▶ 00:00 Introductie en Samenvatting van Romeinen 1 ↑ hoofdstukken

Voor de derde keer gaan we ons nu bezighouden met de wereld van Romeinen 1. Dat is het overkoepelende thema van drie bijeenkomsten, waarbij we het laatste deel van dat Bijbelhoofdstuk, Romeinen 1, hebben besproken en nu de verzen behandelen die nog niet aan de orde zijn geweest. Tijdens deze derde en tevens laatste bijeenkomst rond dit thema gaan wij ons bezighouden met de wereld die Paulus in Romeinen 1 beschrijft. Ik ga het straks nog even kort samenvatten voor degenen die het tot dusver niet hebben gevolgd, maar het gaat nu dus om de wereld van Romeinen 1 in combinatie met de laatste dagen van de christenheid, of van de christelijke wereld.

Er blijkt namelijk een hele opmerkelijke overeenkomst te zijn tussen dat wat Paulus in Romeinen 1 beschrijft en dat wat hij zegt over de laatste dagen, de eindfase van het christelijke avondland. Tussen de christelijke wereld — de christenheid, dat wat onder de vlag vaart van het christendom — en de wereld van Romeinen 1 bestaat een opvallende gelijkenis, en dat zal ik pas aan het einde naar voren gaan brengen.

Laat ik eerst nog even terugblikken op wat we tot dusver hebben gezien. We zijn begonnen bij Romeinen 1 vers 18 en de bespreking loopt door tot het einde van het hoofdstuk, vers 32. Tot dusver hebben we in een tweetal bijeenkomsten de verzen 18 tot en met 27 besproken. Laat ik dat even samenvatten aan de hand van een aantal punten die aan de orde zijn geweest.

In het begin van de eerste zeventien verzen van de Romeinenbrief brengt Paulus onder woorden wat zijn missie is: om onder de natiën in de wereld dat geweldige goede bericht bekend te maken van wat God van oudsher had beloofd en in de Schriften was aangegeven, namelijk dat ooit de Messias zou komen. Hij is gekomen en de dood is overwonnen, waar we zojuist ook over zongen. In feite is dat het grote punt. Het is dus niet zoals bij — als ik even mag aansluiten bij wat Art zojuist naar voren bracht over Halloween — dat de dood altijd ontkend wordt. Men zegt vaak dat de dood de kern van alle religie is: de dood is niet echt dood, maar je leeft op een andere manier voort. Dat is echter niet de Bijbelse boodschap. In de Bijbel is dood echt dood. Is er dan geen hoop? Jawel, maar die is gelegen in de opstanding; namelijk dat de mensen uit de graven zullen worden opgewekt.

De Bijbelse boodschap is dat, zoals ooit Christus Jezus als eersteling — maar ook als garantie voor de rest — werd opgewekt, zo ook de hele mensheid zal worden opgewekt. Maar, zegt Paulus er in 1 Korinthe 15 bij, ieder in zijn eigen rangorde. Als we het daarover gaan hebben, dan zouden we echt nog een serie moeten houden van pakweg vijfentwintig bijeenkomsten, want daar is zoveel over te melden. Maar goed, dat is dus de kern van dat goede bericht: God heeft vervuld wat Hij tevoren had aangekondigd. Hij doet recht aan Zijn belofte.

▶ 03:40 De Waarheid Ten Onder Houden en Gods Toorn ↑ hoofdstukken

Maar waar het dan vanaf vers 18 over gaat, is dat terwijl God zich houdt aan Zijn woord en recht doet aan wat Hij zegt, de mens – eigenlijk de mensheid in zijn algemeenheid, gegeneraliseerd gesproken dus – de waarheid ten onder houdt. Dat geldt eigenlijk universeel. Het is het kenmerkende wat deze aion, dit wereldtijdperk, ook zo boos maakt: dat de waarheid niet gehoord mag worden. Die wordt ten onder gehouden. Dat is de uitdrukking die Paulus gebruikt.

Dat is heel lastig, een hele moeizame bezigheid. Want dat is net zoiets als met een ballon die je onder water probeert te houden. Een opgeblazen ballon, bedoel ik. Dat lukt wel, maar daar moet je altijd veel moeite voor doen, want van nature heeft hij de neiging om naar boven te komen. Dat geldt voor de waarheid ook. De waarheid komt altijd aan het licht, vroeg of laat. Maar de mens houdt dus, terwijl hij weet dat dingen waar zijn, de waarheid tegen. Het mag niet gehoord worden en dat gaat in dit geval vooral over de waarheid van God.

Er is een God. Er is iemand, dat weet iedereen. Paulus legt in ditzelfde gedeelte uit dat de mens dat weet, gewoon omdat hij de intelligentie heeft om ontwerp te herkennen. Je herkent design en dan weet je: er moet een designer zijn. Dat kan niet vanzelf. Als je hier een computer ziet, of een horloge, of zulke ingewikkelde, complexe dingen, dan weet je: wauw, wat knap dat dat zo bedacht is. Nou, de schepping zoals wij die om ons heen zien, die is van een veel hogere orde, onvergelijkbaar. Zo’n design is onvoorstelbaar. Daar móét een designer zijn. Dat weten mensen, maar die waarheid wordt ten onder gehouden.

Ja, dat is heel karakteristiek voor deze aion. En dan lees je ook dat Gods toorn zich daarover openbaart. Maar – en dat is heel essentieel, dat zullen we vandaag opnieuw zien – die toorn van God openbaart zich in onze dagen niet doordat Hij ingrijpt, maar juist doordat Hij zich afkeert en eigenlijk de mens laat begaan. In zijn eigen sop laat gaarkoken, zoals wij dat dan zeggen. Oké, jullie willen de waarheid niet? Nou, dan zullen jullie erachter komen. En dat terwijl God straks binnen niet al te lange tijd – want de termijn is aan het verstrijken – echt gaat ingrijpen. Maar nu doet Hij dat niet.

Hij doet dat zo effectief dat mensen zelfs denken: waar is Hij dan? Je hebt in de theologie zelfs een richting die de 'God-is-dood-theologie' heet. God laat toch niets van Zich merken? En dat klopt ook: Hij grijpt niet in. Dat is heel karakteristiek. Hij laat de mens begaan, maar dat betekent ook dat op het moment dat je God niet herkent als God – dat wil zeggen: als de Beschikker van alle dingen die aan het begin staat, de Schepper die alles in Zijn hand heeft en naar Zijn doel brengt – je Hem niet de eer geeft die Hem toekomt.

