▶ 00:00 Introductie en Samenvatting van 1 Koningen 13 ↑ hoofdstukken

Een hele goedemiddag allemaal, vrienden, ook van mijn kant. Het is goed om elkaar hier weer op Urk te mogen treffen. Vanmiddag, en dat geldt trouwens ook voor de volgende keer over een maand – op 1 december om precies te zijn, Deo Volente uiteraard, onder dat voorbehoud – gaan we het hebben over een merkwaardige geschiedenis. Dubbelen heeft er zojuist van afgezien, en terecht, om het gedeelte dat we gaan bespreken eerst even te lezen, want dat 'even' zou dan vies tegenvallen. Het is namelijk een flink Bijbelverhaal van vierendertig verzen in 1 Koningen 13. Zo bekend als 1 Korinthe 13 is, zo onbekend is 1 Koningen 13; het is een heel eigenaardige geschiedenis. Aanvankelijk was ik van plan om het in één keer te bespreken, maar dat werd echt veel te veel, dus we knippen het in tweeën.

Ik weet vrijwel zeker dat een aantal van u, zo niet het merendeel, de geschiedenis niet of nauwelijks kent, of misschien alleen heel vaag van horen zeggen. Daarom zal ik in een paar zinnen de geschiedenis in het kort vertellen, waarna we vervolgens in de details duiken en het vers voor vers gaan bespreken. De geschiedenis in het kort: een man Gods uit Juda wordt gezonden om te profeteren tegen het altaar dat koning Jerobeam in Betel had opgericht. Vervolgens keert de man terug via een andere route naar Juda, precies zoals hem dat was opgedragen van Godswege. Maar dan, als hij uitrust bij een eik, ontmoet hij een oude profeet die hem uitnodigt om bij hem thuis te komen eten in Betel. De man Gods bezwijkt voor het voorstel. Als hij daarna alsnog per ezel huiswaarts gaat, wordt hij gedood door een leeuw. Je leest dan dat de ezel blijft staan naast het lijk, met de leeuw aan de andere kant. Zodra de oude profeet van deze afloop hoort, haalt hij met zijn ezel het lijk op en begraaft hij het in zijn eigen graf in Betel.

Dat is in een paar pennenstreken de samenvatting van pakweg vierendertig Bijbelverzen. Als ik het zo vertel, zitten er natuurlijk nog gaten in de kennis, want het is slechts een samenvatting. Maar u hebt dan in elk geval in de gaten wat een merkwaardige geschiedenis dit is. Zojuist zei Dubbelen nog dat het gaat over een profeet – of een man Gods, beter gezegd – die ongehoorzaam is, en dat klopt ook. Maar dat is precies het deel waar we het vandaag nog niet over zullen hebben. Het belangrijkste wat ik wil vertellen, komt eigenlijk pas de volgende keer. Dat klinkt een beetje als een cliffhanger om de klanten vast te houden, maar zo is het niet bedoeld. Het is simpelweg zo dat we eerst de hele geschiedenis moeten bespreken, inclusief de typologie van allerlei details. De profetische strekking van het geheel kun je pas bespreken wanneer je precies weet waarover het gaat. Dat parkeer ik dus voor de volgende keer. De studie valt uiteen in twee delen; vandaag bespreken we de eerste veertien of vijftien verzen, dus we komen ongeveer halverwege. Dat even over het verhaal in zijn totaliteit.

▶ 04:36 De Politieke en Religieuze Achtergrond van Jerobeam ↑ hoofdstukken

Ik begin trouwens, als we het hebben over de details, te lezen vanaf vers 32 van hoofdstuk 12. Daar lees je over Jerobeam. Jerobeam maakte een feest. Dat klinkt heel erg vrolijk, maar bij nader inzien is het toch allemaal wat minder vrolijk. Eerst even Jerobeam: over wie hebben we het? Niet iedereen heeft de kennis van de historie en van al die koningen helemaal helder. Dat valt ook niet mee als je nagaat dat zowel het huis van Juda twintig koningen heeft gehad als het huis van Israël ook nog eens twintig koningen, waarbij een aantal namen in beide registers voorkomen. Dan gebeurt het zomaar dat je namen door elkaar gaat halen.

Kijk, je had eerst de periode van David. Toen kreeg je zijn zoon Salomo. Salomo was eigenlijk de laatste koning van het verenigde Israël, van alle twaalf stammen. Wat er gebeurde na de dood van Salomo — daar was trouwens al voor gewaarschuwd — was dat het hele koninkrijk in tweeën zou scheuren. Wat je dan krijgt is een tweestammenrijk in het zuiden en een tienstammenrijk in het noorden. Die tien stammen heten meestal gewoon Israël, dat was ook het leeuwendeel van het volk. Het tweestammenrijk heet dan meestal Juda, met als hoofdstad Jeruzalem. Feitelijk is die stad in het zuiden het centrum waar het koningshuis van David verdergaat. Rehabeam, de zoon van Salomo, regeert daar verder in Jeruzalem. Ik zeg 'gewoon', maar zo gewoon was het niet, want tien stammen waren inmiddels vertrokken. Rehabeam regeert over twee stammen en zijn rivaal, Jerobeam, regeert over de tien stammen van Israël. We praten hier dus over de eerste koning van het tienstammenrijk. Jerobeam was al een hoge functionaris in de dagen van Salomo. Hij moest trouwens vluchten naar Egypte en na de dood van Salomo komt hij terug. Dan neemt hij een groot gedeelte van de twaalf stammen met zich mee, zoals voorzegd was.

