▶ 00:00 Introductie: het Volk Kiest en Wordt Genomen ↑ hoofdstukken

Een hele goedemiddag allemaal, vrienden. Hartelijk dank, Arnott, voor deze introductie. Het is prachtig om daar altijd weer bij bepaald te worden, zeker als je weet wat de geweldige betekenis daarvan is en dat het waar is dat Hij nooit het werk van Zijn handen laat varen. Wat wil je dan nog meer?

We gaan het vanmiddag hebben over iets wat heel sterk aansluit bij de actualiteit, hoewel – en dat moet ik er meteen bij zeggen – dat min of meer toevallig is. Het zal u niet ontgaan zijn dat er deze week in Nederland verkiezingen zijn geweest, en over de uitslag daarvan zullen we het verder maar niet hebben. We gaan het wel over een verkiezingsuitslag hebben, maar dan moeten we pakweg 3100 jaar teruggaan in de tijd. Dat gaan we vandaag doen, naar de geschiedenis van 1 Samuël 8.

Dat sluit feitelijk aan bij wat we de vorige keer hebben gezien. Toen had ik het ook over een enigszins politiek getint thema, namelijk over de overheden. Alleen ging het toen niet zozeer over wat de overheden geacht worden te doen, maar over de positie van ons als onderdanen en als gelovigen. We hebben het toen gehad over Romeinen 13, over de autoriteiten die boven ons gesteld zijn.

Nu spreken we over het thema: 'Het volk kiest – en wordt genomen'. Dat 'wordt genomen' is natuurlijk wat dubbelzinnig en daar zit op voorhand al tragiek in. Het gaat over de geschiedenis waarbij de profeet Samuël verzocht wordt door een vertegenwoordiging van de twaalf stammen die bij hem kwamen omdat zij een koning wilden. Laten we die geschiedenis eens bezien. Het is een hoofdstuk van 22 verzen en ik wil uiteindelijk bij vers 22 uitkomen. Ik ga mijn best doen om het enigszins bij een uur te houden, want dat is meestal mijn streven.

▶ 02:44 Het Falen van Samuëls Zonen als Excuus voor een Koning ↑ hoofdstukken

Je leest in vers 1 van hoofdstuk 8 dat Samuël oud geworden was. Je moet je realiseren dat Samuël in feite de laatste richter en de profeet is; vanaf Samuël krijgen we de koningen. We bevinden ons op dit punt inmiddels bijna vier eeuwen na de Exodus, de uittocht uit Egypte. In de tijd vanaf het moment dat ze het land zijn binnengetrokken, heeft Israël de richterenperiode meegemaakt. Dat wil zeggen dat er geen koning was, maar alleen richters, oftewel rechters. Als er kwesties waren waarbij iemand onrecht was aangedaan, dan kon je naar de rechter gaan die dan recht kon spreken en de zaken recht kon zetten. Zo is dat eeuwenlang gegaan. Over die richterenperiode is een heleboel te vertellen, maar het gaat er nu om dat we aan het einde van die periode zijn gekomen.

Er staat dus dat Samuël oud geworden was en zijn zonen aanstelde tot richters over Israël. De naam van zijn eerstgeboren zoon was Joël en die van de tweede Abia. Abia betekent 'Mijn vader is God' en Joël betekent 'JAHWEH is God'. Zij waren richters te Berseba, in het zuiden van Israël. De uitdrukking die je weleens in de Bijbel tegenkomt wanneer het hele land wordt benoemd, is 'van Dan in het noorden tot Berseba in het zuiden'. Het was ook de plaats – daar kennen we het eigenlijk van uit het boek Genesis – waar de aartsvaders Abraham, Isaak en Jakob woonachtig waren.

Over die zonen staat vervolgens in vers 3 dat zij niet in zijn wegen wandelden. Zij waren op winstbejag uit. 'Niet in zijn wegen' wil zeggen: niet in de wegen die Samuël was gegaan, de weg van God. Zij waren van een heel ander kaliber; zij waren uit op winstbejag en namen omkoopgeschenken aan – steekpenningen – en zij bogen het recht. Het recht werd krom.

Ik kwam onlangs een prachtig vers tegen in Leviticus 19 dat mij nooit zo was opgevallen. Daar lees je wat rechtspraak is; een prachtige omschrijving. In Leviticus 19 vers 15 wordt dit als instructie gegeven. Het ligt heel erg voor de hand, maar ik vind het mooi zoals het getypeerd wordt. God zegt dan bij monde van Mozes: "Gij zult bij het rechtspreken geen onrecht doen." Daar hebben we het nu dus over; dat is wat de zonen van Samuël wel deden. Wat betekent dat dan? "Gij zult de arme niet begunstigen en de aanzienlijke niet voorttrekken. Op rechtvaardige wijze zult gij uw naaste berechten."

De gedachte daarbij is: geen discriminatie, ook geen positieve discriminatie waarbij de arme begunstigd wordt. Nee, het recht moet zegevieren. Waar de ander recht op heeft, daar moet een ander van afblijven. Ongeacht of iemand rijk of arm is – je leest elders ook de uitdrukking 'zonder aanzien des persoons' – moet je niet naar de buitenkant kijken. Puur het recht moet zegevieren: "Op rechtvaardige wijze zult gij uw naaste berechten." Dit is natuurlijk een valkuil waar je als rechter heel gemakkelijk in terecht kunt komen: dat je de aanzienlijke gaat voorttrekken. Hoe komt dat vaak? Omdat je steekpenningen krijgt natuurlijk, smeergeld. Dat is onrecht per se. Goed, naar vers 4.

▶ 07:22 De Wens Om te Zijn als Alle Andere Volken ↑ hoofdstukken

Vanwege dat onrecht was er dus kennelijk ook – dat ligt nogal voor de hand – veel onvrede. Dat lees je in vers 4: "Daarom kwamen alle oudsten van Israël bijeen en zij gingen naar Samuël in Rama." Rama ligt een kilometer of 70 à 75 boven Berseba, een paar kilometer ten noorden van Jeruzalem. Daar woonde Samuël; bij mijn weten heeft hij daar zelfs zijn hele leven gewoond. Deze plaats, Rama, speelt in zijn geschiedenis een grote rol.