God als God vereren, dat is de uitdrukking die gebezigd wordt in Romeinen 1 vers 21. We hebben het daar vaak over gehad; het is zo essentieel. God als God de credits geven. Hij is God, dat wil zeggen: de Beschikker en Plaatser van alle dingen. Op het moment dat je dat uit het oog verliest... daar zijn gradaties in. De uiterste gradatie is dat je God überhaupt ontkent. Maar je kunt God ook nog wel erkennen in de zin van: 'er zal wel een opperwezen zijn, er zal wel iets meer zijn, ietsisme' of zoiets. Maar dan wordt de mens verijdeld in zijn denken. Als je uitgangspunt niet meer correct is, dan kunnen je redeneringen nog zo knap zijn en zelfs valide, maar het beginpunt klopt niet.

Het beginsel van alle wijsheid is de vrees van Hem. Erkennen dat Hij God is. Als je daar niet begint, dan lopen al die redeneringen vast, met al je academische knowhow en met alle universitaire en professionele bevestigingen. De grote bibliotheken gaan er allemaal van uit en men redeneert God weg. Ik vind het altijd heel eigenaardig – misschien heb ik het al eens naar voren gebracht – maar het is heel opvallend dat men in de geschiedenis van de filosofie over de Verlichting spreekt. Het tijdperk van de Verlichting, een paar eeuwen geleden. En weet u wat dat betekent? Dat men God heeft weggeredeneerd. In de praktijk laat men zich daar niet meer over uit. God speelt geen rol meer en dat heet dan 'de Verlichting', terwijl het in werkelijkheid de verduistering is.

De mens wordt verijdeld in zijn redenering en wordt bovendien heel donker in zijn hart. Ook dat schrijft Paulus dus; we hebben het er uitgebreid over gehad. Op het moment dat er geen God meer is, dan is alles per definitie zinloos. Er is geen plan, er is geen doel. De dingen gebeuren gewoon random en het heeft geen zin of betekenis. Dan wordt het heel donker, want ja, het is zinloos en doelloos. Een heleboel mensen geloven daarin. Nou, dat is geen goed bericht, kan ik u vertellen.

Vergelijk dat met de wetenschap waar we het vanmorgen al verschillende keren over hebben gehad: er is er Eén die de dingen beschikt, bij wie nooit iets misgaat en die gewoon alles laat verlopen naar Zijn plan. Wow! Ja, en dat je dan een woord hebt dat zo vast en solide is. Alsjeblieft, gefeliciteerd! Als je dat niet kent, dan wordt het duister in je hart. En een van de dingen die Romeinen 1 dan beschrijft, is waar de mens de Schepper-God vervangt – ik bedoel God de Schepper, zo had ik het misschien beter kunnen zeggen.

▶ 10:24 De Schepper Vervangen Door het Schepsel ↑ hoofdstukken

Waar de mens, of de mensheid gewoon in het algemeen, God de Schepper vervangt door het schepsel. Want op het moment dat de Schepper weggeredeneerd wordt, dan moet daar iets voor in de plaats komen. Dat is dus per definitie iets wat Hij geschapen heeft: het schepsel. Dat is dan de mens, of wat abstracter: tijd of toeval.

Ik bedoel, waarom zijn we hier dan? Het grote antwoord in het evolutionisme is: door tijd en toeval zijn wij hier, toevallig dus. Maar in feite hebben die factoren, tijd en toeval, dan de rol van God overgenomen. God beschikt, God heeft het bedacht, maar als Hij weggeredeneerd wordt, dan moet daar een andere reden voor komen. Want één ding kunnen we niet ontkennen: we zijn er. Zo wordt er geredeneerd en wordt de Schepper vervangen door het schepsel. Dat is heel elementair; daar hebben we het de vorige keer eigenlijk de hele tijd over gehad.

▶ 11:33 De Theologische Betekenis van Mannelijk en Vrouwelijk ↑ hoofdstukken

Dan gaat de mens ook het verschil niet langer zien tussen mannelijk en vrouwelijk. Dat is eigenlijk het grote onderwerp in de verzen 24, 25, 26 en 27. Daar zit een logisch verband in. Ik heb dat de vorige keer uitgelegd; ik stel het nu alleen nog even vast als samenvatting van wat we toen hebben gezien. In de Bijbel is God mannelijk. Dat wil zeggen: de Gever. En de schepping is vrouwelijk. Dat is zo’n basaal gegeven. God is inderdaad Hij. Dat is niet omdat God een man is, maar omdat Hij mannelijk is. Hij is het begin, Hij staat aan het hoofd, Hij is de Eerste, Hij geeft.

De schepping vervult de rol van de vrouw. Dat is in feite een geweldige erepositie, een prachtige symboliek. God houdt van Zijn schepping zoals een man een vrouw liefheeft en leven geeft. Hij geeft Zijn zaad door opstanding – dat zijn hele dubbelzinnige termen die ik nu gebruik – zodat deze schepping, deze wereld, in blijde verwachting is en nu wacht op de verlossing. Ik hoop dat u begrijpt dat dit hele diepe, dubbelzinnige begrippen zijn. Verlossing. Waar het om gaat, is dat seksualiteit, het mannelijke en het vrouwelijke, de relatie tussen Schepper en schepping illustreert. Dat is waar het een beeld van is.

Maar op het moment dat de mens God wegredeneert – en dat is de logica en de gedachtegang van Paulus, die volstrekt onbekend is in onze dagen – redeneert men eigenlijk ook het mannelijke weg. Dan blijft het vrouwelijke en alles wat daarmee gekoppeld is over, maar de hele wisselwerking, de relatie tussen die twee, ziet men niet meer. Daarmee wordt ook de seksuele omgang onteerd. Ik bedoel hiermee dat de seksualiteit, het mannelijke en het vrouwelijke, zowel anatomisch als biologisch op elkaar zijn aangelegd. Dat is het ontwerp, het design. Maar de eer daarin is dat het spreekt van de Schepper en de schepping. Het is een illustratie; God drukt daarin als een ware kunstenaar Zijn gedachten en zelfs het hele evangelie uit.

