▶ 00:00 Is Fysieke Gezondheid Werkelijk het Allerbelangrijkste? ↑ hoofdstukken

Ja, waar zullen we het vanmorgen eens over hebben? Nou, over een onderwerp waarvan ik onomstotelijk kan zeggen dat het zo ongeveer het belangrijkste in het leven is. Tenminste, dat is wat er algemeen over gedacht en gezegd wordt. Toch? Want als je aan iemand vraagt: "Hoe is het ermee?", dan is het antwoord vaak: "Nou ja, als je maar gezond bent." Met andere woorden: als je misschien veel mist of kwijtgeraakt bent, dan is daar in ieder geval nog die gezondheid. Als je dat nog kent, dan is het wel goed.

Terwijl ik daarover nadenk en even doorredeneer, kun je natuurlijk meteen de vraag stellen: is dat wel zo? Sterker nog, ik durf te beweren dat daar wel wat op af te dingen is. Ik was vorige week nog bij een heel oude vrouw die van alles mankeert en eigenlijk alleen maar op bed ligt. Ze weet zelf ook wel dat ze niet heel lang meer te gaan heeft hier op aarde. Gezond is ze dus allerminst, maar het is één en al vreugde en ze straalt uit haar ogen. Kijk, zo’n vrouw zal niet tegen mij zeggen — hoewel zij weet hoe groot en waardevol het is om gezond te zijn —: "Ach, als je maar gezond bent." Want dat is er niet. Maar ze zegt wel: "Ik hang nog zo aan het leven en ik ben nog zo nieuwsgierig." En ja, "het beste", zo zegt ze dat dan ook altijd, "dat komt nog. Wat geweldig is het om Hem te kennen!"

Kijk, dan zie je dat die uitspraak "als je maar gezond bent", met de gedachte dat dat uiteindelijk het enige is wat er echt toe doet, niet waar is. Maar nu ga ik even de andere kant belichten, want feitelijk is dit ook gezondheid. Als je zo in het leven mag staan, of zelfs als je niet eens meer kunt staan maar alleen nog mag liggen, dan ben je van binnen gezond. Dan denk je gezond en dan is daar ook dat gezonde welbevinden. Ook dat is gezondheid, want wij denken altijd maar dat het een louter fysiek gebeuren is. Maar dat is natuurlijk niet waar.

Eén ding is wel zeker: op gezondheid proosten wij. We zeggen dan ook "L'chaim": op het leven! Gezondheid heeft namelijk alles te maken met leven. Men zegt wel dat er een definitie of zelfs een synoniem is van gezondheid, en dat is vitaliteit: de levenskracht en de levensdrift. Dat is eigenlijk wat gezondheid is: de energie die doet leven.

▶ 03:14 Spreuken 15: de Helende Kracht van een Werkelijk Goed Bericht ↑ hoofdstukken

Maar goed, laat ik eens beginnen met een mooie tekst uit Spreuken 15 vers 30 om vervolgens naar het Nieuwe Testament toe te gaan. Het is makkelijk te onthouden. En daar staat dit: "Het licht der ogen" — dus het licht dat in de ogen komt, maar waardoor het ook stralende ogen worden — "verblijdt het hart." En dan wat erop volgt, ik heb het even vetgedrukt: "Een goed bericht verkwikt het gebeente." Een goede tijding of, nou ja, goed nieuws, dat verkwikt het gebeente.

De reden waarom ik dit nu aanhaal, is dat er een relatie bestaat tussen dat wat je verneemt — tussen een woord, een bericht — en zelfs je fysieke gezondheid. Ik hoor niet bij de mensen die zeggen dat er een één-op-één relatie bestaat... die predikers zijn er genoeg die beweren dat als je gelooft, fysieke gezondheid automatisch deel uitmaakt van het pakket dat je krijgt. Met andere woorden: dat is wat de Heer voor jou heeft weggelegd. Nou, daar zitten heel wat misverstanden aan vast, om het zo maar te zeggen. Daar ga ik het nu verder niet over hebben, maar één ding geloof ik wel: dat een goed bericht, een werkelijke blijde tijding, een enorm gezond effect heeft. Het is misschien wel het meest belangrijke element voor een goede gezondheid, een factor die zelfs goede voeding en nachtrust overtreft. Het is een hele belangrijke, misschien wel de belangrijkste enkelvoudige factor die je gezondheid bepaalt. Niet de enige, maar wel een heel wezenlijke.

Met andere woorden: dat is wat hier staat. Een goed bericht verkwikt het gebeente. Is dat dan een garantie dat je gestel, je gebeente en je fysieke conditie daarmee per definitie goed is? Nee. Wij zeggen ook: "Een appel is gezond." Los van de vraag of dat waar is — want ik weet dat dit ook weer wordt bestreden omdat het slecht zou zijn voor je gebit en weet ik wat allemaal — maar daarmee bedoelen we niet dat als je een appel eet, je daarmee gegarandeerd gezond wordt of blijft. Dat is wat anders. Maar het is een gezond element. Daar gaat het maar om. Net zo goed als nachtrust gezond is; een goede nachtrust is een bijdrage aan je gezondheid.

Wat is nu de allerbelangrijkste bijdrage aan je gezondheid? Ik hoop dat ik mij daarin duidelijk formuleer: dat is het vernemen van een goed bericht. En laat ik u dit vertellen: het woord 'evangelie', zoals wij dat bezigen, is gewoon een Grieks woord. Als je dat ontleedt en omzet in het Nederlands, dan krijg je: 'een goed bericht'. Ja, een goed bericht verkwikt het gebeente. Dat is goed voor alles.

Trouwens, alle dokters weten dat dit zo is. Men spreekt dan over een placebo en men zegt dan eigenlijk dat het een nepmedicijn is, maar de vraag is: is dat wel zo? Elke dokter kan het je vertellen. Onlangs had ik nog een gesprek met iemand, een huisarts, en die zei dat ook. Hij gaf het voorbeeld dat als iemand een goed bericht krijgt te horen — een mededeling waar hij vertrouwen in heeft en die hem blij maakt — zelfs koorts en verkoudheid als sneeuw voor de zon kunnen verdwijnen. Er zijn heel veel van die placebo-gevoelige kwalen. Je hebt het omgekeerde ook, dat noemen ze 'nocebo'. Dat houdt in dat je een slechte mededeling hoort en daar meteen doodziek van wordt. Dat kan ook.