Die Jerobeam maakte dus een feest. Waarom hij dat deed, heeft een hele belangrijke en voor de hand liggende reden. Het religieuze centrum lag in Jeruzalem, in Juda. Als die tien stammen daarvan afgescheiden zijn, had Jerobeam het grote probleem dat het volk nog ieder jaar bij diverse gelegenheden, in ieder geval drie keer per jaar, naar Jeruzalem zou trekken. Zo zouden ze altijd een binding houden met dat koninkrijk van Juda waar hij zich juist van afgescheiden had. Dat zag hij helemaal niet zitten. Om het volk niet naar Jeruzalem te laten trekken voor de eredienst, ontwerpt hij zelf een eredienst met twee centra: één in het zuiden in Betel en één in het noorden helemaal in Dan. Je kunt dat nalezen in vers 28 van hoofdstuk 12. Hij bouwt daar tempels en selecteert op eigen houtje een priesterkaste, helemaal naar eigen goeddunken. Zij kwamen niet uit de stam van Levi, maar mochten uit het hele volk komen. Hij maakte eigenlijk een kopie van de godsdienst, maar helemaal naar eigen snit en ontwerp.

Dat blijkt ook wel, want er staat vervolgens dat hij een feest maakte in de achtste maand, op de vijftiende dag van de maand. Als je een klein beetje thuis bent in de Hebreeuwse feestkalender, dan weet je dat dit niet klopt. Het Loofhuttenfeest, een van de hoogtepunten van de hoogtijden bij Israël, was een feest dat gevierd werd vanaf de vijftiende dag van de zevende maand. Wat hij doet is het Loofhuttenfeest vieren, maar niet in de zevende maand zoals voorgeschreven was, maar in de achtste maand. Hij verplaatst het dus van de zevende naar de achtste maand. Dat klinkt misschien wat ondeugend, maar daar zit meer achter dan je zou denken. Het is vergelijkbaar met het christendom dat zich onder de wet stelt en elke zondag zegt: "Wij houden de wet; gedenk de sabbatdag dat gij die heiligt." Dat kunnen ze met droge ogen zeggen, terwijl men het tegelijkertijd viert op de achtste dag. Men gedenkt de zevende dag waarop men zou moeten rusten, maar die dag heeft men overgeheveld naar de achtste dag, een dag later dus. Wat Jerobeam deed, moet voor traditioneel christelijke oren dan ook bekend in de oren klinken, want wij hebben exact hetzelfde gedaan. We staan wel onder die wet die aan Israël gegeven is, alleen hebben we de zevende dag verplaatst naar de achtste dag. Alle voorschriften die voor die zevende dag golden, hebben we overgeheveld naar de achtste dag. Volledig eigenmachtig en naar eigen goeddunken.

Dat is dus wat Jerobeam deed. Er staat bij dat hij zelf dat feest maakte in de achtste maand op de vijftiende dag, zoals het feest dat in Juda was, met dat verschil dat hij het een maand verschoven had. Hij offerde op het altaar, wat hij trouwens ook niet mocht omdat hij koning was en geen Leviet; hij kwam uit de stam van Efraïm. Zo deed hij te Betel. Daar had hij eigenlijk wel weer goede argumenten voor kunnen bedenken, want Betel betekent 'Huis van God'. Ooit was er iemand die daar ook een altaar had gebouwd. Ik stel me zo voor dat Jerobeam dat als argument heeft gebruikt, want we weten van Jakob dat hij dat ooit deed. Je leest in Genesis 35 vers 1 dat God tot Jakob zei: "Maak u reisvaardig, trek naar Betel." Hij kwam net bij zijn oom Laban vandaan, waar hij twintig jaar was verbleven, en keert na twee decennia weer terug naar het eigen land. God zegt tegen hem: "Trek naar Betel, blijf daar en richt er een altaar op voor de God die u verschenen is toen u vluchtte voor uw broeder Esau."

Dat was twintig jaar eerder. De plaats heette toen nog Luz en Jakob had daar die droom gehad waarbij hij zijn hoofd op een steen had gelegd en de stenen trap zag — geen ladder, maar een stenen trap. Bij dat wonderlijke verhaal zette hij de steen recht overeind en zalfde hem. Nu, twintig jaar later, zegt God tegen hem dat hij moet terugkeren naar Betel om daar een altaar op te richten. Dat is een mooi argument voor Jerobeam! De plaatsnaam is ongetwijfeld niet zomaar uit de lucht komen vallen; daar zat een gedachte achter, weliswaar naar eigen inzicht. Hoewel de opdracht in Genesis 35 specifiek tegen Jakob was gezegd, zal Jerobeam hier een motief in hebben gevonden. Zo deed hij dus te Betel en hij offerde aan de kalveren die hij had gemaakt. Dat moet bekend voorkomen als je de geschiedenis van Israël kent, want dat deed het volk ook ooit direct na de uittocht uit Egypte.

Trouwens Jerobeam, ik zei al, die kwam ook net uit Egypte. Dus daar zal hij het wel ook afgekeken hebben, denk ik. En die kalveren, ik heb er een plaatje bij. Hier ziet u helemaal links het Egyptische hiëroglief en dit was de 'A'. Dat is eigenlijk een pictogram, een plaatje van het hoofd van een rund. Maar dan zie je hoe dat zich ontwikkeld heeft in de loop van de tijd. Dat werd vervolgens in het Hebreeuws de alef – u ziet de benamingen er ook bij staan – en in het Grieks de alfa.

Die alef was de eerste letter. Het hoofd van een rund symboliseert kracht, maar in feite ook de godheid, de oorsprong. Vandaar dat de 'A' de eerste letter is. Vandaar ook de uitspraak: "Ik ben de Alfa". Zelfs onze letter 'A' is nog gewoon het hoofd van een rund, maar dan gekanteld. Je kunt in alle handboeken navinden dat de letter hier vandaan komt; vanuit het Hebreeuws via het Griekse alfa naar onze 'A'. Ook in onze schrijfletter herken je direct het hoofd van een rund. Dat kalf heeft dus alles te maken met het begin, de eerste, en dat zie je nog steeds geïllustreerd in ons alfabet.

