ten eerste omdat je, als je geen Jood of Israëliet bent, überhaupt nooit onder de wet was. Bovendien is sinds de opstanding van Christus niemand meer onder de wet. Paulus zegt: "Jullie zijn niet onder de wet." Met andere woorden: wie zich onder de wet stelt, wordt beheerst door de zonde. Dat is wat hij zegt. Zonde zal jullie heer niet zijn, want jullie zijn niet onder de wet. Als je wel onder de wet bent, dan is de zonde wel je heer en word je erdoor beheerst.

Vaak is het idee: wanneer word je beheerst door de zonde? Dat zou dan zijn wanneer je voortdurend de wet overtreedt. Maar nee, het is juist heel godsdienstig: op het moment dat je je onder de wet stelt, juist dan word je beheerst door de zonde. Niemand wordt meer beheerst door de zonde dan degene die tegen de zonde strijdt. Dat is vrij logisch, en in Romeinen 7 wordt dat uitgebreid uitgelegd als een hele smartelijke persoonlijke ervaring, zoals Paulus dat dan weergeeft. De wet zegt: "Gij zult niet begeren," en door de wet werd de zonde juist in mij geprikkeld. Ik wil dat niet, en daarom doe ik wat ik niet wil. Juist die strijd, juist als je zegt: "Ik wil dat niet," op het moment dat je je stelt onder de wet, word je voortdurend beheerst door de zonde en de gedachte: "Ik wil niet zondigen." Ik weet het, wat ik vanmiddag vertel lijkt misschien een beetje op een kruistocht tegen het calvinisme, maar zo bedoel ik het niet. Ik haak gewoon aan bij eigen ervaringen en ik weet dat dit in dit gezelschap ongetwijfeld ook herkenning oproept. Het kan niet anders. Op het moment dat je strijdt tegen de zonde, word je er inderdaad door beheerst. Het wordt ook zo geleerd: dat we zouden strijden tegen de zonde, tegen de duivel en zijn ganse rijk.

Laat ik eerst nog even verder lezen. Er staat: "De wet kwam erbij." Let op, kwam erbij na zoveel eeuwen menselijke historie; toen werd die wet gegeven aan een volk. De wet kwam erbij, en dan staat er niet: "zodat de misstap zou toenemen" alsof het een soort ongewenst bijeffect was. Nee, er staat: "opdat de misstap zou toenemen." Met andere woorden: dat was de doelstelling. Zo staat het er echt. Zelfs de beroepsvertalingen kunnen dat niet wegmoffelen; het staat er gewoon keihard. Dat zegt Paulus, de Jood, de rabbijn van huis uit. Hij zegt: daartoe werd de wet gegeven, opdat de zonde zou toenemen. En waar de zonde toenam... Heeft God dat dan op het oog? Ja, dat was omdat de genade des te overvloediger zou zijn. Het gaat allemaal om die genade. De wet was noodzakelijk om de genade te laten stralen. Daarom creëerde God eerst de duisternis. Ik weet het, er is meer van te zeggen en het heeft meer kanten en facetten, maar dit is zoals Paulus er hier over spreekt.

Jullie zijn niet onder de wet, maar onder genade. Genade vertelt mij wie ik ben. Het brengt sowieso een bericht, een heel goed bericht over wat God in Christus gedaan heeft en zal doen. Maar het vertelt ook wie ik ben; het vertelt iets over mijn identiteit. Ik ben in Hem gerechtvaardigd en ik ben met Christus verbonden en geïdentificeerd. Hij stierf, ik stierf met Hem. Hij is opgewekt, ik ben met Hem opgewekt. Zo rekent God. Dat is dus niet gebaseerd op onze beleving, op onze waarneming of ons gevoel; dat heeft er niks mee te maken. Zo ziet God dat. Dat is de genade, dat is trouwens ook vreugde om niet. Het is gewoon een mededeling: zo is het. Niet onder de wet, maar onder de genade. Niet levend met de vraag: "Mag dit wel, mag dit niet? Is het geoorloofd of is het niet?" Nee, wij leven in de vrijheid.