En die representanten van het volk, de oudsten van Israël... ik stel me zo voor dat elke stam een vertegenwoordiger heeft gestuurd. Hoe dan ook, zij zeiden tot hem: "Samuël, zie, u bent oud geworden en uw zonen wandelen niet in uw wegen." Nou, die observatie was volledig terecht, maar er zit hier een – ik denk dat ik het eufemistisch uitdruk – adder onder het gras. Het wordt hier namelijk gebruikt als excuus om het hele richterschap te vervangen door koningschap. Dat die richters geen goede rechters waren, dat is waar. Maar dat het richterschap op zichzelf niet juist zou zijn en dat er dus maar iets anders voor in de plaats zou moeten komen... zij gebruiken dit eigenlijk als excuus om het hele idee van wat van oudsher zo ingesteld was, te vervangen. Namelijk God die richters gaf en de Heer die koning over het volk was. Dat wilden ze veranderen.

"Uw zonen wandelen niet in uw wegen", en nu is hun voorstel of verzoek: "Stel nu een koning over ons aan om ons te richten." Het idee daarbij is dat een koning veel meer bevoegdheden heeft; in feite zeg je daarmee: macht. Waarom? Om daarmee ook veiligheid en bestaanszekerheid te kunnen garanderen. Dat laatste blijkt heel uitdrukkelijk aan het einde van de geschiedenis, ik kom er straks denk ik nog wel even op terug: namelijk vooral om een leger erop na te houden en om oorlog te kunnen voeren.

Zij zeggen dus eigenlijk niet zozeer dat het richterschap ophoudt, maar die richter mag niet alleen maar richten; die persoon moet ook koningschap hebben. "Stel nu een koning over ons aan om ons te richten." Dat richten moet wel blijven, maar hij moet meer bevoegdheden en meer macht krijgen. En dan het motief – dat is misschien nog wel het meest kwalijke. De gedachte daarachter is namelijk om te zijn als... eigenlijk wat zij zeggen is: "Een koning om ons te richten, zoals bij alle andere volkeren." Elk volk doet dat zo, dus waarom zouden wij als Israël daarop een uitzondering maken?

Dit motief lezen we ook aan het einde van het hoofdstuk. Het aardige is dat al in Deuteronomium 17 de koningswet te vinden is. Daar wordt in feite al door God voorzegd dat als het volk in het land zou komen, er vroeg of laat de wens zou komen om een koning te hebben. God gaat daar in feite in mee. Hij zegt: "Goed, als je dat dan doet, maar zo’n koning moet zich heel sterk bewust zijn van zijn beperkingen." Dat wil zeggen: de beperkingen die God hem oplegt. Hij mag zeker niet uitgroeien tot een machtsfactor. Hij mag niet veel paarden en wagens hebben – dat wil zeggen: er een leger op nahouden – en ook niet veel vrouwen.

Dat laatste is in het algemeen natuurlijk een wijs advies; dat is de Bijbelse gedachte: één man, één vrouw. Maar in het geval van koningschap hadden meerdere vrouwen vaak ook een diplomatieke functie. Je ontving dan vrouwen uit allerlei landen, die vervolgens ook weer hun goden en hun cultureel erfgoed meenamen. Ik zeg het expres zo, omdat we in de Bijbel een voorbeeld hebben van wie dat heel expliciet gezegd wordt, namelijk van Salomo. Die had nota bene duizend vrouwen. Daar zal hij geen actieve relatie met allemaal hebben gehad, mag ik aannemen, maar het hoorde allemaal bij zijn hofhouding. Met die buitenlandse vrouwen ging het er eigenlijk om dat het volk apart moest blijven. Daarom haatte God dat hele idee ook: geen bondgenootschappen aangaan en je niet gaan compromitteren met andere volken, maar apart blijven.

Je leest trouwens ook nog over die koning in de koningswet in Deuteronomium 17 dat hij een kopie zou maken van de Thora; hij zou bezig zijn met de woorden van God. Er wordt ook bij gezegd dat hij voor zichzelf niet veel goud en zilver zou verzamelen. Dat wil zeggen: een koning met heel beperkte machtsmiddelen en niet veel geld, want daarmee zou hij alleen maar machtig worden. Het idee is juist: er zou recht gesproken worden en niet meer. Niet minder, maar ook vooral niet meer. Daarmee wordt de macht van de koning in hoge mate ingeperkt.

In dit geval is het motief: "als bij alle andere volken". Dat is waarom ik die verwijzing naar Deuteronomium 17 aanhaalde, omdat daar al gezegd wordt dat er een tijd komt – in feite is het een profetie die God daarbij geeft bij monde van Mozes. Er zou ongeveer 350 jaar overheen gaan totdat het inderdaad waarheid werd dat het volk een koning ging prefereren. Ze zouden een koning willen, net als bij alle andere volken.

Waarom dat niet deugt, is het hele punt. God had het volk juist uitgekozen. Dat is op zich al een aparte stelling. Uitkiezen wil zeggen: "jullie wel en anderen niet". Ik ga het nu even niet hebben over alle theologische conclusies die mensen daaruit hebben getrokken met betrekking tot de hemel en redding enzovoort – daar heb ik nu niets mee te maken. Nee, het gaat erom dat God het volk had uitgekozen voor een aparte positie. Het zou een geheiligd volk zijn te midden van alle volken. Het hele idee is dat het volk met opzet afgezonderd zou zijn, apart zou zijn. Dat is ook de betekenis van het woord "heiligen": apart gesteld.

Als Israël hier dus komt met het verzoek: "Wij willen zijn als alle andere volken, wij willen ook een koning want zij hebben dat toch ook", dan heeft men daarmee het wezen van hun positie vergooid. Israël is juist met opzet een volk apart. Dat ze een heel andere bestuursvorm hebben, is juist eigen aan het feit dat ze uitgekozen zijn en waar God hen voor bestemd heeft.

Oké, vers 6.