Jerobeam offerde aan de kalveren die hij had gemaakt. Ook stelde hij in Bethel priesters aan voor de hoogten die hij had gemaakt. Hij creëerde een heel eigen priesterkaste. Hij had daar verhogingen gemaakt, wat God trouwens uitdrukkelijk had verboden. God had immers gezegd: "Ik heb één plaats waar Ik mijn Naam zal doen wonen en daar zul je offeren." Maar Jerobeam had een ander idee.

Hij besteeg het altaar dat hij te Bethel had gemaakt op de vijftiende dag van de achtste maand, die hij had bedacht in zijn hart. Dit is een wat letterlijke weergave van de tekst, maar je herkent het direct als je meeleest in de NBG of Statenvertaling. Dat hij dit "bedacht in zijn hart" is een belangrijke hint. Dit is in feite een type van het volk dat het woord van God krachteloos maakt ter wille van hun eigen overleveringen. Die formulering is direct ontleend aan wat de Heer Jezus zegt tegen zijn volksgenoten: "Jullie hebben het woord van God krachteloos gemaakt vanwege jullie eigen overlevering, jullie eigen gedachten." Dat is precies wat Jerobeam deed: hij maakte zijn eigen godsdienst, die hij zelf had bedacht.

Hij stelde een feest in voor de zonen van Israël en besteeg het altaar om het te ontsteken, of eigenlijk: om het te doen roken. Dat is immers wat je doet als je het ontsteekt. Laten we hopen dat het destijds de stikstof kon verdragen en dat het een vrije rookruimte was, want anders mocht het tegenwoordig natuurlijk ook al niet meer. Maar goed, dat probleem had Jerobeam gelukkig niet; dat was dan weer zijn voordeel. En nu komen we in 1 Koningen 13.

▶ 18:26 De Man Gods uit Juda en de Profetie over Josia ↑ hoofdstukken

We komen nu bij de eigenlijke geschiedenis; dit was eventjes de introductie en het scenario van wat er eigenlijk aan de hand was. En zie, een man Gods kwam van Juda. Het eigenaardige is dat zijn naam nergens wordt vermeld. Hij speelt in dit hele hoofdstuk een prominente rol en het eerste wat je dan zou verwachten, is dat we tenminste weten over wie we het hebben: zijn naam. Maar iedere keer is het gewoon 'de man Gods' of 'een man Gods'. Het enige wat wel vermeld wordt, is zijn komaf. Hij kwam van Juda. Dat is de plaats waar het Woord thuishoorde; het Woord van God woonde in de tempel. Dat was ook vrij letterlijk zo, want de rollen van de Torah, de geschriften, werden bewaard in de tempel. Daar woonde het Woord van God; daar was de plaats waar God Zijn naam deed wonen. Het was trouwens ook de plaats waar het huis van David, de dynastie, gevestigd was: Jeruzalem.

Dus zie, een man Gods kwam van Juda. Waarom? Om het Woord van God naar Bethel te brengen. Hij kwam van Juda en hij ging naar Bethel om het Woord van God daar te geven; dat kwam namelijk uit Juda. En Jerobeam stond daar bij het altaar — zo staat het er letterlijk — om te ontsteken, om te doen roken. En de man Gods riep over het altaar door het Woord van Yahweh. Er wordt dus heel uitdrukkelijk benadrukt dat wat deze man Gods te melden heeft, volstrekt conform het Woord van God was. Hij riep door het Woord van Yahweh en zei: "Altaar, altaar, zo zegt Yahweh." Het is heel opmerkelijk, want je zou verwachten dat een profeet, als hij ergens tegen profeteert en feitelijk ook protesteert, in dit geval Jerobeam zou aanspreken. Maar dat doet hij niet; hij spreekt het altaar aan. Het altaar met haar eigendunkelijke eredienst is het onderwerp van de profetie. Dat is waar de profeet het over heeft.

En dan zegt hij dit: "Altaar, altaar, zo zegt Yahweh: Zie, een zoon zal worden geboren aan het huis van David." Aha! Dat huis waar Jerobeam zich juist van had afgescheiden. Feitelijk wordt hier gezegd: de toekomst ligt daar bij dat huis. Dáár heeft God Zijn belofte aan verbonden, en niet aan dat koningshuis waar jij nu de eerste van bent. Trouwens, het huis van Israël, die tien stammen, hebben nog zes andere dynastieën gehad; het wisselde elkaar iedere keer af. Maar er zal een zoon geboren worden aan het huis van David, en zijn naam wordt ook meteen aangekondigd: "Zijn naam zal Josia zijn." Dat lijkt erg veel op Jozua (Yahweh redt) en feitelijk ook al op de naam van Jezus, maar ik moet erbij zeggen dat in het Hebreeuws de betekenis van de naam Josia is: 'Yahweh steunt' of 'Hij ondersteunt'. Dat is wat Hij doet.

Ik moet er wel bij zeggen dat dit een profetie op de lange termijn is. We vinden daar andere voorbeelden van in de Schrift, en dat is zo fascinerend. Profetie, wat in het Grieks letterlijk 'voorzeggen' of 'voorzegging' betekent, is Gods waarmerk. Als er iets is wat een mens niet kan, dan is het wel iets zinnigs zeggen over de toekomst met zekerheid. Niet voorspellen — dat doen waarzeggers die in een glazen bol kijken; die gissen over de toekomst met een bepaalde waarschijnlijkheid of helemaal niet — maar God voorzegt. Je leest bijvoorbeeld dat Jesaja al zegt, nog voordat Israël in ballingschap gaat (en dat zou nog eeuwen duren), hoe Israël uiteindelijk weer teruggebracht zal worden naar het land. Hij noemt dan zelfs degene die dat zal doen: dat is Kores. Zijn naam wordt dus al een paar eeuwen van tevoren genoemd, nog voordat die man, of zelfs zijn ouders of grootouders, geboren waren. Er wordt al gezegd: dat zal ene Kores zijn. Dat is een geweldig verhaal, maar dat ga ik nu niet vertellen.