Waar het om gaat is dat je iets hoort, je hoort een bericht en dat heeft een effect op je gezondheid. Dat is een gegeven. Vandaar ook dat men altijd spreekt over psychosomatisch; dat wil zeggen dat er een verband is tussen je innerlijk en je fysieke conditie. Spreuken 15 vers 30 leek me een aardig platform, een basis voor nu, om vervolgens naar het Nieuwe Testament toe te gaan.

▶ 08:04 Gezonde Woorden: het Fundament in de Brieven van Paulus ↑ hoofdstukken

We beperken ons vanmorgen tot de brieven van Paulus. Hij spreekt daar iedere keer over, met name trouwens in de persoonlijke brieven die hij geschreven heeft aan Titus en Timoteus. Eigenlijk spreekt hij uitsluitend in die brieven over dat begrip 'gezondheid', en dat zullen we vanmorgen ook zien. Hij noemt daarin verschillende begrippen. Eén daarvan, de eerste die ik wil noemen, zijn 'gezonde woorden'. Ken je dat begrip, Gerard? Er is een hele goede Nederlandse, doeltalige website: gezondewoorden.nl. De beheerder is in ons midden. Het is een mooie naam voor een website als je werkelijk gezonde woorden te vertellen hebt.

Ik stel voor dat we daar als eerste naar gaan kijken. We gaan vanmorgen niet zozeer één Bijbelgedeelte behandelen, maar het gaat om een woord en de vraag waar dat zoal voorkomt. Een paar van die belangrijke Schriftplaatsen wil ik de revue laten passeren. De eerste is deze, die Paulus geschreven heeft aan zijn jonge medewerker in zijn laatste brief, zijn geestelijk testament. Het is een situatie waarin velen dat gezonde woord inmiddels hadden verlaten. Dat wil zeggen: dat woord wat hij had gebracht, uitgesproken, gepredikt, vastgelegd en zwart op wit beschreven. Paulus steekt Timoteus een hart onder de riem en instrueert hem. Juist dit geestelijk testament is eigenlijk ook zijn baken in zee. Het is het laatste wat Paulus te melden heeft voordat hij zelf het aardse toneel zou verlaten. Hij zou worden omgebracht; het uur van zijn verscheiden stond voor de deur.

En dan zegt hij dit: "Heb een patroon van gezonde woorden die je van mij hoorde, in geloof en liefde die in Christus Jezus is." Er staat eigenlijk een woord dat zoiets als een patroon of voorbeeld betekent. Dat geloof en die liefde zijn in Christus Jezus, die is opgewekt uit de doden en nu daarboven is. Daarin vind je zoveel geloof en liefde. Het gaat erom dat Paulus zegt: "Heb een keur van gezonde woorden die je van mij hoorde." Daaruit weten wij in ieder geval dat als je gezonde woorden wilt vernemen, je bij Paulus moet wezen.

Dat is van belang: dat je ook weet welke woorden voor ons van belang zijn. Kijk, Paulus is de apostel van de natieën. Het grootste gedeelte van de Bijbel is in de eerste plaats gericht aan, gegeven aan en bestemd voor Israël. Maar er is een woord dat van Godswege gebracht wordt onder de natieën, nu in deze tijd waarin Israël tijdelijk terzijde staat. Dan moet je bij Paulus wezen; om hem kun je niet heen. Hij is de leraar van de natieën. Als je onderwijs wilt krijgen en wilt weten hoe het zit met de Bijbel — dat is een hele bibliotheek — dan moet je bij Paulus wezen. Als je dat niet als uitgangspunt hebt, dan krijg je geen gezond woord. Dat zijn ook de woorden die voor ons nu specifiek bestemd zijn. Paulus zegt: "Jij hebt het van mij gehoord, bij mij wil je wezen als je wilt weten hoe het zit." God had hem daartoe geroepen en bestemd.

Wat Paulus nu zegt is: "Heb een patroon van gezonde woorden." Dat heeft te maken met de woordenschat die hij heeft uitgesproken en neergelegd. Dat staat tegenover woorden van menselijke wijsheid. In de eerste plaats zijn er natuurlijk gezonde woorden, maar die staan tegenover ongezonde woorden. Wat zijn nu ongezonde woorden? Dat zijn woorden die niet een goddelijke, maar in het beste geval gewoon een menselijke oorsprong hebben. Het kan natuurlijk nog veel makaberder zijn: het is nog gevaarlijker als ze zelfs een demonische oorsprong hebben. Woorden van huichelarij, daarover spreekt hij ook in 1 Timoteus 4.

Gezonde woorden uit die vocabulaire. U zegt: is dat een gezond woord? Dat dure woord betekent gewoon een woordenschat. De woordenschat die Paulus heeft gebruikt, de woorden die hij bezigde. Paulus zegt dat die gezond zijn. Er zijn ook heel veel woorden die niet gezond zijn. Ik weet niet of u een beetje op de hoogte bent van de actualiteit en waarover momenteel gesproken wordt, vooral ook in verband met de geschiedenis en de historie. Vandaag is het precies honderd jaar geleden dat de Eerste Wereldoorlog werd beëindigd, op 11 november 1918. Ik weet zeker dat er niemand in de zaal zit die zich dat nog herinnert. Nee, dat kan niet, dat is honderd jaar geleden.

Maar aanstaande dinsdag hebben we weer iets markants en dan is het op de dag nauwkeurig 400 jaar geleden, op 13 november, dat de Synode van Dordrecht aanving. Dat weet helemaal niemand meer natuurlijk: de Synode van Dort. Wie is daar een beetje van op de hoogte? Het is momenteel riskant om nu je vinger op te steken, maar ik ga het niet controleren. Adrie, wat weet jij daarvan? Het was gisteravond live op de televisie te zien. Als we 400 jaar teruggaan in de geschiedenis...