▶ 15:30 Het Werkelijke Motief: God Verwerpen als de Ware Koning ↑ hoofdstukken

Toen zij zeiden: "Geef ons een koning om ons te richten," mishaagde dat aan Samuël en hij bad tot JAHWEH. Waarom dat Samuël mishaagde? Daar heeft ongetwijfeld ook een egoïstisch motief een rol in gespeeld, of in ieder geval zal zijn ego gekrenkt zijn. Want deze klacht was in feite ook een aanklacht tegen Samuël, al dan niet terecht. Samuël had immers zijn zonen aangesteld tot richters daar in Berseba, maar die maakten er een potje van. Dus als de delegatie die bij Samuël komt daarover klaagt, dan raakt dat Samuël natuurlijk ook. Het mishaagde hem dus en hij bad tot JAHWEH. JAHWEH zei tot Samuël: "Luister naar het volk in alles wat zij tot u zeggen." Dat klinkt misschien alsof het goed is wat ze doen, maar nee, juist niet. Het idee is juist: als het volk nou niet wil luisteren naar wat Ik hen heb verteld, medegedeeld en heb gegeven als instructies, als onderwijs, als Tora – als het volk niet wil luisteren, dan moeten ze maar gaan ondervinden hoe dom hun keuze is.

Wie niet horen wil, die moet voelen en die moet het ondervinden. Dat is ook een reformatorische term: bevindelijk. Dat wil zeggen dat je het dan ook maar gewoon moet ervaren en ondervinden. In feite zegt JAHWEH zo tegen Samuël: "Luister nou maar naar het volk en ga erin mee in alles wat zij tot u zeggen. Want," zegt Hij, "niet u hebben zij verworpen." Dat zou in zekere zin nog enige grond hebben, omdat Samuël die jongens heeft aangesteld tot richters. Tot op zekere hoogte was dat ook wel zo, maar dat was niet het punt. Nee: "Mij hebben zij verworpen, dat Ik geen koning meer over hen zou zijn." Kijk, en dit is het echte motief waarom God hierover ook verbolgen is. Want dit is namelijk niet minder dan ongeloof. Zij wilden namelijk niet langer afhankelijk zijn van Gods belofte van zegen.

Ik noemde net het boek Deuteronomium al; een aantal hoofdstukken later in dat boek, in hoofdstuk 28, wordt er uitgebreid beschreven wat er zou gebeuren als het volk in het land zou komen en zou luisteren naar wat God hen had gezegd. Als ze op Hem georiënteerd zouden zijn en Hem lief zouden hebben met heel hun hart en met heel hun ziel, dan zou Hij hen ook rijkelijk zegenen. Bovendien zouden ze veilig in het land zijn. Je leest ook dat ze gezegend zouden worden in overvloed. De baktrog en de akkers zouden hun oogsten geven en hun kuddes zouden floreren. Alles zou er in overvloed zijn en bovendien zouden ze de kop der volkeren zijn; de volkeren zouden bang voor hen zijn omdat het hen zo enorm spectaculair goed ging. Dat had God hen beloofd. Hij heeft trouwens ook gezegd: als je niet in die wegen gaat, dan gaat het omgekeerde gebeuren. Dan ben je van het leven afgesneden en het noodzakelijke resultaat daarvan is dan ook de dood, in alle betekenissen van het woord.

Dan zouden er vervolgens vijandige volkeren en naburige volkeren komen die hen zouden overmeesteren en onderdrukken. En zo is het ook gegaan in het hele boek Richteren. Iedere keer als het volk afweek van de HEERE, dan kwamen de Moabieten, de Ammonieten of de Filistijnen. Die kwamen dan allemaal en die plunderden het land kaal, en het volk werd vervolgens onderdrukt. Maar God had beloofd: "Als je in Mijn weg bent, dan zul je sowieso veilig zijn. Dan hoef je niks te vrezen." Kijk naar die prachtige geschiedenissen. Als er al sprake was van een volk dat over je heen liep en je ging onderdrukken – denk aan de geschiedenis van Gideon – dan lees je ook dat God... ja, dan zou het volk ten strijde trekken. Je leest dat ook: het volk was eerst onderdrukt door een van die volkeren die daar in de buurt woonden. En dan lees je: ze riepen tot de HEERE en God gaf hen de richter Gideon. Een prachtige geschiedenis; hij zou dan ook aanvoeren in de strijd.

Er waren 32.000 mannen die zich gewoon beschikbaar stelden, maar God zei: "Nee, dat is veel te groot. Dat wil Ik niet." Dat is een bizarre gedachte eigenlijk, maar God zei: "Nee, dat is veel te machtig, dat wil Ik niet." En er wordt nog bijgegeven als motief: "Want als jullie nou zouden winnen, zouden jullie nog kunnen zeggen dat jullie zo krachtig zijn geweest. En dat wil Ik helemaal niet; die eer eis Ik voor Mij op." En inderdaad, uiteindelijk moesten ze allemaal vertrekken en is de strijd gewonnen met slechts 300 man. En in feite niet eens met wapens, maar alleen met kruiken en fakkels. Dat zijn de wonderlijkste geschiedenissen van de overwinningen die op die manier behaald zijn. Ja, God is dus helemaal niet afhankelijk van 'paardenkracht', om het zo maar te zeggen, of van wapentuig. God heeft geen behagen in de kracht van paarden en wagens, nee, maar in het vertrouwen op Hem.

Nou, dat is gewoon de belangrijke les. God had hen dus ook gewoon veiligheid en vrede gegarandeerd en beloofd als ze in Zijn wegen zouden wandelen. Maar dat wilden ze juist niet. Ze wilden gewoon, onafhankelijk van die belofte, een leger hebben zodat ze in ieder geval iets achter de hand zouden hebben. Stel je voor dat ze niet in Zijn wegen zouden wandelen en de HEERE helpt niet mee... dan hebben zij in ieder geval zelf nog een leger. Zoals alle andere volkeren. Dat is de gedachte. En zoals de HEERE hier ook zegt: "Ze hebben Mij verworpen, dat Ik geen koning meer over hen zou zijn. Juist zoals zij gedaan hebben vanaf de dag dat Ik hen uit Egypte leidde, uit het slavenhuis – die moeten we weer vasthouden – tot op de huidige dag aan toe."