In feite is de hele seksualiteit en de wijze waarop door eenwording en door liefde nieuw leven wordt gecreëerd, een geweldige uitbeelding van de grote waarheid die de Schepper daarin gelegd heeft. Wie is de bedenker van seksualiteit en het verschil tussen mannelijk en vrouwelijk? Hij! Maar op het moment dat Hij weggeredeneerd wordt, dan verdwijnt ook alle betekenis daarin en wordt het alleen nog maar plat vermaak. Het is leuk, het is lekker, et cetera, maar het heeft geen betekenis meer. Daarmee wordt de seksuele omgang ook met recht onteerd. Dat wil zeggen: de eer die erin uitgaat naar de Schepper, wordt ontkend.

Het natuurlijk gebruik – dat is de terminologie die Paulus daarvoor gebruikt – is in feite gewoon natuurkunde. Dit is geen moraal, in feite geen ethiek; het is natuurkunde, physica. Paulus gebruikt dat Griekse woord ook. Maar het hele natuurlijk gebruik van man en vrouw wordt dan vervangen. Paulus spreekt dan over bestialiteit, de seksuele omgang van de mens met een dier, en ook over homoseksualiteit. In beide gevallen gaat het dus niet over homofilie; ik heb die aantekening er ook heel uitdrukkelijk bij gemaakt. De Bijbel zegt daar geen woord over. Over de seksuele aantrekkingskracht die je kunt hebben, daar zijn heel veel varianten in, dat weet u allemaal, maar de Bijbel spreekt daar niet over.

De Bijbel spreekt over het natuurlijk gebruik van man en vrouw. Zowel bestialiteit als homoseksuele omgang heet in de Bijbel gewoon tegennatuurlijk, of eigenlijk letterlijk 'naastnatuurlijk'. Het is een afwijking; het heeft wel te maken met de natuur, maar het is een afwijking daarvan. Het is niet natuurlijk. Nou, dat moet je vandaag de dag maar eens zeggen. Ik ben blij dat GoedBericht niet gesubsidieerd wordt en dat ik daar niet afhankelijk van ben.

Wellicht hebt u het van de week ook gehoord; er was een hele toestand waardoor het CDA ineens kelderde in de prognoses voor de verkiezingen van aankomende woensdag. Meneer Bontebal had afgelopen maandag gezegd dat er scholen zijn waarin homoseksualiteit als onnatuurlijk wordt beschouwd. Zelf vond hij dat niet, maar hij vond wel dat er ruimte voor moest zijn. Nou, die werd me toch een partij afgeveegd. Dat je dat... ik bedoel, wat hier dus verteld wordt, daar moest hij zich voor excuseren, voor het feit dat dat überhaupt kan. Zover is het dus nu. Laten we dat maar even laten voor wat het is, het komt zo meteen trouwens nog op een andere manier terug.

We gaan nu even verder. We waren bij vers 27 gebleven en ik ga nu de resterende verzen bespreken. Een aantal daarvan zal ik heel snel doen, maar we zullen zien waar we uitkomen.

▶ 17:45 Overgegeven in een Verwerpelijk Denken ↑ hoofdstukken

En daar zij, zegt Paulus – pak gewoon het betoog weer op, je ziet heel duidelijk dat Paulus midden in zijn betoog zit – en daar zij, dat wil zeggen de mens die God heeft weggeredeneerd, het verwerpelijk achtten God te erkennen. Letterlijk staat er: dé God. De asterisk geeft aan dat er eigenlijk een bepaald lidwoord staat, zoals in het Grieks meestal het geval is: de God, de éne namelijk. Zij achtten het verwerpelijk de God te erkennen, letterlijk: in besef te hebben. Het besef te hebben dat Hij de God is. En dan staat er: zij achtten dat verwerpelijk en God heeft hen overgegeven in, daardoor en daarom ook. Er wordt een logisch verband verondersteld tussen het een en het ander. Zij keuren het af om God te erkennen en daar besef van te hebben, en dan staat er: en God heeft hen overgegeven in.

Ik heb daar grote nadruk op gelegd de vorige keer, en ik doe het nu opnieuw: op het feit dat hier staat 'in'. En niet zoals u in de meeste vertalingen – in ieder geval de NBG-vertaling – aantreft: 'aan'. Dat lijkt misschien wat krenterig, alsof het een gedoe op de vierkante millimeter is, maar nee: er is een groot verschil. Hier staat dus niet dat God hen heeft overgegeven áán een verwerpelijk denken. Het is trouwens dezelfde uitdrukking die we ook al zagen in vers 24 en in vers 25, waarin je leest dat God hen overgegeven heeft ín. Het grote verschil is dat overgeven 'aan' iets actiefs is: dat wil zeggen dat je iets hebt en dat geef je dan over aan iets anders. Maar wat Paulus hier naar voren brengt, is dat God hen om die reden heeft overgegeven ín. Dat betekent: Hij laat hen begaan in datgene waar ze toch al voor gekozen hadden. Zij hadden ervoor gekozen om God niet te erkennen en Hem die plaats niet te geven. Wat God dan doet, is hen daarin overgeven. Hij laat dat los. Het is dus niet een actief ingrijpen waardoor Hij hen aan iets anders overlevert, want dat zou een activiteit veronderstellen. Dat is het juist niet. Daarom leg ik daar zo'n grote nadruk op: het is passief. God laat het los en Hij laat de mens daarin begaan, ook uiteraard met een reden. Want ja, als je niet horen wilt, dan zul je het moeten voelen en ervaren; zo gaat het dan ook daadwerkelijk.

We gaan even zinsdeel voor zinsdeel: "en daar zij het verwerpelijk achtten God in besef te hebben, heeft de God hen overgegeven in verwerpelijk denken." Er staat – dat zie je in de Nederlandse vertaling trouwens ook – duidelijk een woordspeling op dit woordgebruik: daar zij het verwerpelijk achtten God in besef te hebben, heeft God hen overgegeven in een verwerpelijk denken. Er staat in het Grieks een woord dat te maken heeft met testen en met keuren, en in dit geval ook met afkeuren. Omdat zij het hebben afgekeurd om te beseffen dat God God is, laat God hen begaan. "Ga je gang maar." In verwerpelijk denken, oftewel afgekeurd denken; dat is eigenlijk het idee. Denken dat niet deugt. Denken dat misschien wel heel knap is en academisch, maar waarvan het uitgangspunt niet goed is. Ik zeg het expres nog een keertje zo: dat is verwerpelijk denken. En nou staat er nog een frase bij, namelijk: "verwerpelijk denken om te doen wat niet betaamt."