▶ 15:02 Menselijke Wijsheid en Ongezonde Woorden in de Kerkgeschiedenis ↑ hoofdstukken

Misschien is het goed om even de achtergrond te schetsen, ook om het belang van gezonde woorden daarmee te onderstrepen. Vierhonderd jaar geleden zaten we midden in de Tachtigjarige Oorlog. Eigenlijk duurde die Tachtigjarige Oorlog achtenzestig jaar, want we hebben daarin ook nog een twaalfjarig vredesbestand gehad. Je zou je de vraag kunnen stellen of het nou zo'n goed idee was om twaalf jaar vrede te hebben, want in die tijd hebben ze elkaar vervolgens in Nederland, in de godsdienstige wereld, de tent uitgevochten. Er was destijds een enorme strijd tussen twee Leidse hoogleraren: Arminius en Gomarus. Arminius was trouwens inmiddels al overleden toen de synode van Dordrecht aanving, hij stierf al tien jaar eerder, maar Gomarus had zich in Leiden enorm verzet tegen de aanstelling van zijn collega Arminius. Dat ging allemaal over de kwestie van wat dan heet de 'vrije wil'. Heeft de mens een vrije wil? Het ging over verkiezing, over uitverkiezing, over verwerping en over de reikwijdte van de verzoening.

Daar is toen heel wat om te doen geweest. Omdat er zo'n enorme strijd was in die twaalf jaren dat Nederland even niet vocht tegen de Spanjaarden, is er een nationale synode bijeengekomen in Dordrecht. Ik zeg nationaal, maar er kwamen ook allerlei gasten uit het buitenland om die synode bij te wonen. De kwestie tussen Arminius en Gomarus moest beslecht worden en de synode moest daar een uitspraak over doen. Dat was van tevoren eigenlijk al min of meer bekokstoofd, want er zat ook weer veel politiek tussen. Sterker nog, de synode was nog niet voorbij of drie dagen later moest de kop rollen van Johan van Oldenbarnevelt.

We zijn natuurlijk niet bezig met een geschiedenisles, maar waarom is dit van belang? Tijdens die synode van Dordt zijn er belijdenisgeschriften ontstaan die bepalend werden in de calvinistische en gereformeerde kerken. Je hebt de Heidelbergse Catechismus, de Nederlandse Geloofsbelijdenis en je hebt ook de Dordtse Leerregels. Die Dordtse Leerregels zijn tijdens die synode opgesteld: vijf artikelen tegen de remonstranten. Het is heel boeiend om dat eens na te gaan, maar dat moet u zelf maar weten als u daar interesse in hebt. Een van de dingen die daarin werd vastgelegd, wat betreft de reikwijdte van de verzoening, is dat Jezus Christus uitsluitend voor de uitverkorenen is gestorven. Dat was een van de uitspraken. Nu denkt u natuurlijk dat ik het ga opnemen voor Arminius, maar dat bepaald niet.

Ik zag van de week toevallig iets op internet waar je een test kon doen: waar zou jij staan als je dat conflict had meegemaakt? Was je dan meer Arminius of Gomarus? Je moest een stuk of vijfentwintig multiplechoicevragen invullen. Ik ben er na de derde vraag al mee gekapt, want ik kon die vragen helemaal niet beantwoorden. Je werd in een mal gegoten die totaal niet paste. Ik kan het niet aanbevelen; ik ben er vroegtijdig mee gestopt omdat het nergens naar leek. Een van de begrippen waar het over ging, was bijvoorbeeld uitverkiezing. Nu is uitverkiezing een bijbels begrip, maar men zei: "Je bent uitverkoren van eeuwigheid af." Dat is een ongezond woord. 'Eeuwigheid' is geen gezond woord. Ik ben de laatste weken op de een of andere manier erg met dat woord bezig, maar 'eeuwigheid' is zo'n ongezond woord en dat heeft heel verstrekkende consequenties. Als het woord 'eeuwigheid' zou kloppen, dan is 'eeuwigheden' niet waar. Het is eigenlijk heel zwart-wit.

Een van die begrippen was dus 'eeuwige verkiezing'. Dat wil zeggen: je bent van eeuwigheid af uitverkoren, of als je niet uitverkoren bent, dan ben je van eeuwigheid af verworpen. Vandaar dat men zegt dat de Dordtse Leerregels gaan over de eeuwige verkiezing en verwerping. Je bent uitverkoren of je bent verworpen, en dan ook voor de eeuwigheid. Over ongezonde woorden gesproken! Het hele idee dat er bij de terugkeer van Jezus Christus een eindeloze eeuwigheid aanbreekt, is gewoon niet naar de Schrift. Er breekt geen eindeloze eeuwigheid aan, maar er breken nog wereldtijdperken, aionen, aan die uiteindelijk ook tot voleinding zullen komen. Als je dat niet ziet, dan zie je dus ook niets van dat alomvattende werk en de liefde van God.

Bovendien zie je dan nog iets anders over het hoofd: dat uitverkiezing altijd een oogmerk van liefde heeft. God heeft ons uitverkoren in liefde, dat wil zeggen in een sfeer van liefde, want Gods barmhartigheid gaat over al Zijn schepselen. Als God mensen uitkiest, is dat altijd om de rest, de overigen, de anderen te zegenen. Als je dat eenmaal gaat zien, dan wordt uitverkiezing een geweldig begrip en een geweldig woord. God kiest mensen uit om hen te maken tot een instrument waardoor Hij de anderen kan bereiken. Uitverkiezing is dus nooit ten koste van de rest. Het is niet zo dat God de één heeft uitverkoren en de ander daarmee heeft verworpen. Nee, God kiest de één uit juist om die andere te bereiken. Het is een totaal ander idee. Denk maar aan een koning, zoals we dat in zekere zin nog steeds in onze monarchie hebben. De koning kiest ministers uit. Betekent dat dan dat de rest van het Nederlandse volk niet interessant is? Dat is onzin. Je bent uitgekozen tot een bepaalde functie, namelijk ten dienste van de rest.

Woorden van menselijke wijsheid, daarover ging het ook in die dagen. Daar zijn nog veel meer voorbeelden van. Als je naar concilies gaat die nog veel verder teruggaan, naar de derde en vierde eeuw van onze jaartelling, dan had je daar de synodes of het concilie van Nicaea. Dat ging over de Drie-eenheid en over 'God de Zoon'. Al dat soort termen waren woorden van menselijke wijsheid; geen gezonde woorden. Als je werkelijk bijbels wilt denken, dan zul je ook bijbelse, ik bedoel schriftuurlijke woorden moeten gebruiken. Alleen dan ben je zuiver bezig. Op het moment dat je woorden gaat inbrengen die niet overeenkomen met de woorden van de Schrift, dan is dat al een ontsporing in je denken. Gezond denken begint met gezonde woorden. Op het moment dat je ongezonde woorden gebruikt, beweeg je je in een ongezonde richting en raak je uit balans. Dat is niet goed voor een mens, want gezondheid betekent dat je in balans bent; dat is vitaal.