Nou, ik zei al: dat is inmiddels zo'n 400 jaar later. Het was in het jaar 2500 AH dat men uittoog uit het slavenhuis. Het vijftigste jubeljaar, om zo te zeggen, en inmiddels zijn we hier bijna vier eeuwen verder voordat Saul daadwerkelijk koning wordt. Vanaf de uittocht tot aan de huidige dag is het zo dat jullie Mij hebben verlaten en andere goden hebben gediend. En nu zegt de HEERE zelf ook tegen Samuël: "Dat doen ze nu ook tegen u." Waarmee Hij eigenlijk zegt dat het voorstel wat het volk nu doet, in feite niet minder kwalijk is dan wat zij in het verleden keer op keer hebben gedaan door andere goden na te volgen en te dienen. In feite is dit afgoderij. Je zou nog kunnen zeggen: "Het is toch een mooie bestuurlijke vernieuwing? We hadden het richterschap, maar we evolueren nu naar het koningschap." Je kunt er allerlei mooie redeneringen op loslaten, ja. Maar God zegt: "Het echte motief is: jullie hebben Mij verworpen." En dat is net zo kwalijk als wanneer jullie andere goden dienen, want in feite misken je Mij in beide gevallen.

▶ 24:41 Het Recht van de Koning: een Indringende Waarschuwing ↑ hoofdstukken

Nu dan, zegt JAHWEH tegen Samuel: nu dan, luister naar hen, maar getuig en betuig met klem. Zou je hen dit nu gaan vertellen en zeg tot hen hoe het optreden zal zijn van de koning die over hen zal regeren. Met andere woorden: doe wat zij jou inderdaad verzoeken. Ga daarin mee, maar geef dan tevens aan wat dit gaat betekenen. Getuig en betuig.

En van tevoren zou Samuel hen nu aanzeggen wat de koning zou gaan doen. Er staat hier hoe het optreden zal zijn van de koning; er staat letterlijk hoe het recht zal zijn van de koning. Dat wil zeggen dat wat de koning dan als bevoegdheid zal opeisen, wat hij als zijn recht zal laten gelden.

Nou, en dan staat er in vers 10. We kunnen wel aardig opschieten, hè? Ja, jullie dachten dat ik dat niet kon, maar ja, het lukt zowaar tot dusver. En Samuel sprak al de woorden van JAHWEH tot het volk dat hem om een koning gevraagd had. Heel democratisch, zal ik maar zeggen. Het hele volk had dit hem gewoon ook zo neergelegd. Er is weliswaar geen verkiezing of een stembus aan voorafgegaan, dat bedoel ik niet, maar dit was wel namens het volk inderdaad ook ingediend als verzoek.

En hij, Samuel, zei: zo zal het recht zijn van de koning. Hier weer dat recht, dat optreden; dit is wat hij dus zal gaan opeisen. Zo zal het recht zijn van de koning. Ik heb het expres even onderstreept om daarmee ook aan te geven dat dit niets minder is dan een voorzegging. Zo zal het gaan. Het is in feite niet eens een waarschuwing dat het optioneel is; nee, dit is wat jullie vragen en dit is ook wat jullie zullen krijgen. En u weet: voorzeggen is slechts aan God voorbehouden. Een mens kan voorspellen, maar God zegt hoe het daadwerkelijk ook zal gaan. Zo zal het recht zijn van de koning die over u regeren zal.

▶ 27:27 Nemen als Sleutelwoord: Dienstplicht en Onteigening ↑ hoofdstukken

Het eerste wat er staat, is: 'uw zonen zal hij nemen'. Dit doet u natuurlijk meteen denken aan de titeldia waarin ik al zei: 'het volk kiest en wordt genomen'. Dat heb ik met opzet als titel gegeven, omdat 'nemen' in dit vers, en ook in de volgende verzen, eigenlijk hét sleutelwoord bij uitstek is. Zes keer! Zes keer zal de koning 'nemen'. Ik heb ze eigenlijk allemaal genoemd in de verzen 11, 13, 14, 15, 16 en 17. Dat is karakteristiek voor wat de koning zal gaan doen. Jullie willen een koning, en wat die koning gaat doen... Jullie denken dat hij iets gaat geven. Dat is trouwens ook nog enigszins waar, maar dat is slechts omdat hij neemt. 'Nemen' in de zin van wegnemen of afpakken. Hij neemt. Let op, er wordt getuigd en betuigd dat hij dat zal doen.

'Uw zonen zal hij nemen en hen dienst laten doen bij zijn wagens en zijn paarden.' Bij zijn wagens en paarden is natuurlijk de term bij uitstek die in de Bijbel iedere keer weer terugkeert als het gaat om militaire activiteiten. Paarden dienden in het leger. Bij ons worden paarden ook ingezet in de landbouw, maar destijds waren dat ezels. Paarden zijn, bij mijn weten zelfs zonder uitzondering, altijd dieren die dienstdoen als transportmiddel in het leger. Ik heb daar afgelopen week nog een artikeltje over geschreven in verband met de Bijbelse profetie.

Paarden hebben een veel bredere betekenis gekregen dan alleen maar fysieke, letterlijke paarden. Denk maar aan ons woord 'cavalerie'. Daar zit het Latijnse woord in voor hen die te paard rijden. Hoewel we weten dat dit tegenwoordig letterlijk niet meer het geval is, wordt het besturen van tanks en dergelijke nog steeds cavalerie genoemd. Ik gebruikte net ook het woord 'paardenkracht'; daarbij hebben we het ook niet meer letterlijk over paarden, maar over het vermogen dat ze leveren. Hoe dan ook, die paarden en wagens hebben te maken met het leger, met militaire activiteiten. Wat hier feitelijk gezegd wordt, is: als er een koning komt, zal hij uw zonen nemen. En wat zal hij met hen doen? Hij zal hen in dienst laten doen. In feite dienstplicht dus. Ze worden daartoe gedwongen; dat is in feite dwangarbeid. Dat is wat het is, en dat geldt voor militaire dienst altijd. Zeg ik nu te veel? In ieder geval is dat wat hij doet.

Ik zeg erbij: in de Richteren-tijd was dit onbekend. Ook in de Richteren-tijd werden er veldslagen geleverd, maar er was geen permanent leger. Het was altijd, zoals dat met een mooi woord heet, 'ad hoc'. Er moest strijd geleverd worden en alle strijdbare mannen moesten — of mochten — opdraven. En als je eigen bezit in het geding is, dan wil je wel, om dat te beschermen. De Bijbel is niet antimilitaristisch in de zin dat je je eigendom niet zou mogen verdedigen. Maar de Bijbel heeft niets op met het onderhouden van een permanent leger.