Hier zie je iets soortgelijks. Hier wordt gezegd dat er een koning zal zijn aan het huis van David, de dynastie, het koningshuis van David, en zijn naam zal Josia zijn. Dat zou echt nog eeuwen duren; drieënhalve eeuw, heb ik even nagekeken. Want kijk, we praten hier over de koningslijst van de twee stammen in de dagen van Jerobeam en Rehabeam. Dit was dus in het begin, vlak na de scheuring van het koninkrijk. Josia leefde drieënhalve eeuw later. Hij is een geweldige koning geweest; ook een prachtig verhaal trouwens. Hij werd al koning toen hij acht jaar was. Hij was namelijk zeven jaar lang bewaard in de tempel. Dat is een schitterende geschiedenis waar we het ook nog maar eens over moeten hebben. Hij was verborgen in de tempel, en toen hij eenmaal acht is — men dacht dat het hele koningshuis van David was uitgemoord — bleek er nog eentje over te zijn. Hij was verstopt en kwam op een gegeven ogenblik in de openbaarheid om de koning te worden. Een schitterend verhaal, want je herkent direct dat dit heel erg Messiaans klinkt; dit is het plaatje van Jezus Christus.

Maar goed, die Josia, over hem hebben we het. Hij wordt door deze man Gods al voorzegd. Er zouden nog zo'n vijftien koningen volgen voordat eeuwen later Josia zou komen. En dan wordt erbij gezegd: "Zijn naam zal Josia zijn en hij zal op jou" — en wat wordt hier aangesproken? Het altaar — "de priesters van de hoge plaatsen offeren, die op jou ontsteken, en men zal mensenbeenderen op jou verbranden." Dat wordt voorzegd over wat Josia gaat doen. En weet je wat nou zo aardig is? Je leest elders in de Bijbel dat het inderdaad exact zo vervuld is. In 2 Koningen 23 gaat het over Josia, en in vers 14 van dat hoofdstuk staat: "Hij verbrijzelde de gewijde stenen, hieuw de gewijde palen om en wierp die plaatsen vol met mensenbeenderen." En er staat bij: "Ook het altaar te Bethel." Ik moet er trouwens bij zeggen dat de tien stammen inmiddels al in ballingschap waren gegaan. Maar ook het altaar te Bethel, daarvan staat tussen haakjes nog bij: "Dat was de offerhoogte welke Jerobeam, de zoon van Nebat, die Israël deed zondigen, gemaakt had." Ook dat altaar en die hoogte haalde hij omver; hij verbrandde de hoogte, verpulverde ze tot stof en verbrandde de gewijde paal.

En dan staat er nog iets bij in vers 16: "En toen Josia zich omkeerde en de graven zag die daar op de berg waren, liet hij de beenderen uit de graven halen" — van die priesters namelijk die daar hadden geofferd — "en verbrandde die op het altaar en verontreinigde dit." Dat was natuurlijk religieuze schennis, want hier wordt de dood geassocieerd met dat altaar. Hij verbrandde die beenderen op het altaar en verontreinigde het. En dan staat erbij: "Naar het woord van Yahweh dat de man Gods ooit drieënhalve eeuw eerder verkondigd had, die deze dingen aangekondigd heeft." Met andere woorden, dit was echt een profetie, een voorzegging op de hele lange termijn. En inderdaad, zoveel jaren later is het ook daadwerkelijk vervuld. Ik lees verder; we zijn weer terug in 1 Koningen 13.

▶ 28:03 Het Directe Wonderteken en de Verdorde Hand van de Koning ↑ hoofdstukken

Want we hebben nog een heleboel dieertjes te gaan. En hij gaf op die dag — hij, dat is die man Gods die daar profeteerde — een wonderteken. Dit heeft hij nu gezegd over wat er zou gebeuren: dat er een koning zou worden geboren aan het huis van David met de naam Josia, en wat hij zou doen. En dan staat er: en hij, die man Gods, gaf op die dag een wonderteken. "Ik kondig iets aan door te zeggen: dit is het woord, het wonderteken dat JAHWEH gesproken heeft: Zie, het altaar zal scheuren en de as die daarop is zal uitgestort worden." Dat wil zeggen: hij kondigt iets aan op de lange termijn, maar nu zegt hij: ik geef je meteen eventjes een bevestiging alvast. Een kwitantie van: dit zal ook gebeuren. En dat gebeurde namelijk ter plekke op die dag.

Overigens is het opmerkelijk dat hij zegt dat het altaar zal scheuren. Dat woord 'scheuren' was juist in dit verband al eerder genoemd in ditzelfde boek. Het werd telkens gebruikt voor de scheuring van het rijk, waarbij de twee en de tien stammen uit elkaar gescheurd werden. Welnu, dat werkwoord wordt hier gebruikt. Maar nu gaat het niet over het koninkrijk, maar over het altaar. De eredienst wordt verdeeld. Feitelijk is wat hier wordt aangekondigd: zie, het altaar zal scheuren en de as die daarop is zal uitgestort worden. Dus behalve dat het koninkrijk is gescheurd, wordt ook de eredienst waar het altaar symbool voor staat, gescheurd. En de as die daarop is, die wordt uitgestort. Normaal gesproken werd dat namelijk keurig verzameld.