"Heb een patroon van gezonde woorden," zegt Paulus, "die je van mij hoort, in geloof en liefde, die in Christus Jezus is." Ik denk dat het van ongelooflijk belang is om zo te denken. Mensen vanuit de kerkelijke traditie zeggen weleens als je deze dingen uitspreekt: "Jij bent een biblicist." Ik heb dat opgezocht in het woordenboek en daar staat: een biblicist is iemand die zich uitsluitend op de Bijbel beroept. Laat ik me nu geweldig thuisvoelen in die definitie! Tegenwoordig is dat voor mij een geuzenaam. Ik ben een biblicist, jazeker.

▶ 24:38 Gezonde Leer: het Zuivere Onderwijs van Onze Heer Jezus Christus ↑ hoofdstukken

Er is nog een andere tekst waarin Paulus spreekt over gezonde woorden. In 1 Timoteus 6 vers 3 zegt hij: "Indien iemand een andere leer onderwijst en niet toetreedt met de gezonde woorden," enzovoorts. Eerst even dit: indien iemand een andere leer onderwijst... Paulus is daar beslist niet onverschillig over. Er zijn mensen vandaag die zeggen dat het niet om de leer gaat, en dat heb ik altijd zo'n vreemde opvatting gevonden. Als je toch een klein beetje notie hebt en geroken hebt aan dat wat er in de Bijbel naar voren gebracht wordt, dan is het juist dat leer — dat wil zeggen: onderwijs — buitengewoon belangrijk is.

Weet u trouwens hoe het komt dat men dat zo zegt? Dat komt omdat mensen bij 'leer' — en dan heb ik het niet over het spul waar je schoenen van gemaakt zijn, maar over onderwijs — allergische reacties krijgen. Ze krijgen uitslag van het woordje leer. Ik begrijp dat heel goed, maar dat komt omdat er zoveel ongezonde leer bestaat. Ik kom daar straks nog even op terug. Kerkelijke leer, waarvan mensen zeggen: "De synodes en concilies hebben dit afgesproken, dat is waar wij ons aan houden." Er zijn zoveel ongezonde woorden in die leer opgenomen dat mensen daardoor een allergie ontwikkelen; ze worden er simpelweg niet goed van. Dat begrijp ik wel. Maar voor de goede orde: er is wel degelijk onderwijs, goed en gezond onderwijs, dat elementair is. Op het moment dat daarvan afgeweken wordt, betekent het dat je ongezond onderwijs krijgt. Paulus zegt: "Indien iemand een andere leer onderwijst..." Eigenlijk gaat de zin nog verder, want hij zegt: wijk daarvan af, neem daar afstand van. Het gaat om mensen die niet toetreden met de gezonde woorden van onze Heer Jezus Christus, die naar de leer van eerbied of godsvrucht zijn.

Gezonde woorden zijn woorden die van onze Heer Jezus Christus komen en die eerbied voor God kweken. Dat is een heel belangrijk kenmerk: dat je eerbied voor God door die woorden alleen maar toeneemt. Op het moment dat de mens op de voorgrond wordt geplaatst en in de hoogte verheven wordt, dan weet je: dit kan niet juist zijn. God de eer! Hij deed het, Hij doet het, en Hij zal het doen. Daarmee geef je God ook daadwerkelijk de eer. Dat is naar de leer van eerbied.

Men heeft weleens de conclusie getrokken dat die gezonde woorden zouden duiden op de woorden die de Heer Jezus in de evangeliën gesproken heeft, Zijn woorden hier op aarde. Maar daar heeft Paulus het niet over. Sterker nog, Paulus kende die Jezus op aarde niet eens. Hij heeft via met name Lukas daar ongetwijfeld veel van vernomen, en ook via anderen, maar Paulus kende de woorden van onze Heer Jezus Christus ook letterlijk in die zin dat de Heer Jezus Christus Zich aan hem geopenbaard had op de weg naar Damaskus. Bij die gelegenheid heeft onze Heer Jezus Christus tegen hem gezegd — ik kom erop terug —: "Ga maar naar Arabië toe en dan zal ik je verder onderwijzen." Hij werd niet alleen geroepen, maar hij werd ook onderwezen, hoogstpersoonlijk. Dat is erg onbekend, wat ik nu zeg, maar hij werd onderwezen door onze Heer Jezus Christus vanuit de hemel.

Bij die gezonde woorden moeten we dus niet uitsluitend denken aan de woorden van de Heer Jezus hier op aarde, maar aan het feit dat Hij later, inmiddels opgestaan in de hemel, Zich vanuit de hemel geopenbaard heeft aan Paulus en hem onderwezen heeft. De woorden die Paulus uitsprak, optekende en onderwees, dat waren de woorden van onze Heer Jezus Christus. Hij had het namelijk rechtstreeks van Hem vernomen. En dat zijn gezonde woorden. Het zijn woorden die juist voor nu zijn; woorden die krachtig en vitaal zijn, die een gezonde uitwerking hebben en solide zijn. Dat heeft allemaal met dat woord 'gezond' te maken.

Gezondheid heeft te maken met gebalanceerd zijn en met het feit dat iets solide is. Het betekent ook dat er een groot weerstandsvermogen is. Als je gezond bent, heb je weerstand. Dan lig je niet zomaar door een of ander virusje meteen plat. Nee, je hebt een gezonde immuniteit ontwikkeld zodat je sterk genoeg bent om dat te weerstaan. Gezonde woorden zijn woorden die je nodig hebt om die weerstand te krijgen.

Dit brengt ons bij een ander begrip. We hadden het over gezonde woorden en nu kijken we naar gezonde leer. Dat heeft alles met elkaar te maken. In feite hadden we het in dit vers ook al een beetje over een andere leer die afwijkt van gezonde woorden. Die twee zijn dus heel sterk aan elkaar gekoppeld. Je zou kunnen zeggen dat gezonde leer is opgebouwd uit gezonde woorden; een woordenschat die rechtstreeks van onze Heer Zelf afkomstig is, gegeven en toevertrouwd aan Paulus, bestemd voor de natiën. De leer is het totaal van het onderwijs en is opgebouwd uit de bouwstenen van gezonde woorden. Begin met gezonde woorden en de totaliteit en samenhang daarvan levert gezond onderwijs, gezonde leer op.