En ik zeg hierbij ook: vrijwillig. Dat lees je in de geschiedenis van Gideon, waar ik zojuist al aan refereerde. Er waren daar 32.000 strijdbare mannen. Er werden telkens instructies gegeven; het is een mooie geschiedenis over hoe dat leger steeds kleiner werd gemaakt. Het eerste wat er gebeurt, is dat de HEER zegt: 'Iedereen die bang is en bibbert, mag naar huis gaan.' Er ging toen al de helft weg. Maar toen was het nog te groot, dus het moest nog kleiner. Uiteindelijk bleven er van die 32.000 man maar 300 over. Dat is prachtig. Een enorme overmacht aan vijandige legers werd toen door 300 man met kruiken en fakkels in de pan gehakt. Dat is toch geweldig? Zo draagt God zorg en garandeert Hij de overwinning.

Wat ik ermee wil zeggen, is dat de gedachte hier is dat de koning een leger gaat organiseren. Hij zal uw zonen nemen en zij moeten dienstplicht vervullen. Het gaat dus om een echt, permanent leger, en niet om mannen die zomaar even voor de gelegenheid ad hoc worden gemobiliseerd. Dat is van een heel andere orde. Zij zullen voor zijn wagen uitlopen. Ik denk dat de gedachte hier is dat zij een militaire, maar ook ceremoniële voorhoede vormen voor de koning; eigenlijk ter ere van en ten gunste van de koning. Hij zal hen aanstellen als oversten over duizend en oversten over vijftig. Dit onderstreept wat ik zojuist al zei: het gaat om een doortimmerde organisatie, een heus leger, en niet zomaar een losse verzameling strijdbare kerels.

Er wordt nog iets bij gezegd. Dit is het militaire aspect: de zonen die moeten opdraven en worden genomen om dienst te doen in het leger. Maar er staat nog meer: 'zij zullen zijn akkerland ploegen en zijn oogst binnenhalen'. Dat wil zeggen: dat wat de koning bezit. Kennelijk heeft hij dan al veel, want dat wordt hier verondersteld. In plaats van dat zij hun eigen akkerland bewerken en hun eigen oogst binnenhalen, worden ze nu gedwongen te arbeiden voor de koning. Dat is het verschil. Normaal gesproken waren de zonen, de erfgenamen, vrij om op hun eigen akkers hun eigen oogst binnen te halen. Maar nu worden ze ingezet voor de koning.

Er staat nog iets bij wat het nog belangrijker maakt: 'zijn wapens en wapentuig zullen zij vervaardigen'. Waar de zonen normaal gesproken vreedzaam en productief op hun akkers zouden werken, moeten ze nu voor de koning wapentuig gaan produceren. In beide gevallen zijn ze weliswaar bezig iets te produceren, maar in het ene geval is dat werkelijk nuttig en vreedzaam, terwijl het in het andere geval om wapentuig gaat. 'Wapens en wapentuig zullen zij vervaardigen.' Ze worden dus in feite ingezet voor het militair-industrieel complex of de wapenindustrie — dat zijn moderne termen, maar de gedachte is hetzelfde.

Dat niet alleen, want ook uw dochters zal hij nemen. De zonen vervullen hun dienstplicht, maar de vrouwen net zo goed. Zij worden dienstplichtig gemaakt voor wat meer 'vrouwelijke' functies: zalfbereidsters, kooksters en baksters.

Er wordt nog meer gezegd: 'Verder zal hij van uw akkers, wijngaarden en olijftuinen de beste nemen.' Weer dat 'nemen'. Zonen nemen, dochters nemen en nu dit ook. Hij neemt van uw akkers, uw wijngaarden en olijftuinen. En dan ook nog eens niet het mindere, maar het allerbeste. Dat is wat wij landonteigening noemen. Het is heel verleidelijk om allerlei vergelijkingen te maken met de moderne tijd, maar dat hoef ik eigenlijk niet eens te doen. Je denkt: dit was ongeveer 1100 jaar voor onze jaartelling en nu zitten we in het jaar 2025, maar er is niet zoveel veranderd. De machthebber of de koning pakt gewoon het land af. Het beste van uw akkers, wijngaarden en olijftuinen zal hij allemaal nemen. Landonteigening. En dat geeft hij aan zijn dienaren. Ik zei zojuist al even — en dat was eigenlijk een toespeling op wat...

Dat lezen we hier, en twee verzen later geloof ik nog een keer. Namelijk dat die koning neemt; hij geeft ook. Dat wel. Maar ja, hij kan slechts geven wat hij eerst genomen heeft. Dat is duidelijk, hè?

Kijk, die dienaren van de koning — wij zouden zeggen: het zijn ambtenaren of het hele ambtenarenapparaat. Later lees je ook nog over zijn hovelingen; nou ja, dat soort onderscheidingen. Maar die dienaren worden feitelijk daarmee dus ook afhankelijk gemaakt van wat de koning van het volk neemt. Dus die dienaren, al die ambtenaren die dat van de koning krijgen... in feite worden dat grote supporters. Je kunt het je voorstellen, want het is in feite zo dat de koning daarmee ook zijn macht veiligstelt en zelfs uitbreidt. Want ja, het is wel heel plezierig om...

Ik haal hier een vers aan uit Spreuken 14. We kennen dat; er zijn volgens mij in de Nederlandse taal ook meerdere varianten van: wie rijk is, die heeft vrienden. En wie geld weggeeft, of wie geschenken geeft, ja, dat is wel heel aantrekkelijk. Je kunt je voorstellen dat als je je macht wilt uitbreiden, bevestigd wilt worden en verdedigers wilt hebben, dan moet je mensen wat geven. En hoe meer dienaren je hebt, hoe meer je natuurlijk ook moet onderhouden. Maar dat is eigenlijk het mechanisme dat daarmee in werking wordt gesteld: je macht breidt zich daarmee alleen maar uit. Je geeft weliswaar veel, maar alleen maar omdat je dat van het volk hebt genomen.