Toen de koning het woord van de man Gods hoorde — die koning Jerobeam die daar bezig was en die nu eigenlijk ernstig verstoord wordt in zijn activiteiten... Hij was net bezig met een belangrijk ritueel voor dat feest wat hij zelf had ontworpen. En toen koning Jerobeam dus het woord van de man Gods hoorde, wat hij over het altaar te Betel geroepen had, strekte Jerobeam zijn hand van boven het altaar en hij zei: "Grijp hem vast!" Want ja, dit was natuurlijk zeer onwelgevallig. Je kunt je voorstellen wat hij van plan was te doen met deze man Gods. In het Engels heet dat dan shoot the messenger. Wat kon die man Gods doen? Die deed ook niks anders dan vertellen wat hij moest vertellen. Hij wist ook wel dat het niet populair was en hij wist ook dat hij zich hier niet geliefd mee maakte, maar hij moest dit vertellen.

Maar dan staat er: zijn hand die hij had uitgestrekt over hem, verdorde. Letterlijk staat er dat zijn hand werd verdroogd, of ja, zijn hand verdroogde; verlamd, verstijfd. Letterlijk dus dat verdroogde. In ieder geval was hij niet meer handelingsbekwaam, in de meest letterlijke zin van het woord. Hij strekte zijn hand uit, maar hij kon die niet meer tot zich terugtrekken. Hij had er geen controle meer over.

En wat er vervolgens gebeurde? Het altaar scheurde en de as werd uitgestort vanaf het altaar. Dus die man Gods had gezegd wat er op de lange termijn zou gebeuren, maar hij had ook gezegd: dit is het teken dat het zal gebeuren, namelijk nu. En wat er gebeurt terwijl koning Jerobeam zegt "grijp hem vast", is dat het altaar scheurde en de as werd uitgestort. Ik hintte er al even op: in Gods eredienst — zo lees je dat in Leviticus waar het voorgeschreven wordt — werd de as altijd verzameld en vervolgens op een reine plek buiten de legerplaats bewaard. Daar werd zorgvuldig mee omgegaan, gewoon volgens de regels.

Daar zit trouwens ook nog weer een prachtig verhaal aan vast wanneer we het hebben over de rode vaars. Zo'n jonge koe die dan ook verbrand werd buiten de legerplaats en de as daarvan werd bewaard. Daar werd dan weer reinigingswater van gemaakt. Ook dat is een schitterend verhaal, maar daar gaan we het nu niet over hebben. De as werd uitgestort. Dus hier werd een altaar dat zojuist gemaakt was en eigenlijk ingewijd werd, gewoon vernietigd, gewoon gescheurd. Het altaar scheurde, de as werd uitgestort vanaf het altaar en dit was een soort van beeldenstorm, zeg maar. Dit was feitelijk heiligschennend, want dit was een religieuze bijeenkomst en nu gebeurt dit. Het altaar scheurde en de as werd uitgestort vanaf het altaar, zoals het wonderteken was gegeven in het woord van JAHWEH.

Dit was dus in feite inderdaad een soort van voorlopig garantiebewijs voor wat er op de langere termijn zou gebeuren. Want wat God voorzegt — ongeacht of dat op dezelfde dag nog gebeurt, of 350 jaar later, of 2000 jaar later — daar kun je echt blind op varen. Daar kun je gewoon op staan. En de koning antwoordde en zei tot de man Gods... Nu verandert zijn toon. Want ja, nu moest hij wel een toontje lager gaan zingen. "Smeek toch van het aangezicht van JAHWEH, jouw God, en bid voor mij opdat mijn hand weer tot mij komt." Het is opmerkelijk dat hij zegt 'jouw God' of 'uw God'. Daarmee erkent hij feitelijk impliciet tussen de regels door dat hij zelf van God vervreemd was. Het is jouw God, het is niet meer mijn God. Maar nu vraagt hij dat.

En dan staat er: en de man Gods smeekte. Dus hij willigt dat in. De man Gods smeekte van het aangezicht van JAHWEH, en de hand van de koning kwam weer tot hem en werd zoals tevoren. Feitelijk is dit natuurlijk opnieuw een wonderteken. Het is een voortdurende bevestiging van wat die man Gods uit Juda — die vreemde man wiens naam niet eens genoemd wordt — gezegd had. En dat wordt hier ter plekke gewoon bewezen. De hand van de koning kwam weer tot hem en werd zoals tevoren.

▶ 35:11 De Man Gods Weigert de Uitnodiging van Jerobeam ↑ hoofdstukken

In vers 7 staat dat de koning tot de man Gods sprak: "Kom met mij mee naar huis en sterk je." De toon is nu compleet veranderd, want nu had hij wel in de gaten dat er met deze man niet te spotten valt. Jerobeam zegt: "Kom met mij naar huis, sterk je en ik geef je een geschenk." Oei, nou moet je uitkijken natuurlijk. Weet u hoe dat in de Bijbel heet? Dat heet een Bileamsloon. Bileam was die profeet uit het buitenland die ook een loon kreeg aangeboden van koning Balak. Balak gaf hem geschenken, maar de voorwaarde was uiteraard: "Dan moet je wel vertellen wat ik wil dat jij gaat zeggen." Maar ja, Bileam kon dat helemaal niet, want zo werkt het niet.

Er zijn er trouwens heel wat hoor, die dat wel zouden doen als het gaat om een Bileamsloon. Balak zou Bileam rijk maken en ongetwijfeld zou Jerobeam dat ook met die man Gods wel willen doen. In het algemeen wordt er ook gesproken over – er staat ergens in Jeremia, als ik me niet vergis – broodprofeten. Een profeet die brood eet; dat wil gewoon zeggen dat hij profeteert als professie, als beroep. Dat is zijn levensonderhoud. De één verdient zijn brood als metselaar, de ander verdient zijn centjes met loodgieterswerk en de ander profeteert. Maar uiteraard word je dan betaald voor wat je doet en wat je vertelt. Dan moet je echter zeggen wat je opgedragen wordt. In feite ben je dan gewoon een werknemer en krijg je een salaris. Dan ben je eigenlijk een profeet die brood eet.