Paulus schrijft in 1 Timoteus — en we beperken ons even tot die persoonlijke brieven die hij heeft geschreven aan Titus en Timoteus — en daarin benadrukt hij dat belang van gezondheid. Hij gebruikt dat woord heel dikwijls. In 1 Timoteus 1 noemt hij, nadat hij in de voorgaande verzen een heleboel praktijken had opgesomd, dat deze ingaan tegen wat de gezonde leer tegenstreeft. Als je wilt weten wat ongezond is, moet je in dat voorgaande gedeelte kijken. Er staan een heleboel praktijken bij waarvan Paulus zegt dat ze haaks staan op de gezonde leer. Er staan trouwens ook dingen bij waarvan tegenwoordig gezegd wordt: "Nee hoor, dat is hartstikke gezond." Dan zie je hoe men ook daarin is afgeweken. Maar het gaat dus om wat de gezonde leer tegenstreeft.

▶ 33:14 Hét Kenmerk van Gezonde Leer: de Gelukkige God ↑ hoofdstukken

Dus we weten ook wat in de praktijk daar tegenover staat. Dat is nu niet het onderwerp, maar ik pak dat alvast even mee als conclusie. Positief wordt er gezegd dat die gezonde leer in overeenstemming is met het goede bericht, oftewel het evangelie van de heerlijkheid van de gelukkige God, dat aan Paulus werd toevertrouwd. Zie je trouwens hoe iedere keer geaccentueerd wordt dat dit het onderwijs is dat Paulus geeft? Dat woordje 'naar' wil eigenlijk zeggen: het is in overeenstemming met. De meest letterlijke weergave is dat het in overeenstemming is met het evangelie, het goede bericht.

En welk goede bericht? Nou, van heerlijkheid. Aha, dus dat goede bericht gaat over heerlijkheid, het gaat over glorie. En hoezo glorie? Het is namelijk de heerlijkheid van de gelukkige God. Dat evangelie, dat goede bericht, is aan Paulus toevertrouwd. Hij zegt: "Ik ben daartoe bestemd om dat aan de natiën te vertellen, te herauten en te onderwijzen." Wat we nu eigenlijk doen, is dat we in zijn school zitten – in de school van Tyrannus, om zo te zeggen – en we laten ons onderrichten. Wat schrijft hij daar nu precies over? Dat zijn zulke gezonde, vitale woorden.

Deze woorden raken je altijd weer zo diep op het moment dat je je realiseert wat hier staat: het goede bericht gaat over een God die gelukkig is. De 'happy God'; in het Engels is dat misschien nog sterker. Hij is de gelukkige God. Niet zoals in de Statenvertaling "de zalige God"; dat zijn van die begrippen die het weer een beetje wegvertalen. Trouwens, ik noem de Statenvertaling. Dat is die vertaling die ook tijdens de Synode van Dordt tot stand gekomen is. Het is destijds besloten dat die vertaling er moest komen; de Staten-Generaal had daar de opdracht voor gegeven. Moet je nagaan: kun je je voorstellen dat de Staten-Generaal nu de opdracht zou geven om een Bijbelvertaling te maken?

Ik wil daar overigens helemaal niets lelijks over zeggen, integendeel. Dat initiatief om de Schriften, het origineel, getrouw weer te geven, was geweldig. Nog geen twintig jaar later was dat project al klaar; dat is een enorme klus geweest. Ze hebben geprobeerd de Bijbel zo concordant mogelijk weer te geven, dus zoveel mogelijk woord voor woord. Daar hebben ze in ieder geval een serieuze poging toe gedaan; we gaan daar nu verder geen kritiek op leveren. Het is geweldig. En als een vertaling dan niet helemaal goed tot zijn recht kon komen, moesten de vertalers een kanttekening maken en even toelichten waarom ze voor iets gekozen hadden. Ze moesten verantwoording geven voor hun keuzes in de vertaling. Dat zijn de kanttekeningen van de Statenvertaling, die tot op de dag van vandaag in veel opzichten heel waardevol zijn.

Maar goed, toen werden er woorden gebruikt uit die tijd. Inmiddels zijn we natuurlijk eeuwen verder en het vocabulaire, de woordenschat, verspringt. In die dagen had het woordje 'zalig' wellicht een andere betekenis, maar in ieder geval heeft het woord dat Paulus gebruikt absoluut de betekenis van 'gelukkig'. En daar gaat het nu even om. God is een gelukkig God en dat betekent dat Hij echt God is. Hij is werkelijk God en Hij is in staat te bereiken wat Hem voor ogen staat. Hij had een plan voordat Hij iets aanving; Hij had een voornemen dat via een tijdpad zou worden uitgewerkt en de uitkomst stond op voorhand al vast. Waarom stond het vast? Omdat Hij God is. En omdat Hij God is, is Hij ook gelukkig.

Zie je hoe logisch de dingen dan worden? Als Hij God is, dan moet Hij gelukkig zijn. Want wie of wat zou Zijn voornemen en Zijn gedachten kunnen weerstaan als Hij werkelijk God is? En dus almachtig. Dan is Hij ook in staat Zijn verlangen te realiseren. Daarom is Hij de gelukkige God. Dat is de boodschap die aan Paulus was toevertrouwd. Daarom ging hij vertellen: God is de Schepper van alle dingen, maar Hij is ook de Redder van alle mensen.

Paulus zegt, over leer gesproken: "Wat is nu gezonde leer?" Hij begint vier hoofdstukken later, in 1 Timoteüs 4: "Dit is een betrouwbaar woord en alle aanneming waardig." Want, zo zegt hij erbij, hiertoe arbeiden wij. Dat was de doelstelling van zijn werk: "Hiertoe arbeiden wij en worden we gesmaad, omdat we onze hoop hebben gesteld op de levende God, die een Redder is van alle mensen, speciaal of in het bijzonder van gelovigen." En dan zegt hij in vers 11: "Beveel en leer dit." Wat is gezonde leer? Dit. Is dat optioneel? Zo van: "Nou ja goed, als je het anders wilt, dan doe je dat maar." Nee: "Beveel en leer dit."