Ik heb dit expres even onderstreept omdat ik hier graag aandacht voor wilde vragen. Want doen wat niet betaamt, dat is geen moraalkwestie of een ethisch ding. Het begint bij verwerpelijk denken, namelijk in dit geval: het besef van God hebben. Op het moment dat God verdwijnt en buiten de horizon terechtkomt – de God – dan is het logische resultaat dat je vervolgens ook dat gaat doen wat niet betaamt. Ik benadruk dit ook omdat ethiek heel vaak zo wordt voorgesteld. In het algemeen, in de theologie en in de kerk, heb ik dat heel vaak zo vernomen. Je hebt het trouwens ook op de theologische faculteiten: daar is ethiek een apart onderwerp. Ook in de verkiezingen nu speelt de medische ethiek heel vaak een rol, en dan gaat het vooral om vragen als: mag iets nou wel of mag iets nou niet? Bijvoorbeeld die hele discussie over abortus: tot 22 weken wel en daarna niet. Dat soort ethische discussies. Maar het gaat eigenlijk nergens over. Waarom? Omdat de fundamentele vraag niet is óf iets mag, maar wat iets ís. De vraag is niet wanneer een vrucht bij de vrouw mag worden weggenomen en in welke week nog wel of niet. Dat zijn politieke kwesties of zaken van jurisprudentie, maar het echte punt is: wat is leven? Hoe definieer je de dingen vanuit de Bijbel?

Het gaat dus niet om de vraag wat mag. Ik irriteer mij in het algemeen altijd al over dat soort vragen: "Is het geoorloofd of niet?" Ik vind het mooi als Paulus daarin je rolmodel is, want Paulus staat daar heel makkelijk en laconiek in. Hij zegt: "Alle dingen zijn mij geoorloofd." Hij herhaalt het zelfs nog. Ja, niet alles bouwt op en niet alles is nuttig, maar het gaat niet om de vraag of iets geoorloofd is. Het gaat erom: is iets de waarheid of niet? Is God er in dit geval? Is Hij de God, ja of nee? Als Hij de God is, dan zul je Hem dus ook als zodanig erkennen. En op het moment dat je wel weet dat Hij er is, maar je Hem vervolgens wegredeneert, dan wordt je denken per definitie verwerpelijk. Ethiek staat niet op zichzelf, daar gaat het om.

Wat ik ook heel boeiend hiervan vind, is dat God zelf hen overgeeft in verwerpelijk denken, want Hij laat dat dus los om te doen wat niet betaamt. Weet je wat dat dus ook betekent? Dat God hier niets tegen doet. Integendeel: het feit dat de mensheid allerlei dingen doet die niet betamen... God zegt: "Ga je gang maar." Dan heb je natuurlijk altijd nog van die actieve en serieuze christenen die zeggen: "Jongens, daar moeten we wel wat tegen doen! Daar moeten we een politieke partij voor oprichten om dat tegen te gaan!" Of er moet in ieder geval geprotesteerd worden tegen allerlei ontwikkelingen. Dan gaan we acties ondernemen, handtekeningen verzamelen en die vervolgens indienen bij de minister. Men probeert zelfs op politiek niveau het zodanig voor elkaar te krijgen dat allerlei onbetamelijke dingen – ik had het net over het gebied van seksualiteit – verboden zouden moeten worden. Maar dan zegt Paulus: "Nee, weet je wat? Ik zal je vertellen hoe het zit. Het feit dat mensen dat doen, komt omdat God hen gewoon de ruimte geeft. Hij laat hen los. Hij heeft hen overgegeven in dat verwerpelijke denken, met als noodzakelijke consequentie dat de mens dus ook allerlei dingen gaat doen die niet betamen." Dat is trouwens wel een aardig woord: niet betamen, niet behoren, wat niet past bij het besef van God. Want het heeft gewoon consequenties. Daar gaat het om: de essentie is wat de waarheid is, en niet of iets mag of niet mag. Ik hoop dat u dit begrijpt en dat het kwartje valt, want dit is essentieel.

Dan ga ik even door, maar misschien moet ik nog even een opmerking maken. Ik zei zojuist dat ik mij van oudsher eigenlijk al... dat is een persoonlijk feitje wat ik nu doorgeef. Maar in de predikingen in de kerken – en ik weet echt wel waar ik het over heb...

Maar ook in de evangelische wereld gaat het altijd weer over ethiek, over wat mag en wat niet mag. Het geweldige is dat als je laat zien en weet hoe de dingen zijn en je dat vertelt, ik ervan overtuigd ben dat op het moment dat het denken hervormd wordt – dat is trouwens niet Romeinen 1, maar Romeinen 12 – op het moment dat het denken zuiver wordt, dan wordt het handelen en wandelen, gewoon het gedrag van de mens, vanzelf aangepast.

Dat is geweldig. Het begint bij het denken en doen is daar het gevolg van. Of je zou het ook zo kunnen zeggen: het feit dat mensen doen wat niet betaamt, is niet zozeer het gevolg van denken, maar juist het gevolg van het ontbreken van echt denken. Oké, dat is ook goed.

▶ 28:52 De Catalogus van Onbetamelijk Gedrag ↑ hoofdstukken

En dan krijg je een hele lijst van voorbeelden die Paulus geeft om te doen wat niet betaamt, wat niet behoort. Waarbij behoort het niet? Nou, bij het besef van God. In de beschrijving die nu volgt, vind je een lijst van pakweg twintig kenmerken, gedragingen of houdingen die de mensheid gaan kenmerken wanneer zij God hebben losgelaten. Er staat bij: "vervuld van alle onrechtvaardigheid, boosheid, hebzucht en slechtheid." Dit zijn eigenlijk nog de basisdingen. Het is trouwens wel opvallend dat Paulus het woord 'vervuld' gebruikt. Het gaat dus niet om incidentele effecten; nee, de mens is daar vol van. Het kenmerkt zijn hele innerlijke houding en zijn gezindheid.

Ik ga nu niet – zoals we bij een andere gelegenheid wel eens hebben gedaan – al die woorden nader bezien om te kijken wat er specifiek met onrechtvaardigheid, boosheid, hebzucht of slechtheid wordt bedoeld. Dat vond ik voor vandaag een beetje te vermoeiend en het leidt ook teveel af. Paulus doet dat hier zelf trouwens ook niet, dus we worden geacht enigszins te weten waar het over gaat. Maar ik vind het wel apart dat Paulus zegt dat als de mens overgegeven wordt in verwerpelijk denken, het noodzakelijke gevolg is dat hij ook allerlei dingen gaat doen. Hij gaat van alles uithalen, doen en zelfs bedenken; het is ook nog een heel creatief proces. Hij gaat alle dingen doen die niet behoren, soms heel evident niet, en dan raakt hij er steeds voller van: vervuld van al die dingen.

