▶ 00:00 Introductie: Naar de Mens Gesproken ↑ hoofdstukken

Ook van mijn kant een hele goedemorgen, vrienden. Mijn broer Dirk had een educatief moment met ons door dingen vanuit de natuur te vertellen, en ook vanmorgen is mijn bijdrage educatief van aard. Ik verontschuldig me daar niet voor, want als we het Woord met elkaar openen – en dat is toch onze doelstelling – dan worden we daarin per definitie onderwezen.

Ik heb als titel meegegeven, zoals u hier achter mij ziet geprojecteerd: 'naar de mens gesproken'. Die uitdrukking bezigen wij ook in het alledaagse leven. We hebben daar een variant op: dan zeggen we 'menselijkerwijs gesproken'. Daarmee bedoelen wij over het algemeen dat als alles gaat zoals normaal of zoals gebruikelijk, zonder goddelijk ingrijpen, het op een bepaalde manier zal verlopen. We zeggen dan bijvoorbeeld: "Naar de mens gesproken zal het niet lang meer duren." Daarbij bedoelen wij dat als we het zo berekenen zoals wij dat als mensen kunnen, het einde nabij is. Een goddelijke interventie houden we dan even buiten beschouwing, evenals het feit dat mensen van alles over het hoofd kunnen zien of ergens geen zicht op kunnen hebben. Dat element laten we dan buiten beschouwing. Dat is 'naar de mens gesproken'. Daarbij zit ook de gedachte dat als je zegt "naar de mens gesproken", het zo is als wij mensen daarover kunnen spreken. Meer is ons niet gegeven.

Dat is ook de manier waarop het in de Bijbel gebezigd wordt. We vinden de uitdrukking diverse keren in de brieven van Paulus. Ik wil daar een voorbeeld van geven uit Romeinen 3, de verzen 5 en 6. Dat is midden in een betoog dat Paulus daar houdt, waarin hij min of meer in gesprek is met zichzelf of met een denkbeeldige opponent; iemand die tegenspreekt of vragen stelt. Hij zegt daar: "Indien echter onze onrechtvaardigheid Gods rechtvaardigheid staaft, wat zullen wij dan uitspreken? Wat zullen we dan zeggen?" Als u dat in het verband bekijkt, dan bedoelt hij daarmee aan te geven dat uiteindelijk door de menselijke onrechtvaardigheid Gods gerechtigheid of rechtvaardigheid juist des te sterker, grootser en heerlijker aan het licht komt. Met andere woorden: onze onrechtvaardigheid staaft, bewijst, illustreert en demonstreert juist Gods rechtvaardigheid.

Dan kun je de vraag stellen: maar als dat zo is, is onze onrechtvaardigheid dan eigenlijk alleen maar een hulpmiddel in Gods hand? Dit is een gedachte die je met name in de Romeinenbrief vaker ziet. In hoofdstuk 9 wordt dat uitgewerkt in de beroemde geschiedenis van Farao, die het volk Israël moest laten gaan. Maar God had van tevoren al gezegd: Farao gaat het niet doen. Farao zal zijn hart verharden. Op een gegeven ogenblik dreigt Farao te bezwijken onder de druk van de plagen, maar dan lees je dat God zijn hart verhardt. Dat was allemaal opdat God Zijn kracht zou demonstreren; dat lees je ook in dat hoofdstuk. God wilde juist Zijn kracht demonstreren en daarvoor had Hij een tegenstander nodig. Daarom verhardde Hij het hart van Farao om te laten blijken dat zo'n grote machthebber en zo'n wereldmacht als Egypte ten opzichte van Zijn macht volstrekt irrelevant is. Dat wil zeggen: ondermaats. Hij overtreft dat. Juist om je kracht te demonstreren heb je een tegenstander nodig die sterk is.

Met andere woorden: die onrechtvaardigheid van de mens staaft, bewijst en illustreert feitelijk ook Gods rechtvaardigheid. Maar dan zou je de vraag kunnen stellen: wat zouden we dan zeggen? Toch niet dat God, die de boosheid opbrengt, onrechtvaardig is? Want als dat zo is, wat heeft God daar dan nog op aan te merken? Het dient dan toch alleen maar Zijn doel? Als God daar dan boos om wordt, dan is dat toch onrechtvaardig? Dat is trouwens ook de vraag in Romeinen 9.

Paulus zegt dan: "Ik spreek naar de mens." Hij geeft meteen ook het antwoord, want God is helemaal niet onrechtvaardig. God vormt juist – en dat is ook het beeld in Romeinen 9 van de pottenbakker – de klei. Wij zijn allemaal klei in Zijn hand, uit de klei getrokken. We zijn gewoon kleipoppetjes. U zegt misschien dat het niet aardig is om dat zo te zeggen, maar dat is Bijbels taalgebruik. We zijn gewoon werk van Zijn handen. Hij creëert ons en Hij vormt ons ook door Zijn kritiek en door de weg die Hij met ons gaat. Het hele traject is allemaal conform Zijn plan. Ook de boosheid die God uit, dient dat doel.

Het gaat mij natuurlijk even om datgene wat onderstreept is. Voor degenen die dat nog wat nader willen onderzoeken: u vindt in 1 Korinthiërs 9 vers 8 dat Paulus dit ook zegt. Daar staat letterlijk: "Ik spreek naar de mens." Hij zegt ook een keertje precies het tegendeel. Dan zegt hij dat de boodschap, het evangelie, het goede bericht dat hij predikt, niet naar de mens is. Hij zegt: "Ik heb het ook niet van een mens ontvangen en ook niet door een mens geleerd." Dan is het uitdrukkelijk niet naar de mens. Maar hij spreekt soms ook naar de mens. Meer is ons niet gegeven.

▶ 06:52 De Schrift Verklaart Zichzelf ↑ hoofdstukken

In het algemeen is het zo dat degenen die deze samenkomsten bezoeken, weten wat de benadering is. Wij doen de Bijbel open, precies zoals broer Dirk dat ook zei. We komen samen om te luisteren naar wat God te melden heeft. Hij heeft een geweldige bibliotheek samengesteld waar een geweldig licht van uitgaat, en dat licht is leven. Je ziet dat in de natuur gedemonstreerd, logischerwijs. Want die natuur is ook niets anders dan voortgebracht door Zijn woord. God sprak en het was er. Dat betekent dat dit de schriftelijke neerslag is van dat wat we om ons heen in de natuur, in de schepping, gedemonstreerd zien.