Het is dus niet een eigenaardigheid die hier toevallig in deze samenkomst zo verteld wordt. Anderen zeggen: "Zij beweren dat God een Redder is voor alle mensen, maar wij weten natuurlijk dat dat niet waar kan zijn." Ik hoorde dat van de week nog toen ik ergens in Eindhoven was uitgenodigd. Als kritiek werd gegeven op wat ik vertel: "Dat God de Redder is van alle mensen kan nooit waar zijn, want het heeft nooit vaste grond gekregen in de christelijke traditie. Als dat waar was geweest, dan had dat wel ingang gevonden." Ik begrijp die redenering heel goed en ik krijg hem zo vaak te horen. Ik parkeer hem even, want we komen er straks nog op terug.

Maar in ieder geval dit: het goede bericht heeft te maken met heerlijkheid, met glorie. En hoezo dan? Wel, omdat God gelukkig is. Je kunt dus de vraag stellen, als een soort lakmoesproef: is de leer waar ik naar luister, de leer in een groep of in een kerk, is die gezond? Geeft het God de eer? Is God hierin ook werkelijk een gelukkige God? Als het antwoord ja is, dan heb je inderdaad te maken met een kenmerk van de boodschap die aan Paulus werd toevertrouwd, die hij mocht doorgeven en waarin hij onderwees. Kijk, daar worden mensen nou gelukkig van.

Je ziet dus dat gezonde leer te maken heeft met een gelukkig God. Maar je begrijpt natuurlijk op je klompen dat als God gelukkig is, Hij alles in de hand heeft en Hij mijn God is – en er geen vezel aan mijn bestaan is die buiten Hem om gaat – dat ik dan ook reden heb om gelukkig te zijn. Een goed bericht is genezing voor het gebeente. Nou, dat bedoel ik. Dit is zo enorm vitaal.

▶ 41:57 De Naderende Tijd Waarin Men de Gezonde Leer Niet Meer Verdraagt ↑ hoofdstukken

We gaan naar nog een ander gedeelte: 2 Timoteus 4. Nog steeds die brief, of wederom de brief, zo moet ik het eigenlijk zeggen; de brief die Paulus schreef aan Timoteus als zijn geestelijk testament. Daarin zegt hij tegen Timoteus: "Ik ga het toneel hier op aarde verlaten." Vervolgens wijst hij hem op een aantal dingen waaraan hij vooral zou moeten denken en wat voor hem buitengewoon belangrijk zou zijn in de rest van de geschiedenis. Want, zegt hij – en dit wordt tegen Timoteus gezegd, maar het gold reeds voor de eerste eeuwen – er zal een periode komen waarin men de gezonde leer niet meer zal verdragen.

Nu luister ik weer even naar dat argument dat ik van de week hoorde in Eindhoven: "Wat jij zegt, dat God de redder is van alle mensen, ja, dat staat er wel, maar dat kan niet waar zijn, want dan zou het wel ingang hebben gevonden in de christelijke traditie." Maar waar waarschuwde Paulus Timoteus nou voor? Hij zegt: "Denk erom, de tijd gaat komen." Dat werd tegen Timoteus al gezegd: de tijd zou komen dat men, gewoon in het algemeen, de gezonde leer niet meer verdaagt. Het gaat er niet om dat er geen uitzonderingen zijn. Paulus zegt juist ook: "Maar jij..." Er zijn individuen die inderdaad als levende vissen tegen de stroom inzwemmen. Als je een dode vis bent, dan ga je gewoon met de stroom mee. Het grote voordeel daarvan is dat het geen energie kost; dat is ook het enige voordeel dat ik kan bedenken. Maar als je levend bent, vitaal en gezond, dan zwem je tegen de stroom in.

Er komt een tijd dat men gewoon in het algemeen de gezonde leer niet meer zal verdragen. Het idee daarbij is dat Paulus het hier niet over de wereld heeft, maar over de christenheid. Hij spreekt over hen die ooit wel de gezonde leer ontvingen, maar deze dan niet meer zullen verdragen. Hij heeft het dus inderdaad specifiek over de christenheid. Men zou de gezonde leer niet meer verdragen. Die gezonde leer is zo optimistisch, zo gelukkig. Maar Paulus’ visie op de toekomst van de christenheid is buitengewoon pessimistisch; dat blijkt hier wel. Want men, zegt hij, zal dat niet meer verdragen.

Het is eigenlijk bizar en ongelooflijk dat je zo’n gezonde, solide, gelukkige, blijmakende en vredegevende boodschap verwerpt. Toch zegt Paulus dat het gaat gebeuren, hoe solide de boodschap ook is. Weet dat; het is van belang, zodat je je niet verlaat op valse criteria. Bijvoorbeeld door te zeggen: "Het zal wel niet waar zijn, want iedereen spreekt ertegen." Dat is juist een aanwijzing – overigens geen bewijs – dat je op het goede pad bent. Het feit dat men het allemaal verwerpt, is natuurlijk geen bewijs dat het waar is wat je zegt, maar het is wel een kenmerk. Als iedereen het zegt, dan zal het waarschijnlijk de gezonde leer niet zijn.

Ik zeg dat ook ter bemoediging, ook voor mezelf, want dat heb ik ook wel eens nodig. Als je ervoor uitkomt, hoor je vaak: "Goh, is dat echt zo?" Het leuke is trouwens ook een bevestiging dat men dan niet zal bestrijden of het inderdaad in overeenstemming is met wat er staat geschreven. Het uiteindelijke, grote argument tegen de boodschap is altijd het feit dat het geen acceptatie heeft gevonden en dat het overal zoveel weerstand oproept. Ja, maar daarvoor waren we al gewaarschuwd. Daarmee vinden wij juist een bevestiging.

Paulus zegt dat er een periode komt waarin men de gezonde leer niet meer zal verdragen, maar naar eigen begeerten leraren zullen ophopen. Ze verzamelen ze dus; men maakt een hele groep, een heel bestand van allemaal namen. Zij mogen onderwijs geven, want waarom? Nou, dat kietelt het gehoor. Dat vinden wij veel plezieriger. Dat zet de mens op een voetstuk en heeft nog allerlei andere kenmerken. Hij zegt er nog bij dat ze zich naar hun eigen begeerten leraren zullen ophopen die hen bevestigen in hun eigen gelijk, maar die in ieder geval afwijken van de gezonde leer. Het gehoor wordt gekieteld; dat klinkt wel lekker en het roept ook geen weerstand op.