In dit geval zei de koning dus: "Kom met mij naar huis, sterk je en ik geef je een geschenk." Maar de man Gods zei tot de koning: "Al gaf u mij de helft van uw huis, ik ga niet met u mee. Ik eet geen brood en ik drink geen water." Daarin zit de gedachte: dit is echt afstand houden. Want in de Bijbel is maaltijd houden altijd een uitdrukking van gemeenschap. Je zit aan één tafel, je drinkt uit één pot en dat is een uitdrukking van eenheid. Je neemt allemaal hetzelfde tot je en daarmee deel je de gemeenschap. Dat weigert hij pertinent. "Ik eet geen brood en drink geen water in deze plaats."

Hij motiveert dat dan ook: "Zo is mij geïnstrueerd of geboden." Het is niet iets wat de man Gods zelf bedenkt of waar hij toevallig niets voor voelt. Nee, zo is hem geïnstrueerd in het woord van Yahweh: "Eet geen brood, drink geen water." En dan nog iets wat een rol speelt en wat we nog een paar keer tegenkomen in dit hoofdstuk: "Keer niet terug in de weg die je gegaan bent." Hij was via een bepaalde route gegaan, maar bij zijn terugkeer mocht hij niet via diezelfde route terugkeren. Hij moest een nieuwe weg bewandelen.

Ik ga daar nu nog niet te diep op in, maar hou die gedachte alvast even vast. In de wijze waarop dit beschreven wordt, kun je nog niet direct opmaken waarom dat eigenlijk zo is. De instructie is duidelijk, maar de reden wordt er niet bij gezegd. Ik denk dat ik het wel weet, maar dat heeft te maken met de diepere zin waar we het de volgende keer over gaan hebben. Toch wil ik er alvast dit van zeggen als een soort trailer of spoiler: na de vernietiging van het oude altaar – wat een type is van het oude verbond, de eredienst die verdwijnen moest – dient men een nieuwe weg te gaan. Of zoals de Hebreeënbrief het zegt: een nieuwe, verse weg, een levende weg. Dat zit erachter. Als het oude eenmaal verdwenen is, betekent dit dat er een nieuwe weg zou worden ingeslagen.

Na het oude volgt iets nieuws, niet hetzelfde. Het is overigens opmerkelijk dat in het boek Handelingen de beweging van Jezus Christus altijd "de weg" genoemd wordt. Hoezo de weg? Nou, het was een hele nieuwe weg. Mensen van de weg. Er was een nieuwe weg en men zou dus niet via dezelfde route weer terugkeren. Er staat dan ook dat hij een andere weg ging, precies zoals hem was opgedragen. Hij ging een andere weg en keerde niet terug in de weg waarin hij naar Betel was gekomen.

▶ 40:57 De Oude Profeet uit Bethel Verschijnt Ten Tonele ↑ hoofdstukken

Een oude profeet nu, en nou komt er een andere hoofdrolspeler op het toneel. Feitelijk gaat deze hele geschiedenis over de man Gods uit Juda, maar de tweede rol is zonder meer Jerobeam. De geschiedenis bestaat uit verschillende bedrijven – als ik het in toneeltermen zeg – maar in dit nieuwe bedrijf komt er een oude profeet ten tonele en die speelt ook een grote rol. Je hebt dus aan de ene kant de man Gods, zo wordt hij consequent genoemd, en aan de andere kant de oude profeet. Er staat zelfs: 'één oude profeet', dus een heel specifieke. Maar ook hier geldt dat zijn naam er niets toe doet. We weten de naam niet van de man Gods, maar we weten ook de naam niet van deze profeet. Het enige wat we weten, is dat hij oud was en uit Bethel kwam, want daar woonde hij.

Deze profeet – dat gaan we de volgende keer vooral zien – gaat een kwalijke rol spelen. Die gaat die man Gods op het verkeerde been zetten, en ook nog eens met een beroep op Gods woord. Hij zegt: "Ja maar, ik ben een profeet." In feite is wat die oude profeet doet hetzelfde: hij representeert dat altaar en ook het oude verbond. Hij houdt daar aan vast en juist daardoor gaat hij die man Gods op het verkeerde been zetten. Maar ik zei al, dat is het onderwerp voor de volgende keer. Houd hem in ieder geval vast; het enige wat we van hem weten is dat hij een oude profeet was. En dat is van belang.

Eerst nog even dit: die man Gods ging dus via een andere route weer terug. Dan staat er: 'Een oude profeet nu woonde in Bethel. Zijn zoon kwam en verhaalde hem heel de daad die de man Gods op die dag in Bethel had gedaan.' Die profeet was blijkbaar al zo oud dat hij zelf daar niet bij van de partij kon zijn. Hij krijgt het verhaal te horen van zijn zoon, en die vertelt natuurlijk in geuren en kleuren wat daar had plaatsgevonden. Dat was toch wel erg spectaculair, wat daar was gebeurd op dat grootste feest, dat nieuwe Loofhuttenfeest 2.0, nieuwe stijl. Helemaal iets anders: niet in de zevende, maar in de achtste maand. Die zoon vertelt dat in geuren en kleuren, inclusief de woorden die hij had gesproken en hoe die vervolgens bekrachtigd werden. Ze werden gewoon bewezen en gingen ter plekke in vervulling.