De vraag is: hoe lezen we dan die Schrift? Nou, dat hoeft niet zo moeilijk te zijn. De Schrift laat namelijk zichzelf uitleggen. Er staat in 2 Petrus 1 dat geen profetie van de Schrift een eigen uitleg heeft. Dat wil zeggen: als je wilt weten wat een bepaalde tekst betekent, dan moet je bij weer andere profetieën, bij andere Schriften zijn. De ene Schrift legt de andere uit. Zo krijg je dus een geheel van al die Schriften, al die boeken die in de loop van duizenden jaren tot stand gekomen zijn en hun eenheid vormen. Het ene legt het andere uit. Geen profetie heeft haar eigen uitleg, maar de Schrift legt zichzelf uit.

Feitelijk is het zo dat we de Schrift dan ook inderdaad letterlijk nemen. De Schrift bedoelt wat ze zegt. Als we het even puur beperken tot de profetie van de Schrift, dan blijkt ook dat dit letterlijk is. Als God zegt dat iets gaat gebeuren na vierhonderd jaren – ik noem maar wat, een profetie die aan Abraham werd gegeven – dan was het zelfs op het jaar nauwkeurig. Wat zeg ik? Op de dag nauwkeurig: vierhonderd jaar.

En alle profetieën, de vele profetieën die gegeven zijn over de Messias die zou komen: waar Hij zou komen, uit welke geslachtslijn Hij zou komen, waar Hij geboren zou worden, zelfs wanneer de tijd zou zijn... Het is allemaal letterlijk vervuld. Zo legitimeert God ook Zijn woord. Zo bewijst Hij Zichzelf. Want alleen God is bij machte de toekomst te overzien. Geen mens kan dat, vandaar ook dat wij, als wij plannen maken, altijd zeggen: naar de mens gesproken, of: zo de Heere wil. "Inshallah" zeggen ze dan in het Arabisch; wij zeggen op z'n Latijns: "Deo Volente". Maar de gedachte is: het is aan Hém. Maar God voorzegt de toekomst. Maar, en nu kom ik op een belangrijk punt...

▶ 10:02 Het Gebruik van Stijlfiguren ↑ hoofdstukken

En dat is waar het vanmorgen met name over gaat. We nemen de Schrift letterlijk, maar met inachtneming van stijlfiguren. Dat moet ik gaan toelichten, want die term 'stijlfiguren' vind je als zodanig niet in de Bijbel, maar ik zal u daar in het algemeen iets over zeggen.

Kijk, als je de encyclopedie erop naslaat – wat is er makkelijker dan de internet-encyclopedie Wikipedia – dan zie je dat een stijlfiguur het doelbewust gebruik is van één of meer woorden, een frase of een zinsdeel, die afwijken van de gebruikelijke betekenis. Dit wordt met name in de literatuur en de retorica – dat wil zeggen de spreekkunst – veel gebruikt om een bepaald effect bij de lezer te bereiken. Hartelijk welkom, Therese en Therese. Dit wordt dus met name in de literatuur en de retorica veel gebruikt om af te wijken van de gebruikelijke, letterlijke of normale betekenis.

U luistert naar wat ik zeg; dat is communicatie in het algemeen. Je luistert naar wat de ander te zeggen heeft en in principe neem je dat letterlijk. Maar in de gewone spreektaal zijn er stijlfiguren, en de Schrift maakt daarop geen uitzondering. Daarbij zeg je iets, maar je bedoelt het niet letterlijk maar figuurlijk. Het is dus niet vals; het is wel degelijk waar, maar niet letterlijk bedoeld. Vandaar de term 'stijlfiguur'.

Laat ik eens een aantal voorbeelden daarvan geven, gewoon om straks uiteraard bij de Schrift uit te komen, maar eerst even voor het idee aan zich. Want het lijkt misschien wat vreemd – voor sommige mensen is dat misschien zelfs wat schokkend – dat we de Schrift niet altijd letterlijk nemen, maar het ligt eigenlijk zo voor de hand.

Om eerst een bijbels voorbeeld te geven: in Johannes 11 staat de geschiedenis van Lazarus, de vriend van de Heer Jezus en de broer van Maria en Marta. De Heer Jezus was op een plaats elders en Hij zei tegen Zijn discipelen: "Lazarus, onze vriend, die is ingeslapen, maar Ik ga om hem uit de slaap te halen." De leerlingen zeiden tot Hem: "Heer, als hij is ingeslapen, dan zal hij worden hersteld." En dan staat er in vers 13 bij: "Jezus nu had het gesproken omtrent zijn dood, maar zij meenden dat hij het omtrent de rust van de slaap zei." Toen zei Jezus ronduit tot hen: "Lazarus stierf."

Dit is nou een typisch voorbeeld van een stijlfiguur. De Heer Jezus had gezegd dat Lazarus was ingeslapen. Zij namen dat 'ingeslapen' letterlijk en dachten: als hij is ingeslapen, dan wordt hij vanzelf wel weer wakker en zal hij herstellen. Maar Jezus bedoelde zijn dood. Waren daarmee de woorden die de Heer Jezus sprak niet waar? Jawel, maar Hij gebruikte met opzet een bepaalde beeldspraak. Een stijlfiguur is dan ook geen stijlfout; het is gewoon een stijlfiguur die met opzet gebruikt wordt om iets te benadrukken.

In dit geval: waarom wordt de dood vergeleken met de slaap? Omdat het slechts tijdelijk is. Je wordt uit de slaap weer wakker, en dat geldt voor de dood ook. De dood is een tijdelijk gegeven. Trouwens, er is nog een reden: iemand die slaapt, is zich van niets bewust. Dat geldt voor iemand die dood is eveneens. Terwijl ik dit zo uitleg over stijlfiguren en dergelijke, komt er nog een hele theologische kwestie over de doodstoestand om de hoek kijken, maar daar gaat het nu even niet om. Het gaat mij nu puur om het stijlfiguur. De Heer Jezus sprak over inslapen, maar Hij bedoelde het figuurlijk. De discipelen hadden dat echter niet in de gaten en zij namen dat letterlijk. Dan krijg je dus een misverstand, een vorm van miscommunicatie.