Wat dan? Dat is dan de vraag: "Wat dan? Zullen we dan zondigen omdat wij niet onder de wet maar onder de genade zijn?" Nou, die is herkenbaar, hè. "Dat is maar makkelijk! Niet onder de wet, oh, dus jij mag zomaar zondigen?" Weet u, het gaat hier heel vaak niet zozeer om wat er expliciet gezegd wordt, maar om wat er impliciet verondersteld wordt. De hele gedachte van deze vraag is de veronderstelling: wij zijn zondaren. En wat wil een zondaar, wat doet een zondaar? Wat is eigen aan het feit dat hij zondaar is? Zondigen. Het is eigen aan een hond dat hij blaft; dat hoort namelijk bij zijn hond-zijn. Maar deze vraag — "zullen we dan zondigen omdat we niet onder de wet maar onder genade zijn" — veronderstelt dat degene die deze vraag stelt nog niet heeft begrepen wat hij nu is. Namelijk: geen zondaar meer. Zijn wij geen zondaren meer? Het staat letterlijk zo in hoofdstuk 5 vers 8: "Toen wij nog zondaren waren." Juist. En hoe is dat dan? Zijn we... Nee! Wij zijn geen zondaren meer. Als je eenmaal het goede bericht hebt vernomen over wie je bent en hoe God ons ziet. Straks zullen wij allemaal gerechtvaardigd en ook daadwerkelijk naar het lichaam en in de concrete ervaring rechtvaardig zijn en van alles bevrijd, maar God ziet ons nu al zo.

Wij kijken altijd naar het verleden als we onze identiteit willen vaststellen: wanneer we geboren zijn, wat er zoal gebeurd is, en dat bepaalt onze identiteit. Voor God werkt het precies omgekeerd. Hij ziet wat Hij van ons maakt en wat wij zullen zijn. Zo ziet Hij ons nu al, zo rekent Hij. In Christus zijn wij een nieuwe schepping; Hij ziet ons volmaakt, rechtvaardig en verbonden met Zijn Zoon, die stierf en opstond uit de doden.

Hier klinkt enorme verbazing: "Moge dat niet gebeuren!" of zoals de NBG-vertaling zegt: "Volstrekt niet!" Nee, dat mag niet; het idee alleen al is totaal niet aan de orde. In Romeinen 6 vers 11 — een paar verzen eerder had Paulus het al gezegd, en we hebben het zojuist voorgelezen — staat: "Reken jezelf inderdaad doden te zijn voor de zonde, maar levenden voor God in Christus Jezus." De zonde is voorbij. Wij kunnen daar een probleem mee maken, maar God heeft dat niet. God zegt: "Jij bent volkomen rechtvaardig in Mijn ogen."

Mensen zeggen weleens: "Nou, dat is makkelijk, dan heb je zeker geen strijd." Dan zeg ik: "Ja, dat is nou juist geen strijd." Die zonde doodhouden, dat is het niet meer. Het is trouwens wél een strijd om daarop te blijven staan, want niet iedereen gunt je die vrijheid en die positie om gewoon in die genade te staan en je daar niet van af te laten brengen. Zo rekent God, en Paulus zegt: "Reken jezelf verbonden met Zijn Zoon." De vraag is dus eigenlijk: wie ben ik? Wat is mijn identiteit? Ben ik een zondaar? Als je jezelf rekent als een zondaar, dan heb je te maken met de wet en met wat je niet mag doen. Dat is een voortdurende strijd en ook de frustratie van het niet lukken, het altijd tekortkomen, enzovoort.

Voor Paulus ligt dat allemaal achter ons. Het donkere dal ligt achter ons, dat is gewoon de mededeling en daar sta ik op. Als mensen zeggen dat dit maar makkelijk is, dan vraag ik: "Wat let je dan om daarop te staan als dat zo makkelijk is?" Want het is ook zo; het is een mededeling, een bericht. Je kunt daar natuurlijk alleen over theoretiseren, of je kunt het naast je neerleggen en zeggen dat het te groot of te makkelijk is en daarom toch maar weer gaan werken. Maar hoezo? Als er iets bizar is, dan is het wel te gaan strijden tegen iets waarvan je weet dat het je niet lukt en dus op voorhand al gefrustreerd zijn.

Mensen denken dat dit het toppunt is van een vroom, godzalig leven. Nou, een zalig leven is het sowieso al niet, lijkt mij. Als je bij het opstaan zegt: "Heer, leer mij vandaag te strijden tegen de zonde," dan ben je eigenlijk meteen al opgestaan, maar niet in het nieuwe leven. Dan ben je weer gewoon een zondaar. Of de vraag: "Wilt u de zonden die ik nog ga doen alvast vergeven?" Dat is trouwens ook een tamelijk absurd gegeven als je erover nadenkt.