Ik lees verder: "vol van nijd, moord, twist, list en kwaadaardigheid." Soms overlappen die eigenschappen elkaar, soms ook niet. Moord is natuurlijk weer van een andere orde dan alleen maar twist of nijd, maar in feite is het een de uiterste consequentie van het ander. Als je iemand gaat vermoorden, dan begint dat meestal bij iets waarbij je die ander niet opbouwt. Deze opsomming, waar hij springt naar "vol van nijd" en "vol van moord, twist, et cetera", gaat over de verstoring van menselijke relaties. Laat ik het zo samenvatten.

Dan spreekt hij nog over fluisteraars. Er staat in de NBG-vertaling "oorblazers". Weet u wat oorblazers zijn? Ik kende het woord wel, maar gebruikt u het wel eens? Ik nooit. Een oorblazer... het idee is letterlijk "fluisteraars". Het idee daarbij is dat je achter iemands rug om praat wanneer anderen het niet mogen horen, en in dit geval gaat het dan vooral over roddelen. Achter de rug om van anderen, dat doe je dus zachtjes. Je kunt ook lasteren; dat is wat je meestal openlijk doet, zelfs voor publiek. Dan heet het lasteren, maar je kunt het ook gewoon fluisteren. In feite zijn het twee uitingingen met dezelfde bron.

Maar goed: fluisteraars, lasteraars, haters van God, beledigers... U ziet waar ik de tekst gecursiveerd heb; dat heb ik al vaker gedaan wanneer ik wat afwijk van de NBG-vertaling: overmoedigen, grootsprekers. In deze lijst tot hiertoe is het kernwoord iedere keer eigenlijk de arrogantie van de mens, die ten koste gaat van de ander. Het is hoogmoed. Je beledigt een ander als je roddelt of lastert; in feite verhef je jezelf boven de ander en diskwalificeer je hem. Dan ben je overmoedig, een grootspreker. Het idee is iedere keer dat de mens zichzelf heel erg belangrijk gaat vinden. Dat is trouwens ook het mooie: als je God als God gaat erkennen, dan weet je dat je in feite een creatie bent. Je kunt niets zonder Hem. Elke ademtocht, alles wat je doet, de meest minutieuze dingen in ons bestaan zijn er omdat Hij dat geeft. Geen enkele seconde, geen detail ontgaat Hem. Hij creëert dat, Hij geeft het een plaats. Nou, dan word je wel heel klein en bescheiden.

We hadden het eerder over het idee van de vrije wil dat in de christenheid zo'n grote rol speelt, het idee dat een mens kan kiezen. Nou, dat is maar tot op zeer zekere hoogte het geval, in relatieve zin. Maar uiteindelijk: God is er. Dat is trouwens Romeinen 9 weer: God maakt vaten van toorn. God zegt tegen een Farao: "Laat mijn volk gaan", en tegelijkertijd zorgt Hij ervoor dat Farao "nee" gaat zeggen, zodat God via die Farao kan laten zien hoe machtig en groot Hij is. Wat heeft de mens daar dan nog op aan te merken? Paulus zegt in reactie daarop: "Verbeeld je nou niks. Wie ben jij dat jij God zou tegenstreken? Wie denk je wel dat je bent, joh?" Dat is God; wij zijn helemaal niets. Is dat een diskwalificatie? Nee, dat geeft Hem de eer. Voor zover ik wat ben, dan is dat omdat Hij mij gemaakt heeft en mij de dingen geeft. Alles wat ik heb, heb ik van mijn Vader, en alles wat ik ben, ben ik door mijn Heer. Dat zingen we in een opwekkingslied, geloof ik, en zo is het maar net. Ik heb niks van mezelf.

We hadden het er op de conferentie over – nietwaar, Gerard? – aan de hand van Handelingen 17. Gerard besprak toen ook die verzen over de God die zo onbekend is. Van die God staat geschreven dat Hij aan allen leven, adem en alles geeft. Wat heb ik dus voor mezelf? Niente, niks, nada, nul. Helemaal niks. Ik heb het hier over arrogantie en hoogmoed, maar weet u wat ootmoed eigenlijk is? De moed om een "ootje" te zijn, een nulletje te wezen. Dat is ootmoed. Ik vind dat een leuke etymologische herleiding: gewoon, je bent een nul, en met de Ene ervoor ben je een tien. Dat is uitmuntend. Ja, dat is ook wel heel mooi.

Oké, het is een hele vermoeiende lijst wat de mens zich allemaal in zijn hoofd haalt, en wat in zijn hoofd terechtkomt op het moment dat hij God wegredeneert. Dan wordt hij vindingrijk in het kwaad. Hij is heel creatief, maar vooral om slechte dingen te bedenken: "hun ouders ongehoorzaam, onverstandig, onbestendig" – dat wil zeggen: niet stabiel – "zonder natuurlijke genegenheid." Dat is eigenlijk wat er staat. Ik kom er straks nog even op terug.

Eigenlijk is deze laatste opsomming het meest fundamenteel, want het is een verloochening van de meest basale waarden binnen de natuurlijke verhoudingen, ook van het gezin en de familie. Want hoe werkt het in een gezin? Dat is gebaseerd op hiërarchie. Wil het allemaal goed functioneren, dan moeten de ouders gezag hebben en iets te zeggen hebben, zodat ze leiding kunnen geven. Maar op het moment dat dat verdwijnt, dan desintegreren gezinnen – en trouwens huwelijken ook, want dat heeft vaak weer met ontrouw te maken en het feit dat je niet werkelijk op de ander aan kunt. Al dat soort dingen... Ik bedoel dit trouwens helemaal niet moralistisch, hoor. Dit is gewoon een observatie van wat er gebeurt op het moment dat je God niet meer als de God erkent. Dan krijg je onvermijdelijk dit soort eigenschappen en kenmerken. "Zonder natuurlijke genegenheid" geeft ook aan dat de mens dan geen idee meer heeft van wat natuurlijk is. Mannelijk en vrouwelijk, daar kom ik straks nog even op terug, maar ook de gewone verhoudingen binnen het gezin en dat soort vanzelfsprekende ABC-gegevens spelen geen rol meer. De mens verliest de erkenning daarvan.