En dat is wat hier ook van de koning wordt gezegd. Hij zal van uw akkers, wijngaarden en olijftuinen het beste nemen. En hij geeft het vervolgens aan de elite. In feite weer een klasse apart die daarmee begunstigd is en die feitelijk profiteert van alles wat van het volk is afgenomen. Dat niet alleen trouwens; in vers 14 spraken we eigenlijk specifiek ook over landonteigening. Dat wordt vervolgens weggegeven voor de koning zelf — het worden zijn akkers — maar ook aan zijn dienaren. De hele klasse om hem heen wordt daarmee dus gediend.

"En van uw koren en de opbrengst van uw wijngaarden zal hij tienden nemen." Die is ook wel apart. Dit is dus geen onteigening van het land, maar in feite inkomstenbelasting; tenminste, zo zouden wij dat noemen. De opbrengst van wat de oogst oplevert, het koren of de wijngaarden, wordt opgeëist, althans tienden daarvan. Maar dat begrip kenden de Hebreeën, het volk van Israël, maar al te goed — trouwens ook daarbuiten hoor. Tienden... want Israël gaf namelijk al tienden. Een tiende, nou ja, dat hoef ik niet uit te leggen, dat is dus 10%. Je leest inderdaad over Israël — dat is een van de instructies die je in Leviticus, Numeri en Deuteronomium aantreft — dat alle elf stammen 10% van de oogst en van de opbrengst van de kudde, et cetera, afdroegen aan de stam van Levi.

Er waren twaalf stammen. Eén stam was vrijgesteld; die had geen erfdeel, maar diende God in de tempel en alles wat daarmee te maken had. Ze gaven ook onderwijs. Die stam was dus vrijgesteld en werd onderhouden door de elf overige stammen. Het is heel erg leuk als je daar even over nadenkt. Of de rekensom helemaal klopt, weet ik niet, maar het idee is veelzeggend: als je elf keer 10% hebt, heb je 110%. En die andere elf stammen zijn tussen aanhalingstekens 10% armer geworden. Dus er is een verschil: de stam van Levi had 20% meer, een vijfde meer dan de andere stammen. Wellicht valt er wat op deze som af te dingen, want niet alle stammen zijn even groot geweest, maar de elf stammen droegen zorg voor de stam van Levi.

Israël kende dat dus — noem het belasting, ik weet niet of het de juiste term is — maar in ieder geval droegen ze 10% af, en dat was voor de stam van Levi. Maar nu zegt Samuël: "Jullie willen een koning, maar ik geef je deze verzekering, ik getuig en betuig dat hij ook van jullie tienden gaat nemen." Dus ze droegen al 10% af, dat was de goddelijke instelling, maar de koning zou ook tienden gaan nemen. En dan heb je 20%. U zegt: dat is niks, want wij betalen ongeveer 40 of 50%. Ja, we zijn er zo aan gewend geraakt, want de regering neemt zo'n beetje alles voor haar rekening. Dat blijft maar groeien.

Maar hier zal de koning dus ook nog eens 10% nemen. Bovenop die 10% die sowieso al van Gods wege was ingesteld voor de stam van Levi. Van de opbrengst van de wijngaarden en alles zou die koning daar ook nog eens een keer gaan nemen. We zien dus dat het volk enorm verarmd wordt. Ze droegen 10% af, dat is goed en wel, daar profiteerden ze uiteraard ook van. Maar nu kwam er nog eens een keer 10% bij, zodat ze nog maar 80% overhielden van hun oorspronkelijke opbrengst.

Nou, en wat doet die koning daar dan mee? In de eerste plaats natuurlijk voor zichzelf. Maar hier staat ook: "en aan zijn hovelingen en aan zijn dienaren geven." Aha, dit is de tweede keer dat je leest dat de koning ook geeft. Maar ik zei al: al wat de koning geeft, dat heeft hij eerst genomen. Wij hebben de neiging om dan te zeggen dat het heel sociaal is als je weggeeft. Ja, maar daar moet je wel bij zeggen: hij is sociaal met het geld van anderen. Als u het mij vraagt — maar dat is mijn persoonlijke mening — is dat een mooie definitie van socialisme. Ja, dan kun je heel sociaal zijn als je het zelf niet hebt opgebracht. Hoe dan ook, die koning geeft dat en vestigt daarmee ook weer zijn macht. Hij creëert daarmee ook een hele klasse apart, een elite die profiteert van alles wat van het volk is afgenomen. Vers 16.

▶ 44:53 Terug Naar Af: de Ultieme Consequentie Is Slavernij ↑ hoofdstukken

"Uw slaven, slavinnen, de beste van uw jonge mannen en uw ezels zal hij nemen en gebruiken voor zijn werk." Het houdt eigenlijk niet op; die koning gaat zo’n beetje alles afpakken. Wat we zojuist al hebben gelezen over het land dat onteigend wordt door de inkomsten die Israël moet gaan opbrengen voor die koning—notabene tien procent—betreft in feite ook de productie- en transportmiddelen, als ik het zo mag zeggen in moderne terminologie. De ezels dienden vooral voor het transport van de productie; die worden allemaal opgeëist door de koning voor zover hij het nodig vindt. Nou ja, opgeëist; hij neemt dat gewoon. Het is dus niet eens een vrijwillige bijdrage, nee, hij neemt het en het wordt van je afgepakt.

"En van uw kleinvee zal hij tienden nemen." Zojuist ging het over de landbouw en de oogsten, en in dit geval gaat het over de veeteelt. Ook van uw kleinvee zal hij de tiende nemen. Ik plaats hier nog even een opmerking bij in verband met geld. Het gaat hier over die tienden die genomen worden. In natura was dat in ieder geval zo in verband met de Levieten. Mensen gaven daadwerkelijk van dat wat geoogst was; hoe dat precies in zijn werk ging, weet ik niet, maar in natura werd dat allemaal afgedragen.

Ik wijs hier op een fenomeen dat een paar eeuwen later gemeengoed zou worden in de scharniertijd of de spilperiode. Dat is de tijd van Daniël, Jeremia en Ezechiël; de tijd waarin koning Nebukadnezar heerste en de rijken van het statenbeeld begonnen: het Babylonische, het Medo-Perzische en het Griekse Rijk. Historici noemen dat de scharniertijd; het is een buitengewoon boeiend gegeven wat daar toen allemaal veranderd is, internationaal maar ook in de economie. Toen gingen de machthebbers—of het nu farao's of keizers waren—hun geld "verkoninklijken". Ik bedoel daarmee dat de munt gewoon koninklijk werd. Eerst was het nog zo dat er goud en zilver werd afgedragen in het betalingsverkeer, maar vanaf toen kreeg je munten die van de koning waren. Hoe weet je dat? Gewoon doordat er een kop op die munt stond afgebeeld.