Wij gebruiken in het algemeen heel wat stijlfiguren. Ik wil er daarvan een paar uitlichten en er enkele voorbeelden van geven.

▶ 15:04 Verschillende Vormen van Stijlfiguren en Beeldspraak ↑ hoofdstukken

Stijlfiguren zijn in feite zaken die niet letterlijk bedoeld zijn. In werkelijkheid is het onderwerp nog wat complexer dan ik nu schets, maar in hoofdzaak onderscheiden we drie vormen van stijlfiguren: een stijlfiguur waarbij de tekst afzwakt, een waarbij de tekst juist wordt versterkt, of een waarbij de tekst om een andere reden van betekenis verandert. Ik zal van alle drie een aantal voorbeelden geven.

De afzwakking noemen we op zijn Engels een understatement. Als ik bijvoorbeeld zeg: "De koning woont in een aardig optrekje," dan heb ik het over een paleis dat veel mooier en veel duurder is dan onze woningen. Door te zeggen dat hij in een aardig optrekje woont, gebruik ik een understatement; ik zwak de zin daarmee af. Dat gebeurt vaak met een humoristische bedoeling. Mijn vader zat vroeger ook zo in elkaar. Als ik dan thuis kwam en vertelde dat ik een negen had gehaald, dan zei hij: "Kon minder." Dat is ook zo’n understatement. Of dat pedagogisch zo’n goed idee is, daar hebben we het nu even niet over. Of ik zeg: "Miss World heeft een leuk smoeltje." Ook dat is een understatement, want je mag aannemen dat Miss World bloedmooi is. Je zegt het minder sterk, juist om een bepaald effect te bereiken.

Je kunt ook het tegenovergestelde doen. Dan krijg je geen understatement, maar een hyperbool of een overdrijving. Dan zeg ik bijvoorbeeld: "Goh, ik wacht al eeuwen op je." Dat kan letterlijk natuurlijk helemaal niet. De grap is dat dit soort stijlfiguren zo geïntegreerd zijn in onze communicatie dat we ons er vaak niet eens meer van bewust zijn; we begrijpen het meteen. Je kunt natuurlijk grappige effecten krijgen door op zulke onmiskenbare figuurlijke uitdrukkingen letterlijk in te gaan: "Ik wacht al eeuwen op je" – "Oh joh, je bestaat nog niet eens eeuwen." Letterlijk gezien slaat het nergens op. Of ik zeg: "Er kwam geen einde aan de zomer." Dat is letterlijk ook niet waar, maar het is een figuurlijke overdrijving.

Een andere vorm van versterking is de generalisatie. Dan klaag ik bijvoorbeeld: "Niemand is tegenwoordig nog beleefd." Dat is een overdrijving, maar eigenlijk een specifieke vorm daarvan: een generalisatie. Ik bedoel niet "niemand" in de letterlijke zin, maar bijna niemand. Door het zo te benadrukken, generaliseer ik het. Dat is in het algemeen vaak niet eens een fout, maar een bepaald accent dat je legt. Of ik zeg: "Brood is overal te koop." Natuurlijk is dat waar, maar als je er letterlijk op ingaat, kun je daar best wel wat op afdingen.

Daarnaast kun je de tekst een veranderde betekenis geven. Dat is niet per se een verzwakking of een versterking, maar je maakt de tekst anders. Eén zo’n stijlvorm is de ironie. Het lijkt vaak op een understatement, maar het is net weer even anders. Bijvoorbeeld: "Kort en bondig legde hij het in vier uur uit." Of de spreker... nou ja, hoe zal ik dat zeggen? Thuis zeggen ze dat dan ook ironisch: "Nou, u was weer kort en bondig." Dan bedoelen ze dat er dik een uur gesproken is. Dat is ironie. Wat je bij ironie doet, is het tegenovergestelde zeggen van wat je bedoelt. Je zegt dat het kort en bondig was, maar je bedoelt dat het verschrikkelijk langdradig was. Of: "De populist drukte zich weer zeer genuanceerd uit." Je bedoelt juist dat hij zich ongenuanceerd uitdrukte. Feitelijk zou je kunnen zeggen dat het ook een understatement of een overdrijving is – het grijpt allemaal in elkaar – maar dat is de ironie. Het is iets wat heel vaak een sterk humoristisch effect heeft.

Dan hebben we nog de beeldspraak. Soms leid je dat expliciet in. Dan zeg ik: "De bokser is als een boom van een vent." Op het moment dat ik "als" of "zoals" gebruik, maak ik expliciet duidelijk dat ik een vergelijking maak. Maar vaak doen we dat in de taal helemaal niet en zeggen we simpelweg: "De bokser is een boom van een vent." Het is duidelijk dat "is" hier geen wiskundig gelijkteken is, want hij is geen boom. Dat is figuurlijk; dat begrijpen we allemaal. Of: "Henk is een ongeleid projectiel." Ook dat is niet letterlijk waar; het is beeldspraak. De voorbeelden die ik nu geef en die u hieronder geprojecteerd ziet, komen uit het alledaagse leven. Maar het is heel boeiend om daar eens een bijbelstudie over te geven en allerlei voorbeelden uit de Schrift te laten zien.

Als de Heer Jezus in de nacht voor zijn sterven, terwijl hij aan de maaltijd is, zegt: "Neem, eet, dit is mijn lichaam," dan zou je kunnen zeggen dat dit een theologische uitspraak is. Dat hebben de Rooms-Katholieken ook gedacht en die hebben daar de transsubstantiatieleer omheen gebouwd. Dat wil zeggen dat het brood getranssubstantieerd, dus veranderd werd in het werkelijke lichaam. Maar het is gewoon beeldspraak. Net zo goed als wanneer ik een fotootje laat zien en zeg: "Kijk, dit is mijn vrouw." Dat is beeldspraak, want mijn vrouw zit dáár; dat is letterlijk waar. Als ik de foto toon en zeg: "Dit is mijn vrouw," dan is de foto een beeld. Letterlijk beeldspraak dus. Het is een beeld van.