Of barmhartigheid, ontferming ook.

Immers, en zo eindigt dan Romeinen 1: hoewel zij de rechtseis van God beseffen, namelijk dat zij die zulke dingen bedrijven de dood verdienen. Ja, want dat weet een mens. De mens weet dat God er is. Die kennis kun je weliswaar iedere keer ten onder houden, en dat gebeurt dan ook allerwege – het wordt ten onder gehouden dat God God is – maar een mens weet dat.

Een mens weet ook gewoon van nature wat goed is en wat kwaad. Dat weet hij; dat hoef je in feite aan anderen helemaal niet te vertellen. Dat weet je, en dat heet het geweten, letterlijk het ‘medeweten’. God heeft die kennis aan de mens gegeven. En een mens weet daardoor ook dat hij terecht een sterveling is en de dood verdient.

We zijn stervelingen? Ja, maar dat is niet voor niets. Omdat wat wij hier leven noemen, eigenlijk helemaal geen leven is. Het is sterven; we zijn bezig dood te gaan. Dat is misschien een beetje een Halloween-gedachte, erg macaber. Wij leven niet, maar we zijn bezig dood te gaan. Zeker als je het afzet tegen wat écht leven is, namelijk leven dat de dood achter zich heeft, dan is dit maar gewoon sterven. We zijn stervelingen, wat letterlijk betekent dat we bezig zijn te sterven. Dat is wat het is.

Oké, maar een mens weet ook gewoon dat hij niets beter verdient. Trouwens, de dood is eigenlijk ook een antwoord daarop, want dan ben je ook meteen bevrijd van al die ellende. Dat is ook wat macaber gedacht, maar het is wel zo.

▶ 40:52 De Ultieme Omkering: Bijval Schenken aan het Kwade ↑ hoofdstukken

Paulus zegt, dat is vers 32 en hij sluit dan af. Mensen weten dat, maar hij zegt, en dat is eigenlijk nog een trappie erger: ze doen ze niet alleen zelf, maar schenken ook nog bijval aan wie ze bedrijven. Dat is eigenlijk nog erger. Dus het kwade wordt niet slechts gepraktiseerd, maar het wordt ook nog eens verdedigd en zelfs gesanctioneerd. Dat wil zeggen: wettelijk vastgelegd, en dat is goed. En als je nu niet instemt met het kwade, dan ben jij de moreel verwerpelijke.

Nou ja, daar had ik het net over. Dingen worden gewoon in de wet vastgelegd. Het kwade wordt goed genoemd. En op het moment dat je het nog aanmerkt als kwaad of onnatuurlijk, dan ben jij degene die moreel helemaal het padje kwijt is en eigenlijk opgesloten zou moeten worden. Ja, dat is het eind van het liedje dus. Dit is eigenlijk waar het dan uiteindelijk in eindigt.

Dus eerst doet men het, misschien nog in het geniep. Vervolgens is de volgende stap – je zou het in gradaties kunnen uitsplitsen – dat de mens het vervolgens gaat verdedigen of het gaat goedpraten. Dan komt er weer een volgende fase dat hij het echt expliciet gaat verdedigen. En op een gegeven moment wordt er zelfs gezegd: "Ja, maar dit is goed. En als je het er niet mee eens bent, dan ben jij degene die moreel verwerpelijk is."

Ja, maar dan heb je dus een complete omkering. En weet je, dat kan in een paar jaar zo allemaal gebeuren, ook gewoon in een samenleving. Er zijn nu dingen die je nu kunt zeggen waardoor je aangeklaagd kunt worden, die vijftig jaar geleden nog verboden waren en waarvoor je in de bak belandde. Als je nu die dingen aan de kaak stelt, dan kan juist het omgekeerde nu plaatsvinden. Het is bizar, het is bizar.

Maar ja, dat is wat er gebeurt dus. Romeinen 1, dat is samengevat waar het op neerkomt. Romeinen 1 beschrijft de wereld die God uit haar denken weggeredeneerd heeft. De consequentie, nou, dat is wat Romeinen 1 dan beschrijft; waarom dat dan zo gaat en hoe dat er dan uitziet. Nou, dat ziet er niet uit dus. Oké, en nu wilde ik u nog even meenemen.

▶ 43:22 Timotheüs 3: de Christenheid in de Laatste Dagen ↑ hoofdstukken

We gaan naar 2 Timotheüs 3, want dat was ook de ondertitel van deze ochtend: 'De Wereld van Romeinen 1 en de christenheid in de laatste dagen'. Over Romeinen 1 heb ik nu genoeg gezegd, maar er is een gedeelte dat daar in bepaalde opzichten heel sterk op lijkt. Dat is 2 Timotheüs 3, Paulus’ geestelijke testament, dat hij schreef vlak voor zijn executie. In beide gevallen... nee, ik lees het toch even voor. Dat lijkt me wel goed. Ik lees het even snel door.

"Weet wel," zegt Paulus dan, "dat er in de laatste dagen gevaarlijke tijden zullen komen; want mensen zullen zelfzuchtig zijn, geldliefhebbers, pochers, vermetel, kwaadsprekers, aan hun ouders ongehoorzaam, ondankbaar, onheilig, zonder natuurlijke genegenheid..." Ik heb deze dingen expres wat vetter geprojecteerd om daarmee de overeenkomst met Romeinen 1 te laten zien, want dan herken je direct waar dezelfde woorden of woorden van gelijke strekking worden gebezigd. "Aan hun ouders ongehoorzaam, ondankbaar, onheilig, zonder natuurlijke genegenheid, trouweloos, lasteraars, onmatig, onhandelbaar, afkerig van het goede, verraderlijk, roekeloos, opgeblazen, met meer liefde voor genot dan voor God, die met een vorm van godsvrucht de kracht daarvan verloochend hebben." En Paulus zegt dan: "Keer je ook van dezen af." Houd hen op afstand, zegt de NBG-vertaling. Ja, wegwezen, dat moet het niet zijn. Dat is het idee.