We kennen allemaal de Bijbelse geschiedenis over de belastingafdracht: "Wiens beeltenis staat er op deze munt?" De Heer Jezus spreekt daarover als Hem een strikvraag wordt voorgelegd. Hij vraagt: "Wiens beeltenis is dit?" "Dat van de keizer." "Geef dan aan de keizer wat van de keizer is, en aan God wat van God is." Eigenlijk zit daar ook de gedachte in dat alles van God is, dus geef dat dan maar aan die keizer. In feite heeft die keizer niks, maar goed. Die koning beheert en beheerst de munt, en als volk ben je dan helemaal de sjaak, als ik het zo mag zeggen. Want als de koning de munt beheert, kan hij ook zelf geld gaan creëren. Dan krijg je enorme macht bij alle transacties. Daar kun je dan weer accijns voor vragen. In feite is dat wat wij ook doen: je koopt iets en betaalt belasting, maar degene die het verkoopt, betaalt er ook weer belasting over. Of je nu rijdt of woont, en zelfs als je doodgaat: je betaalt altijd belasting. Ik merk dit even op, niet omdat het letterlijk in 1 Samuël 8 genoemd wordt, maar om daarmee te illustreren dat de koning steeds meer gaat nemen. Historisch gezien krijgt die koning steeds meer macht en beheerst hij eigenlijk je hele leven.

"Van uw kleinvee zal hij de tiende nemen," en waar het dan eigenlijk op neerkomt, is de samenvattende conclusie: "En gij zult hem tot slaven zijn." Een slaaf zijn wil eigenlijk gewoon zeggen dat die koning jouw heer is; hij bezit jou. Iemand die in slavernij is, is iemands bezit. Dat is heel anders dan een werknemersverhouding, waarbij je een contractuele, vrijwillig aangegane verbintenis hebt. Maar als je slaaf bent, dan ben je gewoon lijfeigene; je bent bezit. Wat hier gezegd wordt is: het komt erop neer dat als jullie een koning krijgen—en die zullen jullie krijgen ook—dan gaat dat dit betekenen. Hij zal nemen, nemen, nemen. Het komt erop neer dat jullie gewoon zijn slaven zullen zijn en zijn bezit. Dat wil niet zeggen dat hij alles afpakt, maar hij kan in principe alles afpakken wat hij wil. Dat betekent dat jullie niet langer vrij zullen zijn.

In feite was Israël zeer vrij in de dagen die tot dusver waren gegaan. Als men wandelde in de wegen van God, was men vrij. Er waren richters. Ja, er waren inderdaad geen staatsvoorzieningen zoals wij die kennen—ik bedoel scholen en ziekenhuizen en dergelijke—maar men was een volstrekt vrij volk. Er was rechtspraak, dat is wat je hier ook leest. Maar als de koning dan zou komen, dan is het gedaan met je vrijheid en zul je tot slaven zijn. Eigenlijk staat hier: jullie zijn weer terug bij af, want jullie zijn ooit uit het slavenhuis Egypte bevrijd. Nu zijn we vier eeuwen verder en wat jullie nu verzoeken—notabene vrijwillig—is gewoon een verzoek tot slavernij. Ze vragen natuurlijk niet letterlijk om slaven te worden, ze vragen om een koning, maar wat God bij monde van Samuël zegt, is: het eind van het liedje is dat jullie de facto slaven worden en het bezit van de koning. Dat moest Samuël getuigen en betuigen.

Vervolgens wordt er aan de conclusie toegevoegd: "Te dien dage zult gij jammeren over uw koning die gij u gekozen hebt." Maar er staat ook bij: JAHWEH zal u te dien dage niet antwoorden. De gedachte is: dit is wat jullie wilden, dit is het resultaat van wat jullie zelf verkiezen. Ik bespreek dit historisch in de zin van wat hier beschreven wordt, en ik begrijp ook wel dat je dat niet één-op-één zomaar kunt toepassen op vandaag, maar er zitten wel enorme wijze lessen in besloten. In dit geval is het koningschap met recht democratisch gekozen. Demos is het Griekse woord voor volk; het volk kiest dit. Dat is wat Samuël hier ook zegt: "De koning die gij u gekozen hebt." Maar, zegt hij, de gevolgen zullen jammerlijk zijn. Er zal namelijk steeds meer worden afgenomen. Ik vind dit trouwens heel typerend voor een democratie: mensen worden er niet blijer van. Integendeel, er wordt heel veel beloofd, en degene die het meest belooft en dat het meest overtuigend kan zeggen, wordt uiteindelijk gekozen, maar het valt altijd tegen. Dat vind ik altijd heel opvallend in de aanloop naar verkiezingen.

Ja, ik kan die debatten eigenlijk niet meer aanhoren; ik vind het vreselijk. Maar goed, dat komt zo: je kunt je er nauwelijks aan optrekken. En dan zijn de verkiezingen geweest en dan begint het pas.

Het komt er altijd op neer – en dat is trouwens ook een historisch fenomeen – dat democratie een intern mechanisme heeft waarbij de overheid altijd weer groter wordt. Dat is eigenlijk ook logisch, want het volk wil altijd meer en zeker garanties. Maar als je meer wilt hebben en krijgen, dan betekent het dat het wel opgebracht moet worden; het moet genomen worden.

Dus wat hier staat, is een universeel gegeven. Het volk vraagt en krijgt, ja, maar het resultaat zal jammerlijk zijn: "Jullie zullen te dien dage jammeren over de koning die gij u gekozen hebt." Maar goed, dit is wat je wilt. Prima. En dan lees je vers 19.