En zij zullen inderdaad hun gehoor afkeren van de waarheid. Lees even goed wat hier staat: ze zullen hun gehoor afkeren van de waarheid. Dat is niet een theorie, maar het gaat om niet te loochenen feiten. Het staat er gewoon, zwart-op-wit, en het kan bewezen worden. Want een kenmerk van waarheid is dat het onder bewijs gesteld kan worden. Zo is het: kijk hier, kijk daar. Het is consistent en het beantwoordt gewoon alle vragen. Dat is een kenmerk van de waarheid. Maar daar zullen ze het gehoor van afkeren, want het is niet lekker, het kietelt niet.

Men keert zich daarmee naar de mythen en verdichtsels. Ons woord 'mythen' is letterlijk afgeleid van dit Griekse woord. Dat zijn eigenlijk bedenksels van mensen. Woorden van menselijke wijsheid zijn feitelijk mythen. Mythologie. Dogmatiek is in veel opzichten gewoon mythologie. Iemand anders had het over 'dogmalaria'. En inderdaad, die houden we erin: gezonde woorden of dogmalaria. Dáár zal men zich naar keren en naar toe wenden. Nou.

▶ 48:45 Gezond Geloof: Solide Weten in Plaats van Fluctuerende Emoties ↑ hoofdstukken

Gezonde woorden, dat zijn de bouwstenen. Dat leidt tot gezond onderwijs, gezonde leer. We hebben daar nu een paar schriftplaatsen over gelezen. Dat leidt logischerwijs ook tot gezond geloof. Dat wil zeggen: geloof dat niet alleen maar de geloofswaarheid is, maar het vertrouwen dat gewekt wordt in een mens die gezond is. Een geloof dat tegen een stootje kan, dat vitaal is, krachtig en energiek. Dat zijn allemaal kenmerken van gezond.

Ook vandaag is er heel veel geloof in wezen, maar als het al geloof is, dan is het vaak ongezond. Het heeft namelijk geen kracht, geen weerstand. Het is niet solide.

Paulus schrijft aan Titus, die hij had achtergelaten op het eiland Kreta. Hij zei over die Kretenzers – en dat vind ik wel even van belang om te vermelden, niet alleen leuk maar ook wezenlijk – hij vertelt dat daar op Kreta een heleboel mis is. En dan zegt hij: dat is geen uitspraak van mezelf hoor. Want iemand uit hun eigen kring, Epimenides was dat trouwens, een heel gezaghebbende Kretenzer, had gezegd: "Leugenaars zijn de Kretenzers altijd, boze beesten en vadsige buiken."

Paulus haalt hem aan. En het leuke was: die Epimenides was zelf een Kretenzer. Dus als hij zegt dat de Kretenzers altijd leugenaars zijn, maar hij is zelf een Kretenzer, dan is deze uitspraak dus ook niet waar. En nou zegt Paulus – en dat is humor: "Dit getuigenis is waar." Dat moest hij erbij zeggen: dit getuigenis is nou toevallig een keertje wel waar. Nu hoor je het van een Kretenzer die een keertje de waarheid spreekt.

Ja, dit getuigenis is waar. Daarom: ontmasker hen streng, gewoon met overtuigingskracht, kortaf. En dan zegt hij erbij: "opdat zij gezond zullen zijn in het geloof." Kijk, daar heb je het. Opdat ze gezond zullen zijn in het geloof. Met andere woorden: breng de waarheid aan het licht.

Gezondheid in het geloof is weten hoe de dingen zijn. Dat drijft niet op gevoel. Dat wordt je vandaag van alle kanten verteld, ook in de wereld, maar zeker ook in de christelijke wereld. Het is de tijdgeest, het hangt in de lucht: het gaat allemaal om emoties en hoe je je voelt. Het is zelfs zo dat je leeftijd bepaald kan worden door je gevoel. Dat hebben we onlangs nog gehoord: dan kun je bijna zeventig zijn, maar zeggen: "Ja, maar ik voel me vijfenveertig, dus ik wil gewoon in de wet vastgelegd krijgen, of in ieder geval geregeld krijgen, dat ik eigenlijk nog een jonge kerel ben."

Want, zegt meneer Ratelband: "Waarom is dat zo gek? Als we het hebben over geslacht, dan doen we dat toch ook? Ik ben een man, ja, maar ik voel me een vrouw." Hij zegt: "Waarom dan niet over leeftijd?" Nou ja, zo gaat dat dan. Maar waar het om gaat, is dat emoties en hoe je je voelt bepalend zouden worden. Het einde is dat we geen vaste gegevens meer hebben waar je gewoon op kunt bouwen.

Kijk, zo is het. En daarom is waarheid zo belangrijk. Gewoon weten hoe iets zit. Vreugde en vrede zijn ook niet louter gebaseerd op emoties. Mensen denken bij geloof vaak: "Ja, ik beleefde zoveel vrede en zoveel vreugde, ik was zo blij enzovoorts." Ik zeg dat nu misschien wat bespottelijk, maar ik bedoel eigenlijk dit: het is vaak een emotie die als een vloedgolf over je heen kwam. Het kwam over je heen waaien en het gaat dan ook weer weg. Maar dat is niet gezond.

Gezond geloof heeft te maken met gezonde woorden. Gezond onderwijs betekent dat iets wat waar is, ook gewoon waar blijft, ongeacht jouw stemming, jouw humeur, of of je dag nou geslaagd is of niet. Dat maakt helemaal niets uit. Het is gewoon waar. Daar steun je op; dat is gezond en dat wankelt niet. Dan is je huis, ook je geloofshuis, gebouwd op een rots. Zo is dat.

Stemmingen en emoties veranderen voortdurend. Als je in staat bent om dat te relativeren, dan is dat gezond geloof. Gezond geloof heeft ook te maken met het kunnen relativeren van gevoelens en emoties. Ik zeg niet dat je ze wegredeneert, maar je relativeert ze. Je laat ze niet bepalend zijn. Dat is gezond zijn in het geloof: de waarheid aan het licht brengen en weten hoe het zit.