Je zou daar een hele theologie van kunnen maken, bijvoorbeeld rond de vraag: is de Heer Jezus Christus God? Ik kan een heleboel schriftplaatsen geven waar je duidelijk ziet dat de Heer Jezus God is. Ik kan ook het tegenovergestelde aantonen: de Heer Jezus is geen God, Hij is de Zoon van God. Dan kun je vragen: wat is nu waar? Spreekt de Bijbel zichzelf daarin tegen? Nee, helemaal niet. Het is gewoon een vorm van beeldspraak. In dit geval weet ik dat ook heel zeker, want van de Heer Jezus lezen we op diverse plaatsen dat Hij het beeld van God is. We worden dus eigenlijk al gewaarschuwd om het zo op te vatten: het is beeldspraak. Hij is God, dat is waar, maar het is beeldspraak; letterlijk is Hij de Zoon van God. Wat ik nu zeg is eigenlijk min of meer taalkunde en het heeft in die zin niks met theologie te maken, maar het is wel ontzettend belangrijk voor het verstaan van de Schrift. Ik hoop dat ik dat zo, met een paar van dit soort illustraties en zijpaadjes, heb kunnen verduidelijken. "Zijpaadjes" is trouwens ook beeldspraak. Je zou het eens moeten aanturven in deze toespraak hoe vaak ik beeldspraak gebruik zonder dat ik het toelicht, omdat ik ervan uitga dat iedereen begrijpt dat het beeldspraak is.

Ten slotte heb je nog een vorm van personificatie. Dat gebruiken we ook heel vaak. Ik zeg bijvoorbeeld: "De schrijver heeft een vaardige pen." Dan maak ik die pen tot een persoon en zeg ik dat de pen vaardig is. In werkelijkheid is die pen helemaal niet vaardig; die doet gewoon precies wat de schrijver wil, maar ik personifieer de pen. Ik maak het tot "iemand". We gebruiken dat ook vaak als we zeggen: "De bodem smacht momenteel om regen." Alsof de bodem iemand is die dorst heeft. De bodem wordt als een persoon voorgesteld en dat is een personificatie. Ook dat zie je in de Bijbel trouwens heel vaak.

Vrouwenwijsheid, zoals in Spreuken 8. We spreken over moedertje natuur; zij heeft dat allemaal goed geregeld. En vadertje staat, die zorgt voor ons. Nou ja, dat soort dingen. Dan maken we de staat tot iemand die voor ons zorgt, terwijl het in werkelijkheid helemaal geen persoon is. Maar zo spreken we erover om iets te benadrukken. Het heeft een bepaalde doelstelling, maar daar gaat het nu eigenlijk niet over; het zijn allemaal stijlfiguren.

En dan heb je ook nog een stijlfiguur die ik als laatste nog even wil noemen: de paradox. Dat is een schijnbare tegenstrijdigheid, een innerlijke tegenstrijdigheid. Dan zeg je bijvoorbeeld: hij doet niets en toch alles. Dat kan natuurlijk niet; beide delen kunnen niet letterlijk waar zijn. In de absolute zin kan dit niet letterlijk zo zijn, en dus is het een stijlfiguur. Of: ik weet één ding en dat is dat ik niks weet. Dat is ook innerlijk tegenstrijdig; het is een paradox.

In dat soort beelden en figuren zou u zich eens kunnen verdiepen — en ik wil daar graag in de toekomst nog eens een keertje wat meer over vertellen — want er is een standaardwerk dat daar heel uitgebreid op ingaat. Het is van een Bijbelgeleerde uit de voorvorige eeuw eigenlijk: Bullinger. Een geweldige geleerde die met enorm veel eerbied voor de Schrift, aan de hand van de Bijbel, meer dan tweehonderd stijlfiguren behandelt. Want je hebt allerlei onderscheidingen die je daarin kunt maken. Figures of Speech Used in the Bible is een groot werk waarin hij allerlei illustraties geeft van hoe de Bijbel stijlfiguren gebruikt. Ze zijn van groot belang om de Schrift te verstaan en ze geven ook glans en glorie aan het Woord.

Taal zou zo klinisch zijn, zo koud, kil en kleurloos als we geen stijlfiguren zouden gebruiken. Het accentueert dingen, of het kan juist zaken "wegmoffelen". Dat noemen we dan een eufemisme. Het zijn allemaal stijlfiguren die juist schoonheid geven aan het woord in het algemeen van mensen, maar zeker ook aan het Woord van God. Het maakt het Woord des te sprekender, maar we moeten het wel goed onderscheiden. Dan wil ik nog een stijlfiguur noemen.

▶ 27:12 Antropomorfisme: Mensvormig Spreken over God ↑ hoofdstukken

En eigenlijk zou je kunnen verdedigen – de spreker is vandaag weer kort en bondig – dat dit allemaal nog even inleiding was om op een ander stijlfiguur te wijzen, namelijk ook een Bijbelstijlfiguur, en dat is de mensvormigheid. In dit geval gaat het vooral over de mensvormigheid van God. Dat noemen ze, als u dat zou willen weten, een antropomorfisme. 'Antropo', dat is mens, anthropos, en dat 'morf' heeft te maken met een vorm; dus mensvormigheid. Dat hoeft niet per se van God te zijn. Ik bedoel, destijds had je op de televisie de serie De Fabeltjeskrant en dat was eigenlijk ook antropomorfisme, alleen dan werden aan dieren menselijke eigenschappen toegedicht. Dan had je Gerrit de Duif die een postbode was en dat soort dingen.