▶ 55:52 Het Volk Weigert te Luisteren en Eist een Koning ↑ hoofdstukken

Het volk weigerde echter naar Samuël te luisteren. Dit was feitelijk dus nog een waarschuwing, zo van: weet je zeker dat je wilt wat jullie hebben gevraagd? Want dit is wat ik van Gods wege jullie moet betuigen. Nee, zeggen zij, toch moet er een koning over ons zijn. In feite hadden ze hun keuze allang gemaakt. Ik stel me zo voor dat zij donders goed wisten wat Samuël hen zou zeggen, maar dat wilden ze juist niet horen. Nee, er moet een koning over ons zijn en dan zullen ook wij zijn als alle andere volken.

Dat was hun ideaal, want die andere volken hebben ook hun garanties. Dat kan zonder dat daar die morele lat is of die eis dat men zou luisteren en op zou zien naar God en naar Zijn Woord. Nee, helemaal los daarvan; we hebben gewoon een instituut dat ons eigenlijk alles garandeert en alles is dichtgetimmerd. Geen volk kan ons meer treffen. Een koning, dat is wat we willen. En onze koning zal ons richten, voor ons uitrukken en onze oorlogen voeren. Want dat is wat er vooral achter zit.

Dat is trouwens ook wat vandaag nog steeds waar is: het is hetgeen dat het allermeeste kost. Want wat er allemaal opgehoest moet worden – dat is niet zo’n mooi woord – om aan alle verlangens van het volk te voldoen, dat is gigantisch en dat wordt altijd maar meer en meer en meer. De overheid heeft niet echt de reputatie dat ze heel efficiënt te werk gaat, dus ja... hoe dan ook. Maar wat het allermeeste kost, dat is natuurlijk dit: het uitrukken van legers en het fabriceren van wapens.

Al die volkeren doen dat immers. De één wil sterker zijn dan de ander, want dat is het idee van een oorlogvoerder: je wilt winnen van de ander. Maar dan moet je sterker zijn. Maar dat wil die ander ook, dus dan krijg je die wapenwedloop. Dat kost een geld! Er wordt tegenwoordig in Nederland en Europees veel geregeld, maar wat er allemaal weer extra moet worden opgebracht om het leger te moderniseren... Nou ja, dat zijn de dingen waar hier niet zozeer specifiek over gesproken wordt, maar het principe is identiek. Onze koning, die willen we hebben net als alle andere volken, en die kan voor ons uitrukken en onze oorlogen voeren. Men wilde niet afhankelijk zijn van Gods bescherming, maar zocht zichtbare garanties: een koning, een leger. En dan staat er vers 21.

▶ 58:53 De Aanstelling van de Koning en het Profetische Perspectief ↑ hoofdstukken

Samuel hoorde al de woorden van het volk en hij bracht ze aan Yahweh over. En Yahweh zei tot Samuel: "Luister naar hen." Dat had Hij trouwens op voorhand al gezegd. En nu bevestigde het volk in feite hun eerdere keuze. Nu zegt de Heer tegen Samuel: "Luister naar hen en stel een koning over hen aan." En toen zei Samuel tot de mannen van Israël: "Ga heen, een ieder naar zijn stad."

Eigenlijk zou ik verder moeten gaan, want het volgende hoofdstuk is een lang hoofdstuk dat erover gaat dat Saul daadwerkelijk tot koning gezalfd wordt. Een prachtige geschiedenis. Saul... wat zei ik? Saul. Het begint allebei met een S en eindigt met een L, maar dat is toch wel goed. Saul betekent trouwens 'gevraagd'. Sja'oel, dat is het Hebreeuwse woord voor vragen. En dat vind ik heel apart. Die hele geschiedenis hoe hij dan gezocht wordt... hij zocht eerst de ezelinnen. Daar zit een geweldige typologie in; misschien moeten we het daar nog eens over hebben. Het is een prachtige geschiedenis, al is het punt dat hier gemaakt wordt natuurlijk minder prachtig. Het volk vraagt een koning en die krijgt het ook: een koning naar hun hart, die zij inderdaad gevraagd hebben: Saul.

Ik vind dat ook een heel profetisch gegeven: pas de koning daarna, niet de eerste maar de tweede, zou een man naar Gods hart zijn. Dat is een heel Bijbels principe. Dit is in feite een heel groots profetisch thema, want Saul staat daarmee ook type voor de machthebbers in deze boze aioon. Dat is wat het volk wil: iemand die met kop en schouders boven het volk uitsteekt. Maar dat is deze boze aioon. Het is eigenlijk gewoon wachten op de komende eeuw waarin het recht zal heersen. Namelijk niet David, maar de ware David, de Zoon van David. Dan wordt het anders en gaat het recht heersen. We hebben dan geen democratie meer, wat het volk wil; nee, dan is het wat God wil en wat recht is.

Want het is toch bizar eigenlijk dat het volk of de meerderheid zou bepalen wat recht is. Dat idee alleen al is krom! De meeste mensen vinden dat dus, het zal wel waar zijn... alsof de waarheid zich iets aantrekt van de meerderheid van de mensen. Maar dat geldt voor recht ook: iets is recht of het is niet recht. Als ik iets van u afpak en dat is onrecht, dan verandert dat niet wanneer 51% zegt: "Nou, het is goed." Dan is het ineens wel recht? Dat is toch bizar.

Maar goed, dat sluit prachtig aan en daarmee wil ik ook afsluiten. Tweeëntwintig verzen; het is me gelukt. Ik ben er net doorheen. Het is acceptabel, want nu kan ik het niet vergeten. Dat is ook niet recht. Oh, ik wil nog één ding zeggen... dat zal toch wel gezegd moeten worden. Lieve mensen, nu weet ik het weer. Dat is wat ik wilde zeggen: de vorige keer had ik het erover dat wij geen politieke roeping hebben om de wereld te verbeteren. Dat gaat u toch niet lukken; het is een boze aioon. Vind daarin je weg, schik je daarin en onderschik je aan de overheid. Wat ik nu vertel is geen politiek programma van: "Dit moeten we zien te bereiken" of "De overheid moet kleiner worden." Dat gaat je ook al niet lukken. Nee, daar gaat het niet om. We schikken ons en wij wachten op Gods tijd.

En dan heb je — en dat vind ik het geweldige — ook in deze aioon al een stil en rustig leven, in alle godsvrucht en eerbied, zoals Paulus dat beschrijft aan Timotheüs. Nou, dat is denk ik wat het Woord ons voorhoudt en wat ik vanmiddag aan jullie mocht doorgeven.