Ik houd van de metafoor van het opstaan: je staat op, de nacht ligt achter je, je leeft. Dat je in dat nieuwe leven mag leven en dat je God op voorhand dankt. Dat is trouwens ook leven uit genade, want genade is charis en eucharis wil zeggen dat je leeft uit genade, oftewel dankzegging. Je dankt God voor wie je bent in Hem, dat Hij jou gaat gebruiken en dat Hij jou kán gebruiken, en dat je volmaakt in Zijn ogen bent. Hoezo zonde? Daar hebben we het niet eens over; dat ligt achter mij. Dat is een kwestie van rekenen: weten wie je bent en daaruit leven. En inderdaad, dat is een strijd, want iedereen probeert je daarvan af te brengen. Maar dat is nu juist waar het allemaal om gaat. Sta daarop. Gewoon, dat is het fundament. Laat ik nog één gedeelte lezen.

▶ 54:41 Korinthe 9: Vrij in Christus Om Anderen te Winnen ↑ hoofdstukken

Tot dusver hebben we het onderwerp 'niet onder de wet' vrij principieel benaderd gezien in Paulus' brieven, zoals de Romeinenbrief en de Galatenbrief, waarin hij uiteenzet hoe de vork precies in de steel zit. Hier in 1 Korinthe 9 is de insteek echter wat anders; het wordt hier heel praktisch benaderd. Paulus vertelt hier dat hij, hoewel hij vrij is van allen, zichzelf toch tot een slaaf maakt. Paulus staat namelijk in de vrijheid; dat is eigenlijk waar we het de hele middag over hebben. Wij staan in de vrijheid. Vandaar ook dat hij in deze zelfde brief herhaalt dat alle dingen geoorloofd zijn. De hele vraag of iets wel of niet mag, is voor ons totaal niet aan de orde. Wij hebben een heel andere vraag, namelijk: wat is nuttig? Wat bouwt op? Wat is tot eer van Hem? Kijk, dat zijn pas zinvolle vragen.

Wij zijn dus vrij, maar Paulus zegt: "Vrij zijnde van allen, maak ik mijzelf slaaf voor allen." Of eigenlijk: "Ik verslaaf mijzelf voor allen." Waarom doet hij dat? Opdat hij meerderen — ofwel des te meer mensen — zou winnen met dat bericht dat aan hem is toevertrouwd. De hele strekking van 1 Korinthe 9 is: ik wil iedereen vertellen over dat geweldige goede bericht, en als ik daardoor meer mensen kan winnen, dan ben ik bereid alles daarvoor te doen. Echt alles. Zo zegt hij het ook. Dan is niet meer de vraag wat er voor mij mag, want "alles doe ik ter wille van het evangelie", zoals hij in een van deze verzen zegt. Hij beperkt en bindt zichzelf om het bericht aan iedereen kwijt te kunnen en mensen daarvoor te winnen.

Hij zegt: "Ik werd voor de Joden als een Jood, opdat ik Joden zou winnen." Dat klinkt uit de mond van Paulus eigenlijk vrij komisch, want je zou zeggen: hij was toch een Jood? Ja, maar inmiddels was Paulus een station verder. Het Jodendom was zijn achtergrond naar het vlees, maar hoewel hij er nu vrij van stond, had hij in de praktijk vooral met Joden te maken. Daarom zegt hij: ik leef en gedraag mij Joods om Joden te winnen. Vervolgens zegt hij — en daar ging het me nu vooral om: "Voor hen die onder de wet zijn als onder de wet." Let weer op dat woordje 'als'. Dat betekent feitelijk: ik ben zelf niet onder de wet, maar ik gedraag me wel alsof.

Dat maakt hij vervolgens heel duidelijk door te zeggen: "Ik, die zelf niet onder de wet ben." Voor zover het je nu nog ontgaan was, zou hier het kwartje moeten vallen. Paulus, de Jood die ooit onder de wet was, zegt nu klip-en-klaar: ik ben zelf niet onder de wet. Maar ter wille van degenen die wel onder de wet zijn, gedraagt hij zich als onder de wet. Feitelijk is dat min of meer hetzelfde als wanneer hij zegt dat hij Joods leeft. Het ene legt meer de nadruk op het feit dat hij hoort bij een bepaald volk, en het andere legt meer de nadruk op de godsdienstige kant ervan, namelijk het leven onder de wet. Het gaat hem om de winst: hen bereiken en winnen voor dat bericht dat hij te melden heeft. Daarvoor is hij bereid alles te doen.