Maar laten we het eens een keer naast elkaar zetten. Je hebt dus dingen die letterlijk waar zijn en je hebt dingen die waar zijn, maar figuurlijk. Ook de Bijbel onderscheidt dat. Figuurlijk is vaak ook 'naar de mens gesproken'. In dit geval, als het gaat over God, is het van belang dat je dat heel dikwijls tegenkomt. Kijk, als we het hebben over God, dan praten we over de Gans Andere. Jesaja zegt – daar zegt God zelf bij monde van de profeet: "Mijn gedachten zijn niet uw gedachten en Mijn wegen zijn hoger dan uw wegen." Ja waarom? Hij is in de hemel, wij op aarde. Wij zijn maar mensen, creaties.

Hoe zouden wij over God kunnen spreken? Hoe zou je aan een blinde kunnen vertellen wat het verschil is tussen rood en blauw, of aan iemand die kleurenblind is? Dus dan moet je, om iets dan duidelijk te maken, beelden gaan gebruiken. Je moet iets illustreren aan de hand van dingen die de ander kent. Feitelijk is dat ook iets pedagogisch. Als je als volwassene een volwassen onderwerp duidelijk wilt maken aan een kind, dan moet je je taalgebruik en je woordenkeuze aanpassen aan het kind. Daarmee versimpel je de dingen, maar juist daardoor maak je het dat kind wel duidelijk. Als je het namelijk niet zou doen, zou dit kind er volstrekt niets van begrijpen.

En zo is dat ook als de Bijbel mensvormig over God spreekt. Dan maakt dat dingen duidelijk voor ons. Want ja, wie is God? Hoe kunnen wij daaraan denken zonder mensvormige gedachten en linken? Vandaar dat figuurlijke spraak wordt gebruikt; dat is 'naar de mens gesproken'. Maar ik zal ook nu in het vervolg laten zien hoe we aan de ene kant uitspraken vinden die figuurlijk zijn, naar de mens gesproken, tegenover uitspraken die letterlijk waar zijn en die niet naar de mens gesproken zijn. Oftewel: woorden die relatief waar zijn – dat wil zeggen in een bepaalde relatie, betrekkelijk, in een bepaalde betrekking. Ze gaan op, maar niet in de absolute zin.

Nou, we gaan dat eens tegenover elkaar zetten en vanuit de Schrift laten zien hoe de Bijbel én soms letterlijk én soms figuurlijk spreekt. Maar ook hoe belangrijk het is om te weten wanneer zij figuurlijk en wanneer zij letterlijk spreekt. Ik bedoel, om even terug te komen op die geschiedenis van de discipelen die daar op weg naar Lazarus gingen: die hadden echt een misverstand, totdat de Heere Jezus trouwens letterlijk, ronduit ging spreken en zei: "Nee, Lazarus is gestorven." Oké, toen was het hen pas duidelijk. De beeldspraak was hen dus ontgaan. Ik zal eens een voorbeeld geven.

▶ 31:32 Menselijke Lichaamsdelen Toegeschreven aan God ↑ hoofdstukken

We spreken over mensvormigheid of antropomorfisme wanneer we spreken over God. God heeft – ga maar na, ik heb in deze lijst niet eens alle teksten genoemd omdat u ze met gemak zelf kunt opzoeken en vinden. Ik vond het niet eens nodig om dat uitgebreid te illustreren, maar wat we nu vanmorgen doen, is stilstaan bij iets waar we gewoonlijk volstrekt aan voorbijgaan.

God heeft ogen. 'De ogen des Heren gaan over de ganse aarde', staat er. Hij heeft oren. 'Neig Uw oor, o Heer', om maar eens wat te noemen. Je leest over de neus van God, waarbij het vooral over de functies daarvan gaat. God heeft ogen – ja, in beeldspraak wel. Ik kom er straks natuurlijk op terug dat het niet letterlijk zo is, maar het gaat er vooral om dat Hij ziet. En aangezien wij slechts kunnen zien met ogen, spreekt de Bijbel over de ogen van God, omdat wij ons niet kunnen voorstellen dat je zou kunnen zien zonder ogen. Dat geldt ook voor het horen en het ruiken. Je leest in verband met de offerdienst dat het een welriekende reuk voor God was.

Je leest over de armen van God, vooral over Zijn rechterarm. Of: 'De arm des Heren is niet te kort.' Dat lijkt me toch duidelijke beeldspraak. De arm van JAHWEH is niet te kort. Onze armen zijn vaak te kort; we kunnen er niet bij. We zouden iets willen veranderen, maar dan zeggen we: 'Mijn arm is te kort, ik kan er niet bij, ik kan er niet over beschikken.' Maar Gods arm niet. De Bijbel spreekt over de handen van God, vooral over Zijn rechterhand. En ook over de vingers van God; de vinger die bijvoorbeeld de stenen tafelen beschreef, of de vinger die schreef in het paleisje van Belsazar.

Je leest zelfs over de ingewanden van God. In Katwijk zijn we momenteel bezig met de bespreking van Lucas 1. Daar zijn we nog niet zo ver gekomen, maar daar lees je ook over de ingewanden van God. Er wordt in de profeten zelfs gesproken over: 'Mijn ingewanden rommelen.' Dat duidt aan hoe God geëmotioneerd is. Is dat ook mensvormig? Jazeker, want zo gebruiken wij dat ook. Als wij heftig geëmotioneerd zijn, dan voel je dat tot diep in je lijf, en met name in de ingewanden werkt dat sterk. Dat soort spreken kent de Schrift ook over God.

De Bijbel spreekt zelfs – het klinkt misschien wat oneerbiedig – over Zijn achterste. Je leest van Mozes dat hij God bij Zijn achterste zag. Hij zou God zien, maar God had hem in een rotskloof geplaatst en hij zou Hem zien in het voorbijgaan. Hij zag slechts Zijn achterste delen, of Zijn achterste. Gewoon van achteren dus. Hij kon de weg van God niet van voren zien, maar slechts achteraf. Dat is trouwens bij ons ook zo: in feite is het zo dat wij God vaak pas achteraf kunnen begrijpen. Als Hij voorbijgegaan is, dan zien we Hem wel, maar pas achteraf. Een heleboel dingen gaan we pas achteraf verstaan.