Het is eigenaardig, want eerst is het enkelvoud, 'zijn zoon', maar dan staat er vervolgens: 'en zij verhaalden het hun vader'. Het idee is kennelijk dat er ook andere zonen bij komen. Dat blijkt ook wel als je verder leest in vers 12, want daar staat: 'En hun vader sprak tot hen: Welke weg is hij gegaan?' Je zou zeggen: ik wil weleens weten wie dat dan is, maar er wordt niet gevraagd naar de identiteit van die man. Hij had interesse in de weg die hij was gegaan. Welke weg is hij gegaan? En zijn zonen hadden de weg gezien die de man Gods was gegaan toen hij uit Juda kwam. Aha, dus die zonen hadden gezien hoe die man Gods in Bethel was gearriveerd. Ze wisten dus niet de nieuwe weg, maar ze wisten wel de oude weg. Als je de Statenvertaling of de NBG-vertaling leest, dan komt dat misschien niet helemaal uit de verf, maar zo staat het er terecht: 'En zijn zonen hadden de weg gezien die de man Gods was gegaan toen hij uit Juda kwam.'

Vervolgens zei hij tot zijn zonen: "Zadelt voor mij de ezel." Ook dat is opmerkelijk, want als je nog tien verzen doorleest, wordt er weer een ezel gezadeld. En als je nog een paar verzen verder leest, wordt er wéér een ezel gezadeld. Het is iedere keer die ezel en iedere keer dat gezadel. Wat een gezadel allemaal! Ja, je wordt ermee opgezadeld. Dat was wat die zonen overkwam: zij werden opgezadeld met die ezel. Ze zadelden voor hem de ezel en hij reed daarop weg. Ik noemde al eerder de naam van Bileam, want ook daar speelt een ezel een grote rol. Een sprekende rol, geen stomme rol. Die balkte niet, nee, die zei hele zinnige dingen. Dat was trouwens geen ezel, maar een ezelin. Maakt dat soort details uit? Ik zal je vertellen: het maakt heel veel uit. In ieder geval was een ezel per slot van rekening het meest gebruikelijke vervoersmiddel in die dagen.

Met mijn broer ben ik hier ook zo gekomen, of zoiets... Ik zat naast de ezel. Ja, ik ook al. Ik was daarmee opgezadeld. Oké, nou vind ik het wel weer mooi. Hij zei tot zijn zonen: "Zadel voor mij de ezel", en zij zadelden voor hem de ezel en hij reed daarop weg.

▶ 47:17 De Theologische Betekenis van Rusten Onder de Eik ↑ hoofdstukken

En hij ging de man Gods achterna en vond hem zittend onder de eik. Ja, niet zomaar een terebint, zoals de NBG-vertaling zegt, of een eik, zoals de Statenvertaling zegt. Dat staat er niet; er staat echt een bepaald lidwoord voor degenen die een beetje ABC Hebraeus kennen. Die weten dat hier 'ha' staat, een bepaald lidwoord: de eik. Ze hebben dat wegvertaald, maar het staat er echt: de eik. Dus niet zomaar één, maar de.

Dat heeft een reden, want wij kennen de eik bij Bethel. Dan ga ik weer even terug naar Genesis 35, dat hoofdstuk waar ik al eerder aan refereerde toen ik het had over Jakob die een altaar moest bouwen in Bethel. In Genesis 35 staat dat toen Jakob aangekomen was te Luz — want zo heette de plaats eerder — in het land Kanaän, dat is Bethel, hij daar een altaar bouwde. Ik refereerde er al aan en hij noemde die plaats El-Bethel, omdat God Zich daar aan hem geopenbaard had toen hij voor zijn broer vluchtte.

En nu komt het: toen Debora — daar kennen we er meerdere van, maar dit was de voedster, zeg maar de tweede moeder van Rebekka, dus Jakobs moeder — gestorven was, werd zij begraven beneden Bethel onder... ja, er staat in de vertaling 'een eik', maar ook hier staat 'de eik'. Men noemde die eik de 'Eik van geween'. In de Statenvertaling wordt de Hebreeuwse naam ervan vermeld, maar letterlijk betekent dat dus de eik van huilen, van geween of van droefheid. Dat begraven worden onder een eik is iets eigenaardigs. In het algemeen spelen die natuurlijk zo’n grote rol. We hebben er volgens mij wel eens vaker over nagedacht, maar in dit verband moet dat natuurlijk even voor het voetlicht gebracht worden.

Het verhaal is dit: het woord 'eik' in het Hebraeus is van dezelfde stam als het woord voor 'eed' (met een d dus, niet 'ik eet'). Als u de NBG-vertalingen hebt, dan wordt daar ook nog gesproken over de terebint en de eik, maar als u in de Statenvertaling leest, wordt gewoon altijd 'eik' gezegd. Je hebt het woordje Alon en het woordje Ela, maar het woord Eala is allemaal van dezelfde stam. Je ziet zelfs in de Strong-nummering dat het gewoon direct bij elkaar ligt. Een terebint schijnt dan weer een soort eik te zijn, want je hebt ze in soorten en maten, maar dat doet nu even niet ter zake. Het gaat over de eik.

Wat is daar zo van belang? Je voelt hem eigenlijk al aankomen. Als het woord voor eed, oftewel een hele plechtige belofte... want wat is een eed? Dat is een belofte, een aanzegging met de hoogste Getuige. Een eedzwering houdt altijd in dat een belofte gegeven wordt waarbij Gods naam vermeld wordt. Een verwijzing naar God, dat is een eed. Als je God niet herkent, dan kun je geen eed zweren. Dat zie je ook in de Tweede Kamer; dan zeggen ze: "Ik beloof het." God kunnen ze er niet bij halen, want daar geloven ze niet in. Maar u leest trouwens dat God ook een eed zweert. Dat is heel eigenaardig, want God heeft toch niet iemand boven Zich? Dan zweert God gewoon bij Zichzelf, namelijk bij de Hoogste die er is: "Ik beloof bij Mijzelf." Dat is een eedzwering. Je leest bij een paar gelegenheden in de Bijbel dat God een eed zweert. Hij zwoer bijvoorbeeld een eed aan het huis van David. Maar ook de eerste keer dat je leest dat God een eed zwoer, was het aan Abram: "Zo zal jouw nageslacht zijn." Ook het land werd onder ede aan het volk gegeven.