Kijk, in beide hoofdstukken geeft Paulus een opsomming van ongeveer twintig uitwassen. Het hangt ook een beetje af van het handschrift et cetera, maar in beide schriftplaatsen vind je een hele waslijst, een catalogus, een opsomming dus van uitwassen van kwaad. Zowel in Romeinen 1 als in 2 Timotheüs 3. Dat is sowieso de overeenkomst. Maar in Romeinen 1 beschrijft Paulus de heidense wereld van zijn dagen; de wereld die hij simpelweg om zich heen observeerde en de wereld die God niet kende. Hij beschrijft hoe dat zo gekomen is. In 2 Timotheüs 3 vind je een gelijksoortige opsomming. De overeenkomst is heel opmerkelijk, niet alleen doordat ze beide ongeveer even lang zijn, maar ook doordat er min of meer dezelfde eigenschappen worden gekarakteriseerd.

Maar in 2 Timotheüs 3 is het niet de heidense wereld van zijn dagen — of laat ik het anders zeggen: de pre-christelijke wereld. Nee, in 2 Timotheüs 3 beschrijft Paulus de christelijke wereld van de laatste dagen. Paulus waarschuwt Timotheüs aan het eind van zijn leven al hoe het zou zijn in de laatste fase van het christelijke tijdperk. Zo noemde hij het: in het einde. Deze aeon eindigt — we hebben het er al heel vaak over gehad — en zou ongeveer 2000 jaar gaan duren. Wij zitten aan het einde van die tijd en wat Paulus zegt, is dat in de laatste dagen, de laatste fase van de christenheid, de christelijke wereld zo zou zijn als die ooit in Romeinen 1 werd beschreven.

In Romeinen 1 beschrijft Paulus een wereld die alleen bekend is met Gods openbaring in de schepping. Dat wil zeggen: je kent de boodschap van God niet, je kent de Schriften niet, maar het is de wereld die alleen weet dat er een Schepper moet zijn. That's it. Nou ja, dat is al heel veel, maar ik bedoel: ze kennen de Schriften niet. Daarvan zijn ze niet op de hoogte. Dat is de wereld in Romeinen 1. In 2 Timotheüs 3 is het echter een wereld met een vorm van godsvrucht. Godsvrucht betekent letterlijk 'goede verering'. Het idee is: zij doen zich voor als mensen die God kennen en Hem op de juiste, correcte wijze vereren. Ze zijn bekend met de goede verering, maar het is alleen maar vorm.

Wat ik dus bedoel te zeggen is: Paulus beschrijft in Romeinen 1 de wereld van zijn dagen die totaal niet op de hoogte was van de Bijbel en alleen weet kon hebben van God vanwege de schepping. In 2 Timotheüs 3 geeft hij een opsomming van soortgelijke dingen, maar dan zegt hij: dat zal de wereld zijn in de laatste fase van de christenheid. De christelijke wereld, het Avondland; ik bedoel eigenlijk die hele wereld die vaart onder de vlag van de christenheid. Die zal in de eindfase gekenmerkt worden door dezelfde eigenschappen als die Paulus in Romeinen 1 gaf van de wereld die totaal de Schriften niet kent. Dit is dus een wereld die de Schriften wél kent, of in ieder geval geacht wordt daarmee bekend te zijn en daar zelfs mee coquetteert. Ik zeg coquetteert omdat het onoprecht is; het is slechts vorm. De inhoud, de kracht ervan, de werkelijke spirit, die ontkennen ze. Dat is een groot verschil tussen Romeinen 1 en 2 Timotheüs 3.

Wat Paulus dus zegt, is dat de christenheid in de laatste dagen dezelfde eigenschappen en gelijke kenmerken draagt als de heidense wereld in Paulus' dagen. Maar de christenheid vertoont die kenmerken dan met een vorm van godsvrucht. Dat wil zeggen: het lijkt allemaal heel christelijk en het lijkt Bijbels, maar het is het dus niet. Dat blijkt trouwens ook uit de tweede Timotheüsbrief als je later leest in 2 Timotheüs 4. Dat is de tijd waar Paulus ook voor waarschuwt. Wij leven in die tijden, hè? Even voor de goede orde: ik heb er al vaak genoeg over gehad dat wij in de eindfase zitten. Het einde van die twee millennia is nabij; daar zitten we in. Dus als er ooit een tijd is geweest die als de laatste dagen benoemd kan worden, dan is het wel deze tijd.

Men zal de gezonde leer niet langer meer verdragen. Met andere woorden: als je in de christelijke wereld ergens binnenstapt, in een kerk of kring, en jij vertelt de gezonde leer, dan zeggen ze: "Alsjeblieft, wegwezen!" Men verdraagt het niet! En als u dat niet gelooft, dan zou ik zeggen: probeer het maar eens uit. Men verdraagt het domweg niet meer. De Bijbel — dat is ook heel karakteristiek voor 2 Timotheüs 4 — beschouwt men niet langer als de waarheid, maar als een bundeling van mythen. Men zal het oor afkeren van de waarheid en zich wenden tot mythen. Zo wordt de Bijbel trouwens ook in de moderne christelijke wereld beschouwd: als mythen, een sprookjesboek. Het zijn mooie verhalen, je kunt er veel van leren, maar ze zijn gewoon verzonnen. Ja, dat zijn dus gewoon mythen. Leuke verhalen.

Deze kenmerken bepalen ook de wijze waarop men de Bijbel benadert, ook gewoon in de christelijke wereld van predikanten en pastoors. Het is gewoon mainstream waarin de Bijbel inderdaad als iets moois wordt gezien waar je mooie, leuke dingen uit kunt leren. Heel selectief, maar de waarheid waarin God Zelf aan het woord is en die complete bibliotheek die vast en solide is, dat heeft men weggezet. Nou, dat is die christenheid dus. En nu ga ik...

▶ 52:16 Heidense Speerpunten in het Moderne Christendom ↑ hoofdstukken

Vanwaar dan die link met Romeinen 1? Nou, dat zijn de primaire kenmerken die Paulus in Romeinen 1 aanwijst voor dat afgodische heidendom. De eerste eigenschappen zijn nu – en dit vind ik heel apart – de speerpunten geworden van het moderne christendom. Wat bedoel ik daar dan mee? Nou, hij noemt twee dingen waar we het de vorige keer eigenlijk ook al over hebben gehad: dat de waarheid wordt vervangen door de leugen en dat de schepping wordt gediend naast de Schepper, of eigenlijk ook in plaats van de Schepper. Want de schepping krijgt daarmee dezelfde status als de Schepper en daarmee heb je de Schepper in jezelf gedegradeerd. De schepping wordt dus verhoogd – dat is relatief natuurlijk – maar de schepping wordt gediend.