Als je dat trouwens van tevoren al weet, dan heb je daar al heel veel voorpret van. Er zijn mensen die iets meemaken en zeggen: 'Over vijf jaar lach ik erom.' Dan denk ik: waarom zou je daarop wachten als je dat nu al weet? Waar is dat goed voor? Natuurlijk, een mens moet door een bepaald proces dat fasen nodig heeft, maar het helpt enorm als je weet dat je het achteraf allemaal heel anders zult gaan bekijken. Dat is in feite ook wat onze hoop is. Je kunt zeggen: 'Wat heb je nou aan hoop, want het ligt allemaal nog in de toekomst? Je zit nu toch maar in de shit' – om het eens duidelijk te zeggen. Maar juist hoop doet leven, want dan verplaatst u naar het nu wat u straks zult hebben. Dan verkneutert u zich eigenlijk nu al over het feit dat u straks achterom kunt kijken en zult zeggen: 'Ah, zo was het dus.' Hoop doet zoveel voor een mens; zonder dat kun je niet eens leven, geen seconde zelfs.

Ik zou nog wel even door kunnen gaan, maar al deze teksten over lichaamsdelen van God zijn figuurlijk bedoeld. In de letterlijke zin lezen wij namelijk in de Schrift dat God geest is. Hij is de Onzienlijke. Het staat in Johannes 4 vers 14: 'God is geest.' Dat wil zeggen dat Hij het stoffelijke en het ruimtelijke te boven gaat; Hij transcendeert dat, om een duur woord te gebruiken. Wanneer God Zichzelf duidelijk maakt aan de mens, doet Hij dat pedagogisch. Om het voor de mens begrijpelijk te maken, spreekt Hij in termen van lichaamsdelen. Niet omdat het letterlijk waar is; God ziet en Hij hoort, jazeker, maar dat wil niet zeggen dat Hij letterlijk ogen en oren heeft. God is geest, zo zegt de Heer Jezus tegen de Samaritaanse vrouw. En wie Hem aanbidden, moeten Hem aanbidden in geest en in waarheid. Dat wil zeggen: op een geestelijke wijze, waarbij het niet gaat om rituelen en vormen, maar om de werkelijkheid.

De Heer Jezus Christus, de Zoon van God, wordt het beeld of het icoon van God genoemd. God Zelf is de Onzienlijke. Hoe zou ik kunnen spreken over Iemand die onwaarneembaar is? Welnu, Hij heeft Zichzelf uitgebeeld; Hij heeft een icoon en dat is de Heer Jezus Christus, de Zoon. Maar God Zelf is en blijft de onzichtbare. Johannes 1 vers 18 zegt: 'Niemand heeft ooit God gezien; de eniggeboren Zoon, die aan de boezem van de Vader is, Die heeft Hem doen kennen.' Hij demonstreert Hem en maakt Hem zichtbaar, maar God Zelf is de onzichtbare.

Voelt u het verschil? Het ene is letterlijk: God is de Onzienlijke. Daar is geen woord Frans bij, dat is volstrekt helder. Dat is een Bijbelse waarheid die dikwijls benadrukt wordt. Die moet je niet wegstrepen door te zeggen dat God ook ogen en oren heeft. Dat is figuurlijk; dat wist men in de Schrift ook. Het is van belang om te begrijpen dat God inderdaad geest is, de Onzienlijke.

Kijk ook naar 1 Timotheüs 1 vers 17, waar het gaat over God als God: 'De Koning nu van de aeonen, de onvergankelijke, de onzienlijke, de enige God.' Hij is de onvergankelijke, wat wil zeggen dat Hij geen deel uitmaakt van deze schepping waarin alles vergaat. Hij is ook de onzienlijke, de enige God. Daarom is de Heer Jezus Christus in de letterlijke zin ook geen God; Hij is de Zoon van God en het beeld van God, maar de Vader is de onzienlijke, de enige God. Hem zij de eer en de heerlijkheid tot in de aeonen van de aeonen, amen. Dit is letterlijk waar; dit is waar in de absolute zin.

▶ 41:06 Beeldspraak Versus Absolute Waarheid: Slaapt God? ↑ hoofdstukken

Ik zal nog een voorbeeld geven over wat figuurlijk en 'naar de mens gesproken' – relatief gezien – waar is. De Bijbel spreekt over, met name in de Psalmen vind je dat, en je merkt meteen al: vooral in de dichterlijke, poëtische boeken vind je dat soort beeldspraak. Ik wees er al op dat juist poëzie veel gebruikmaakt van beeldspraak.

In Psalm 44 wordt er gesproken over dat God slaapt en ontwaakt. De psalmist zegt: "Waak op! Waarom slaapt U, JAHWEH? Ontwaak!" Juist gisteravond heb ik nog naar een liedje zitten luisteren, een prachtig nummer dat ik u kan aanbevelen, van Margriet Eshuis: God is asleep. U moet het maar eens op YouTube bekijken. Daarin gaat zij in op de situatie in de wereld en noemt ze allerlei voorbeelden, waarbij ze zich afvraagt: "Hoe kan dat? Slaapt God dan?" Het idee daarbij is: Hij grijpt niet in.

Friedrich Nietzsche, de bekende filosoof van vóór onze tijd, gebruikte een iets andere beeldspraak. Hij zei: "God is dood." Voor zover Hij al leefde, is Hij nu dood. Daarmee bedoelde hij dat er helemaal geen sprake is van ingrijpen. Dat is een Bijbelse gedachte, maar het is – lijkt mij toch duidelijk – beeldspraak. God slaapt, Hij grijpt niet in in het wereldgebeuren. Dat wordt Hem meestal kwalijk genomen natuurlijk. Maar er komt een moment dat Hij zal ontwaken en ook zal opstaan. Leuke beeldspraak, hè? Dan ontwaakt Hij en klinkt het: "Sta op, o Heer, en grijp in!" En dat gaat Hij dan ook doen.

Natuurlijk kun je dat, als je niks van de Bijbel begrijpt en ook niet wilt begrijpen, verkeerd uitleggen. Ik durf te zeggen dat degenen die hierover struikelen – over die beeldspraak – dat ik hen beticht van onwil. We herkennen dit namelijk direct in het gewone spraakgebruik. Dan zeggen we: "De goede verstaander heeft maar een half woord nodig." Dat is trouwens ook een stijlfiguur. Dan zeg ik: "De goede verstaander..." puntje, puntje, puntje. Dan heb ik maar een half woord gezegd, maar u wordt geacht te begrijpen hoe het eindigt.