"Voor hen die zonder wet zijn, werd ik als zonder wet." Ook dat nog. Of het nu linksom of rechtsom is, het maakt hem allemaal niets uit. Voor hen die zonder wet zijn, werd hij als zonder wet. Hier wordt het Griekse woord anomos gebruikt, wat letterlijk "wetteloos" betekent. Dat behoeft enige toelichting, en die geeft Paulus hier dan ook zelf. Hij zegt: "Hoewel niet zonder wet van God, maar..." En nu moeten we even goed opletten. In de NBG-vertaling staat hier "onder de wet van Christus", maar ik heb daar in mijn aantekeningen een streep doorgezet, want dat staat er niet. Zo formuleert hij het niet. Hij zegt: "Ik ben inderdaad niet zonder wet van God, maar ik ben wettig van Christus."

Mooi hè? Ben ik zonder wet? Nee, ik ben wettig van Hem die opgestaan is uit de doden. Dat is mijn nomos, mijn norm, mijn criterium. Dat is mijn leven: leven met recht, want we hebben het over de Levensvorst die opgewekt is. Hij zegt: ik ben wettig van Hem. Voor hen die zonder wet zijn, werd hij als zonder wet, hoewel hij zelf niet zonder de wet van God was, maar wettig van Christus. Waarom? Ook hier weer: opdat hij hen die zonder wet zijn, zou winnen. Het gebeurt allemaal met dat ene oogmerk. En daarmee komen we bij de laatste schriftplaats uit.

▶ 01:00:59 Galaten 5: Geleid Door de Geest in Vrijheid ↑ hoofdstukken

Het wordt ook tijd om daarmee af te sluiten. Inmiddels zijn alle schriftplaatsen de revue gepasseerd waar de uitdrukking ‘onder de wet’ voorkomt. De laatste vinden we in Galaten 5 vers 18, en daar zegt Paulus dit. Eigenlijk zou de gedachte inmiddels duidelijk moeten zijn, maar hij schrijft: "Maar indien" – dat wil zeggen: ervan uitgaande dat – "jullie in geest worden geleid, dan zijn jullie niet onder de wet."

Want wie onder de wet staat, wordt juist niet in geest geleid. Die wordt geleid door zelf de dingen te doen; dat is in feite weer het idee van werken. Het is slavernij. Onder de wet staan betekent de dingen zelf doen. Maar indien u door de Geest, of in geest, wordt geleid door de boodschap van leven, de blijde tijding van Christus die is opgestaan en in wie u rechtvaardig bent – als u daardoor en daarin wordt geleid, dan leeft u niet onder de wet. Ziet u trouwens hoe een absoluut contrast dat is? Het is namelijk het een of het ander.

Dat had Paulus ook gezegd, en dat is echt het laatste wat ik nog toelicht, ook al heb ik er geen dia meer van. Hij zegt het in Galaten 4 om duidelijk te maken hoe zwart-wit het is. Wat zegt het Schriftwoord aan het slot van Galaten 4? "En jullie broeders zijn, evenals Isaak, kinderen van de belofte. Maar zoals destijds hij die naar het vlees verwekt was, hem vervolgde die naar de Geest verwekt was, zo ook nu." Kijk, dat is de strijd: de wet tegen de Geest.

Maar wat zegt het Schriftwoord? "Zend de slavin weg met haar zoon, want de zoon van de slavin zal in geen geval erven met de zoon van de vrije." Daarom, broeders, zijn wij geen kinderen van de slavin, maar van de vrijheid. Het is het een of het ander. Het is leven uit de belofte en de vervulling van de belofte; leven uit de vrijheid en in die vrijheid staan. Het betekent dus God het werk laten doen door Zijn Geest. Dan vervult Hij de belofte.

Maar weet u wat het allermooiste is? Dan betekent dat ook dat alle eer aan Hem is. Want dan doet Hij het, en niet meer jij. En dan kijk je omhoog en word je heel erg dankbaar en blij. Dan ben je in vrijheid. Kortom, ik kan het u zeer warm aanbevelen. Zullen we het daarbij laten voor vanmiddag?