Met andere woorden, de eik herinnert aan Gods belofte, de plechtige belofte, de eedzwering dus aan Abram. Dat verklaart ook een ander fenomeen. Iedere keer als Abraham verkaste — want Abraham had geen vaste verblijfplaats, hij was rijk zat daar niet van, maar hij bleef altijd een pelgrim die in tenten woonde, zelfs in het land dat hem was gegeven — dan lees je iedere keer dat hij ging wonen onder een eik: van Mamre, van Moreh, eikenbossen staat er zelfs. Hij vestigde zich voortdurend bij een eik. Waarom? Dat is niet zo moeilijk. In het Hebreeuwse denken is een eik gewoon Gods belofte, Gods eed. Daar herinnert die eik aan: aan wat God heeft gesproken.

Dan komt er natuurlijk nog iets bij kijken, en dat is dat de besnijdenis ervan spreekt. Meestal wordt de besnijdenis negatief uitgelegd door te kijken naar wat er weggenomen wordt, namelijk de voorhuid. Dat is de negatieve formulering. Je kunt ook zeggen: de vrucht van de eik, de eikel, wordt zichtbaar gemaakt, wordt geopenbaard en onthuld. Dat is precies het teken van de besnijdenis. Dus het feit dat hij ging wonen bij of onder een eik, is in feite hetzelfde verhaal als dat hij ook het teken van de besnijdenis kreeg. Het is het voortdurend herinnerd worden aan Gods eed. In feite was het mannelijk geslacht voor een Hebreeër ook een monument. Het Hebreeuwse woord voor 'mannelijk' betekent letterlijk ook 'herinneren', oftewel een monument ter herinnering van. Dat is wat het mannelijke geslacht doet: het herinnert, het is een monument. Hoe zeg je dat allemaal netjes? Een opgericht teken waardoor God nieuw leven voortbrengt. De hele typologie van mannelijk en vrouwelijk komt daarin mee. En hoe geweldig is het dat God zegt tegen Abram, die impotent was: "Wacht even, Ik verwek leven uit de dood. Ik geef je de garantie, jij zal opstanding aan den lijve ervaren en zo nieuw leven voortbrengen." Er zitten hele evangeliën in als ik het zo vertel.

De besnijdenis openbaart de vrucht van de eik. Doden worden begraven onder de eik. Daar had ik het net over bij Debora; zij werd begraven onder de eik. Hoezo? Dat is niet zo moeilijk, want die eik herinnert aan Gods belofte. Wat is er mooier dan begraven te worden bij Gods belofte? Daar kun je van op aan, want dat wordt absoluut vervuld. De onkunde en het onvermogen van de mens doen daar niets aan af. Dat vind ik geweldig. Ik bedoel, het is een mens aan het eind van zijn Latijn. Abraham was impotent en zijn vrouw was onvruchtbaar en bovendien negentig jaar. Ze konden helemaal niets meer en God zegt: "Ja, maar Ik verwek leven uit de dood." Dan ben je helemaal afhankelijk van God, maar Hij doet het ook, want Hij had het beloofd. Dat is wat geloof ook is. Geloof zegt: "U zegt het, dan mag U het ook doen. U belooft het."

Doden worden begraven onder een eik; wat een verwachting, mensen. En nog eentje: Jozua richtte een grote steen op als monument onder de eik, en waar was die eik? Bij het heiligdom. Dat was nog niet de tijd dat het heiligdom al een vaste plek had gekregen, maar in die dagen dat Jozua dit deed, hadden ze het heiligdom neergezet bij een eik. We denken inmiddels niet meer dat dit zomaar een locatie was, dat het daar lekker luw was of zo. Nee, natuurlijk niet! Daar gaat een enorme sprake van uit: van Gods belofte. Nu gaan we weer even terug.

▶ 57:48 De Misleidende Uitnodiging van de Oude Profeet ↑ hoofdstukken

De oude profeet vroeg hem: "Bent u de Man Gods die uit Juda is gekomen?" En hij antwoordde: "Ja, ik ben het." Daarop zei de profeet tot hem: "Ga met mij mee naar huis en eet brood."

Oei. Deze profeet woonde in Bethel, dus hij vraagt eigenlijk aan de Man Gods: "Kom met mij mee naar Bethel en eet brood met mij." De grote vraag is nu: wat gaat de Man Gods doen? Toen koning Jerobeam hem de vraag stelde om bij hem te komen eten in Bethel, heeft hij dat resoluut van de hand gewezen.

Nu is er echter een oude profeet. De manier waarop hij hem benadert, moet voor de Man Gods heel indrukwekkend geweest zijn. Hij zegt: "Kom met mij mee, ik ben ook een profeet, want God heeft tot mij gesproken." En wat blijkt dan? Dan gaat de Man Gods voor de bijl.

Ik moet er echter meteen bij zeggen dat dit niet meer iets is wat we vandaag kunnen bespreken. Ik zeg dus: wordt vervolgd. Ja, de Man Gods wordt hier ook met recht 'vervolgd', want hij werd immers opgezocht door de oude profeet. Op zondag 1 december gaan we verder met deel 2 van 1 Koningen 13.