Aan de ene kant spreekt de Bijbel dus over dat God slaapt en wordt Hij opgeroepen om te ontwaken en op te staan, maar aan de andere kant staat er in de Schrift dat God nooit slaapt. In Psalm 121 vers 4 staat: "De Bewaarder van Israël sluimert noch slaapt." Weet u hoe dat er in het Hebreeuws staat? Daar staat het woord Shomer. De Shomer van Israël. Dat woord kennen wij in het Nederlands ook nog, hoewel iets vervormd. Het is via het Jiddisch in onze taal gekomen als 'de smeris'. De smeris is eigenlijk een bewaarder, vandaar de politie. De Shomer van Israël sluimert noch slaapt. We zouden misschien denken dat Hij slaapt omdat Hij niet ingrijpt, maar Israël wordt verzekerd: de Bewaarder sluimert noch slaapt. Hij waakt. Hij grijpt niet in, dat is waar, maar Hij waakt wel.

In Jesaja 40 lezen we – vorig jaar hebben we een hele serie over dat Bijbelhoofdstuk en dat gedeelte nagedacht – daar staat dit: "Weet je het niet of hoor je het niet? Een aeonische God is JAHWEH, Schepper van de einden der aarde. Hij bezwijmt niet en wordt niet moe." Hij wordt noch moe, noch mat, en Zijn verstand is zonder peil.

Kijk, dit is nou typisch iets wat niet 'naar de mens gesproken' is. Naar de mens gesproken kun je zeggen dat Hij slaapt, maar dat is beeldspraak. Dat is antropomorf; dat is op een mensvormige wijze over God spreken. Maar in absolute zin is Hij iemand die niet sluimert, niet slaapt, ook niet bezwijnt en ook niet moe wordt. Hij hoeft dus ook niet te slapen. Dat is God. Hij waakt en heeft alles in de hand; niets ontgaat Hem. "Mijn oog is op u," zegt God tegen de mens in de Psalmen. Je kunt ook zeggen: "Ons oog is op God," maar daar gaat het hier niet om. Hij zegt: "Ik kijk naar jou." Dat oog is natuurlijk beeldspraak, maar het gaat erom: Hij ziet jou.

▶ 46:28 Beeldspraak Versus Absolute Waarheid: Heeft God Berouw? ↑ hoofdstukken

Wanneer je de Schrift leest, kom je voor een wezenlijke kwestie te staan: heeft God berouw? Je zou hierover opnieuw twee kampen kunnen vormen. De Bijbel zegt immers op diverse plaatsen dat God berouw heeft. Neem bijvoorbeeld Genesis 6, waar ter inleiding van de grote vloed in de dagen van Noach staat: "Ik zal de mensen die Ik geschapen heb van de aardbodem uitroeien, want het berouwt Mij dat Ik hen gemaakt heb." Er zit overigens nog wel meer aan die tekst vast, omdat het woordje 'berouwen' ook de gedachte van troost in zich heeft, maar dat laat ik nu even rusten. Het gaat erom dat Hij zegt: "Het berouwt Mij." Je vindt dit op veel meer plaatsen, zoals in Jeremia 42.

Maar hoe moeten we dat begrijpen? Moeten we deze woorden letterlijk nemen? Hoe kan God nu zeggen dat het Hem berouwt? Heeft God er dan spijt van? Spijt veronderstelt immers dat je zaken van tevoren niet hebt voorzien of onderkend. Je zegt dan achteraf: "Als ik geweten had wat me te wachten stond, dan had ik het niet gedaan." Dat zou echter betekenen dat je onwetend was. Je was niet alwetend, en alleen als je onwetend bent, kun je spijt hebben. Maar dat kan toch niet van God gezegd worden?

Heeft God dan berouw? Kijk, daarmee wil ik de kracht niet ontnemen aan deze woorden. God berouwde het, maar dat is mensvormig gesproken. Hij had er verdriet van; Hij had er pijn aan. Ik aarzel niet om dat soort werkwoorden te gebruiken, want de mens is immers geschapen naar het beeld en de gelijkenis van God. Onze emoties en ons handelen lijken in feite op wat God kent, doet en ondervindt.

Toch kunnen we ook met zekerheid zeggen dat God geen berouw heeft. Hoe weten we dat zo zeker? Omdat het ook letterlijk zo in de Bijbel staat. In Numeri 23 wordt dit nota bene gezegd door Bileam. Misschien een verdachte bron, maar wat hij te melden heeft, is Gods woord. God kan immers zelfs een ezel laten spreken. U zegt wellicht: "Daar heb ik geen groot geloof voor nodig, want daar zit ik nu naar te luisteren," maar zo bedoel ik het natuurlijk niet. Nee, God kon via een ezel spreken, maar Hij kon ook spreken via Bileam, een profeet uit het buitenland die eigenlijk een afgodendienaar was.

En wat zegt Bileam? "God is geen man dat Hij liegen zou, of een mensenkind dat Hij berouw zou hebben. Zou Hij zeggen en niet doen, of spreken en niet volbrengen?" Dat is duidelijke taal. Een mensenkind heeft berouw en spijt: "O, als ik dat geweten had, had ik het niet gedaan." Maar bij God is dat niet zo. Ik zeg het ook pontificaal op mijn website: bij God gaat er nooit iets mis. Nooit. Dat is de absolute waarheid. In figuurlijke zin kan ik misschien zeggen dat God berouw heeft, maar in absolute zin is Hij geen mensenkind dat Hij berouw zou hebben.

Het is onmogelijk dat God liegt. We moeten nooit zeggen dat Gods almacht betekent dat Hij alles kan; God kan niet alles. Hebreeën 6 zegt dat het onmogelijk is dat Hij liegen zou. Hij vermag alles wat Hij wil, maar liegen kan Hij niet.