▶ 54:48 Gezond Verstand: Nuchter Denken Vanuit Gods Alomvattende Liefde ↑ hoofdstukken

Gezonde woorden leiden vervolgens ook tot gezond verstand. Dat woord is helaas in veel van onze vertalingen verdwenen; het wordt dan bijvoorbeeld vertaald met ‘bezadigd’. Daar ben ik eigenlijk helemaal niet gelukkig mee, want er staat gewoon het woord voor gezond verstand of bezonnenheid. Heel veel mensen koppelen geloof aan emotie. Geloof is volgens hen niet een kwestie van weten, maar geloof is juist wél weten, namelijk op basis van je vertrouwen in het Woord. Je weet: kijk, het staat er, zwart op wit. Ik weet dat de dingen zo zijn. En als je dat weet, dan kun je ook gezond gaan denken.

Zie je wat daaraan voorafgaat? Gezonde woorden en gezond onderwijs, waardoor je ook gezond kunt geloven. Dat leidt er weer toe dat je gezond gaat denken: scherp, kritisch en gebalanceerd, luisterend naar wat er werkelijk gezegd wordt. Dat is gezond verstand. Het is een eigenschap die je met name in de Titusbrief iedere keer weer tegenkomt. Als je bijvoorbeeld Titus 2 leest, dan zegt Paulus tegen Titus dat hij vijf groepen zou aanspreken: de oudere mannen, de oudere vrouwen, de jongere vrouwen, de jongere mannen en speciaal ook de slaven. Van al die groepen wordt als een van de eerste eigenschappen gezegd dat ze gezond verstand zouden krijgen. Gezond verstand is een kenmerk van gezond geloof. Geloof is dus niet blindvaren op je emotie; nee, het is ook een kwestie van gezond verstand.

‘Maar jij,’ zegt Paulus dan in dat laatste vers wat ik wil noemen, ‘spreek hetgeen de gezonde leer betaamt.’ Dat wil zeggen: wat in overeenstemming is met dat gezonde onderwijs. Uiteraard leidt dat tot gezond denken en van daaruit ook tot gezond leven, een gezonde handel en een gezonde wandel. Er zit een logisch en consistent verband tussen al die terreinen; het zijn geen hoofdstukken of afdelingen die van elkaar gescheiden zijn. Er is een logisch verband tussen gezond denken, gezond doen, gezond handelen en gezond wandelen.

De eerste groep die Paulus aanspreekt, de oude mannen, zij zouden nuchter zijn en eerbaar. Dat wil zeggen dat ze gerespecteerd zouden worden in hun gedrag; dat mag van oudere mannen in het bijzonder ook verwacht worden. Zij wandelen met gezond verstand en zijn gezond in het geloof. Hier vind je ze allebei in één vers: eerbaar, met gezond verstand en gezond in het geloof, in de liefde en ook in het verduren. Zie je hoe al die eigenschappen met elkaar verband houden?

Gezond zijn in het geloof heeft te maken met het weten van God, de gelukkige God die heel de schepping liefheeft. Als je weet hebt van een God die heel de schepping liefheeft, die Zich bekommert om elke creatuur en elk mens – Titus 2 vers 11 zegt het immers ook: ‘De genade van God is reddend verschenen aan alle mensen’ – dan verandert dat je hele perceptie. Je kijkt anders op de dingen en ook op andere mensen. Ook op die ‘onuitstaanbare’ broeders en zusters of mensen in het algemeen. Het zijn mensen die geliefd zijn door hun Schepper en door Hem gemaakt zijn. Hij heeft een plan met hen. Bedenk dat goed.

Zie je hoe die wetenschap je denken en daarmee je handelen bepaalt? Eigenlijk zouden we elkaar daarin ook de ruimte en de tijd moeten geven, zodat je hervormd wordt in je denken en de consequenties gaat verstaan, begrijpen en toepassen. Dat is een proces; dat is niet iets van de ene op de andere dag. Maar je gaat ontdekken: ‘Wacht even, als dat zo is, dan is de logische consequentie ook dat ik de mensen zou liefhebben.’

Laten we nog even teruggaan naar ‘Dordt’. Als je idee is dat God de mensheid verdoemt, maar enkelingen daaruit uitverkiest en die bestemd heeft tot redding en de rest niet, hoe denk je dan dat dit godsbeeld en dat toekomstbeeld je handelen gaat bepalen? Kweekt dat liefde voor het mensdom? Een God die Zijn schepping laat varen – ik zeg het expres zo – en die talloze mensen verdoemt, is dat een basis om andere mensen lief te hebben en hen de ruimte te geven? Nee, toch? Daarentegen is de God die alle mensen liefheeft en daadwerkelijk ook redt, logischerwijs een fundament om ook daadwerkelijk aan hen liefde te bewijzen. Hoe onuitstaanbaar ze in mijn ogen soms ook zijn – en dat is trouwens heel betrekkelijk, want dat kon namelijk ook wel eens wederzijds zijn, begrijpt u? Dat is gezond verstand: gezond zijn in het geloof.

▶ 01:01:06 Samenvatting: Gezonde Woorden, Leer, Geloof en Verstand ↑ hoofdstukken

Wat ik u vanmorgen heb willen vertellen, en daarmee wil ik afsluiten als samenvatting: het begint met een gezonde woordenschat. Begrippen, concepten, gedachten die de Schriften zelf ons aanreiken. Het afwijzen van woorden van menselijke wijsheid is daarbij ongelooflijk belangrijk, want die doen ons ontsporen en het zorgt ervoor dat je leer ongezond wordt.

Gezond onderwijs, gezonde leer. En dat in het bijzonder voor ons: dat wat Paulus ons vertelt en de wijze waarop Paulus ons vervolgens in de rest van die hele bibliotheek, de Bijbel, inleidt. Gezonde leer, dat leidt tot gezond geloof: sterk, weerbaar, solide, energiek en vitaal. En vervolgens leidt dat ook tot gezond verstand; gezond zijn in je denken.

Wat een geweldige waarheid legt de Bijbel ons zo neer over gezondheid. Hoe belangrijk is gezondheid? Als ik me alleen even bepaal tot deze trits van woorden, of dit viertal woorden: gezonde woorden, gezonde leer, gezond geloof en gezond verstand, dan zie je hoe dat onderstreept wordt. Gezondheid? Zeker! En dat is ook precies zoals we dat tegen elkaar zeggen als we het glas heffen: gezondheid! Amen.