Ik zal u dit vertellen: dat gebeurt in de christenheid vandaag de dag werkelijk overal. Ga maar eens willekeurig kijken; het hangt er natuurlijk vanaf waar je kijkt, maar in het gewone, moderne christendom gaat het – voor zover men het nog over zonde heeft – over CO2-uitstoot. Bekeren houdt dan in dat je je levensstijl verandert en dat je minder moet vliegen. Vroeger was het: je mag op zondag niet fietsen, dat soort dingen. Maar als je nu naar een moderne kerk gaat, dan wordt er vooral op gewezen dat je niet te veel vlieguren moet maken en minder vlees moet eten. 's Avonds moeten op tijd de lichten uit en de verwarming wat lager. Dat is dan de boodschap. Daar wordt de zonde aangewezen en verteld wat je daartegen kunt doen om je ecologische voetafdruk te verminderen. Dat is wat er verteld wordt.

Want ja, we willen toch nog wel een beetje relevant zijn. Het is gewoon hetzelfde gekakel als wat je de hele wereld hoort zeggen, maar met dat verschil dat het nu ook in de kerk gewoon is overgenomen. Sterker nog, men promoot deze dingen. Art heeft hier ooit al eens een keertje over gesproken: over die SDG’s, de Sustainable Development Goals. Een van die doelstellingen is trouwens ook sociale rechtvaardigheid, inclusiviteit en het hele woke-gedachtegoed. Het is allemaal binnengekomen! En weet u hoe ze dit ook noemen? Agenda 2030. Die vind ik dan wel heel erg leuk, want dat is nou precies het jaar waarin de tweeduizend jaren letterlijk ophouden. De Heer verliet dit aardse toneel in het jaar 30 van onze jaartelling en tweeduizend jaar later wordt het hoog tijd dat we dit eens eventjes gaan promoten. Maar u weet waar het op neerkomt: de planeet moet gered worden. De aarde is trouwens geen planeet, maar daar gaan we het verder niet over hebben. De wereld moet gered worden... wat een onzin!

Ik zal u dit vertellen: als je God kent en Zijn Woord kent, dan weet je dat Hij de Redder is van deze wereld en dat deze wereld sowieso nog duizend jaar meegaat. Dat weet je. Maar ja, als jij denkt dat wíj dat moeten doen... Ze hebben daar ook hele mooie termen voor, zoals rentmeesterschap, maar men dient de schepping in plaats van de Schepper. In feite is dat wat karakteristiek is voor het heidendom nu gewoon helemaal binnengedrongen in de christenheid. Het is een van de speerpunten van de hele boodschap geworden. Het is gewoon klimaatreligie, een eco-evangelie; zo wordt het ook wel genoemd. Nou, ik raad het niet aan, maar als u het niet gelooft, kijk het dan zelf maar eens na. Controleer maar eens hoe dat inderdaad in de boodschap naar voren komt. Ik zeg dat helemaal niet om te beschuldigen, dit is gewoon te observeren.

Het staat gewoon vast; dit is inderdaad de boodschap van de Wereldraad van Kerken, de grote gemeenschappen en de synodes die zich op deze wijze uiten. Zelfs de paus is momenteel heel druk bezig om zich inclusief en 'woke' uit te laten. Dat soort dingen. En dan is er ook inderdaad het verschil tussen mannelijk en vrouwelijk en de ontkenning van de man als beelddrager Gods, waar we het al over hadden. Men is onbekend met de hele typologie van mannelijk en vrouwelijk, van Schepper en schepping. En ja, dan hangen er van die vlaggen – zeskleurig hè, niet zeven, maar zes kleuren. Hoe karakteristiek is dat? Zo'n zogenaamde regenboogvlag die daar hangt bij de LHBTQ-plus-beweging, of zoiets. Het is een demonstratie.

Paulus beschrijft de wereld in Romeinen 1 en zegt dat men geen zicht heeft op de Schepper, waardoor men ook niet meer weet wat man en vrouw is. Van mannelijk en vrouwelijk heeft men geen idee meer. In 2 Timotheüs 3 zegt Paulus dat in de laatste dagen de christelijke wereld net zo zal zijn als de heidense wereld in zijn tijd. De christelijke wereld is dus gewoon compleet afgodisch en heidens geworden. De twee kenmerken die hij daar als eerste van geeft, zijn precies deze dingen. En inderdaad, dat zijn de speerpunten geworden voor de boodschap die vandaag de dag alom wordt uitgedragen: Pride-diensten en weet ik wat allemaal. Het is opmerkelijk, ik vind het buitengewoon opmerkelijk. Vandaar dat ik dit er graag nog even bij wil zeggen.

Dus samenvattend: de wereld van Romeinen 1 vers 18 tot 32 herkennen we in de christelijke wereld van de laatste dagen, in onze dagen dus. Met als speerpunten haar ijdele boodschap van het dienen van de schepping en het miskennen van de Schepper – de mannelijke Schepper en de vrouwelijke schepping. Ja, wat is daar nog over te zeggen?

▶ 58:55 Conclusie: de Ware God Kennen Geeft Zin en Uitzicht ↑ hoofdstukken

Dat vind ik zo mooi in Romeinen 1. Helaas ben ik er de vorige keer nauwelijks op ingegaan, maar ik wil bij dezen die lacune nog eventjes rechtzetten. Paulus beschrijft daar de wereld die God miskent en zegt dan over de God waar het allemaal om gaat: "Ja, de God, wie is dat dan?" En dan zegt hij dat Hij te prijzen is tot in – niet de eeuwigheid, maar tot in – de aeonen. En dan zegt hij: "Amen."

Dat is de God waar het allemaal om draait. Als je Hem kent – dat wil ik graag samenvattend mee concluderen – dan heb je werkelijk licht, heb je uitzicht en heb je, ook niet te vergeten, overzicht. Je weet dan ook hoe laat het is. Dat is ook wel erg handig, zeker vandaag de dag; dat je weet hoe laat het is. En waarom? Je kunt gewoon blindvaren op deze Schriften. Door je daarop te oriënteren en die God te kennen, geeft dat werkelijk zin, een inhoud en een doel. Het geeft werkelijk grond onder je bestaan. En als je dat mag kennen, nou lieve mensen, dan ben je zeer te feliciteren. Amen.