Ik wijs nog op een tekst in 1 Samuël 15. Daar staat dat Samuël leed droeg over Saul, en er staat bij: "En JAHWEH had berouw dat Hij Saul tot koning over Israël had aangesteld." Is dat figuurlijk? Jazeker, en dat weten we omdat in datzelfde hoofdstuk, slechts een paar verzen eerder in vers 29, staat: "Ook liegt de Onveranderlijke Israëls niet; bij Hem is geen zweem van ommekeer." Hij is de rots in de branding. Hij is wie Hij is en Hij is wie Hij zijn zal: een constante. De Onveranderlijke van Israël verandert niet en Hij kent geen berouw, want Hij is geen mens dat Hij berouw zou hebben.

Dus als God beschreven wordt als iemand met berouw, dan is dat waar, maar dan is het figuurlijk waar. Hij is immers geen mens. Het is mensvormig spreken over God.

▶ 52:16 Beeldspraak Versus Absolute Waarheid: Waar Woont God? ↑ hoofdstukken

Nog een voorbeeld. God woont in de tempel te Jeruzalem. In 1 Koningen 5 staat dat Salomo zegt: "Zie, ik verklaar voor de naam van JAHWEH, mijn God, een huis te bouwen, zoals JAHWEH mijn vader David toegezegd heeft." Maar wanneer dit huis eenmaal gebouwd is, dan zegt diezelfde Salomo: "Zie, de hemel, zelfs de hemel der hemelen, kan U niet bevatten, hoeveel te min dit huis dat ik gebouwd heb!" Met andere woorden: dat huis, die tempel, is in feite een beeld. Het is het huis van God, maar het beeldt een huis uit. Je kunt God natuurlijk niet opsluiten tussen een paar muren. Terwijl Salomo zojuist de tempel voltooid heeft, zegt hij erbij dat dit natuurlijk alleen maar bij wijze van spreken is. Naar de mens gesproken hebben wij dit huis gebouwd, overigens volkomen in overeenstemming met de wil van God, maar het is antropomorf – om die term vanmorgen nog maar eens op te pakken. Want ja, zelfs de hemel der hemelen kan Hem niet bevatten, hoeveel te min dit huis.

Ik wil afsluiten met de woorden uit Handelingen 17. Paulus is daar op de Areopagus en hij staat daar tussen alle tempels. Hij spreekt naar aanleiding van wat hij daar gezien had: een lege sokkel. Er waren overal afgodsbeelden, maar er was één sokkel waar geen beeld op stond, met de inscriptie: 'Aan de onbekende God'. Die kon je natuurlijk niet uitbeelden, vandaar alleen een voetstuk. Paulus gebruikt dat als een prachtige insteek. Hij zegt niet: "Wat zijn jullie een stelletje afgodendienaars, weg ermee!" Nee, hij zegt: "Die God die jullie niet kennen, die verkondig ik jullie." En dan steekt hij van wal – ook beeldspraak trouwens: "De God die de wereld maakte en alles wat daarin is, deze, die Heer van hemel en aarde is, woont niet in met handen gemaakte tempels."

Maar er was toch een tempel in Jeruzalem? Jazeker, dat was ook zo. Maar dat is relatief, heel betrekkelijk. Het is waar, maar in de absolute zin kan dat natuurlijk nooit. Hij woont niet in met handen gemaakte tempels, en er staat vervolgens: "Hij wordt ook niet onder menselijke handen behandeld alsof Hij iets behoevend is." Kijk, dit geeft nou precies de kern aan. God mag dan soms mensvormig tot de mens spreken, naar de mens toe of 'naar de mens gesproken' pedagogisch op Zijn hurken over Zichzelf praten als een mens, maar we zouden dondersgoed moeten weten dat Hij in absolute zin de God van hemel en aarde is, die niet in muurtjes te vangen is. Hij overtreft alles en beschikt over alles. Bij Hem gaat nooit iets fout en Hij heeft helemaal niets nodig. Hij hoeft ook niet 'behandeld' te worden. Er staat hier in het Grieks trouwens letterlijk een woord waar ons woord 'therapie' van afgeleid is. Hij hoeft niet verzorgd of behandeld te worden, zoals die beelden in Athene wel iedere keer verzorging nodig hadden en schoongemaakt moesten worden. Paulus zegt: "De God waar wij het over hebben, de God die jullie niet kennen en wat jullie zelf ook toegeven, die God wordt niet onder menselijke handen behandeld alsof Hij behoeftig is."

Hij heeft niets nodig, en dat is echt het laatste punt: Hijzelf geeft namelijk aan allen leven en adem en alles. Dat wil zeggen dat Hij niets nodig heeft en zelfs als Hij iets vraagt, dan kan dat alleen maar omdat Hij datzelfde eerst geeft. En als er later staat dat God verkondigt dat allen overal zich zouden bezinnen, dan is dat ook alleen maar mogelijk doordat God het hart van een mens opent, zodat hij zich inderdaad bezint. Dus de vraag of een mens zich kan bekeren? Figuurlijk gezien zeker, dat is waar. Maar in de letterlijke, absolute zin is het zo dat God de ogen en harten opent. Waarom? Hij geeft aan allen – wie wij ook zijn, al die miljarden mensen – het leven. Hoe komt dat? Omdat Hij dat geeft. En zij ademen omdat God het geeft. Hij geeft aan allen leven en adem en het al.

Noem maar eens iets op wat je niet gekregen hebt. Dat is trouwens ook de reden waarom we God danken. Waarom zou je God danken? Heeft Hij iets nodig? Nee, Hij heeft helemaal niets nodig, maar danken is wat je doet als je iets krijgt, puur om niet. "Dank U wel." Daarom danken we altijd voor alles. Dat is logisch, want Hij geeft het. Hij geeft leven, adem, toekomst, hoop, vrede... alles! Hij is de Grote Beschikker. En als we in mensvormen over God spreken – en dat kunnen we rustig doen, want de Schrift doet het ook – dan zouden we ons altijd moeten realiseren: God is God, de Absolute, die leven en adem en alles geeft. En daar wil deze spreker na een uur 'kort en bondig' mee afsluiten. Laten we het zo doen.