▶ 00:00 Inleiding: Vragen over Halloween en de Leugen over de Dood ↑ hoofdstukken

Het was tot afgelopen vrijdagavond voor mij nog niet geheel duidelijk waar het vanmorgen over zou gaan. Er waren diverse onderwerpen die zo in mijn hoofd – nou, zal ik dan zeggen in verband met dit onderwerp spookten – waarvan ik dacht: dat wil ik graag nog eens bespreken. Maar ik kon maar met moeite een knoop doorhakken. Totdat ik in de avond een mailtje kreeg vanuit België en dat ging zo: "Hallo André, pendelaars, waarzeggerij en van die dingen, daar blijf ik ver van af. Mede door wat mij vroeger geleerd werd. Als kinderen vragen om met Halloween mee te mogen doen of om naar Harry Potter te mogen kijken of zo, wat zeg je dan het beste als ouder? Laat je hen dit doen of niet? Sommige mensen denken dat je dan occult belast wordt. Wat zegt Paulus daar eigenlijk van? In deze tijd van het jaar zou dit geen optie zijn voor een lezing?"

En ja, nou weet ik niet of u weet wanneer het precies is, maar Halloween is 31 oktober, dus dat is inderdaad aankomende week. Trouwens, ik had wat dat betreft, als het gaat om feestdagen en kerkelijke dagen, nog wel meer redenen. Ja, 31 oktober is voor een goede protestant natuurlijk de dag van de Reformatie, Hervormingsdag. De dag dat ooit Maarten Luther die 95 stellingen op de slotkapel van Wittenberg spijkerde.

Maar goed, toen kwam deze vraag en ik ga het daar ten dele over hebben. Dat wil zeggen, ik ga het niet heel veel over Harry Potter hebben. Trouwens, ook in feite niet eens zozeer over Halloween zelf, ondanks de opmerking waar ik straks mee zal aanvangen, en of je dat als ouder nou wel of niet en dat soort gegriezel moet toelaten. Want dat vind ik weer van die arbitraire dingen waar ik me liever niet mee bezig houd. Want ja, er valt altijd wat voor te zeggen: is griezelen of horror nou per se zo fout? Daar wou ik het eigenlijk niet over hebben.

Nee, ik heb zoals u ziet de titel gekozen: Halloween, jawel, maar dan vooral 'en de leugen over de dood'. Het gaat niet in de eerste plaats om de vraag of je iets moet doen of mag doen – dat is sowieso nog lang niet aan de orde – maar ook niet eens wat we ermee moeten doen. De vraag is in de eerste plaats: wat is iets? Gewoon om geïnformeerd te worden. Wat is de kwestie? Waar gaat het over, wat zijn de feiten? En daar wil ik het bijbelse licht op laten schijnen.

En wat je er dan vervolgens mee doet, bijvoorbeeld als ouder... ja, nou ja, ik zou zeggen: vergader eerst even de nodige gegevens en de informatie en laat bijbels licht daarop schijnen. Dan ben ik ervan overtuigd dat het veel eenvoudiger is om je weg erin te vinden. Maar dan heb je ook de vrijheid. Dan doe je iets niet omdat een ander zegt dat het gevaarlijk is of niet mag, maar dan weet je gewoon hoe de vork aan de steel zit.

Maar om dan toch even iets over dat Halloween te zeggen: ik persoonlijk heb er heel weinig ervaring mee. Als goed protestant gaat het mijn huisje altijd enigszins voorbij – die klinkt ook wel leuk, hè? Maar dat neemt niet weg dat Halloween in toenemende mate ook in Nederland steeds populairder wordt. Ik vond daarover het volgende, en ik geef u nu gewoon in eerste instantie – ik beloof u dat het daar niet bij blijft – wat informatie vanuit Wikipedia, gewoon de algemeen bekende internet-encyclopedie.

▶ 04:11 De Keltische en Religieuze Oorsprong van Halloween ↑ hoofdstukken

Halloween is afgeleid van 'All Hallows Eve', oftewel Allerheiligenavond. Dat is de avond vóór Allerheiligen, en aangezien Allerheiligen op 1 november valt, is het logisch dat Halloween per definitie op 31 oktober wordt gevierd. Dat is overigens ook Hervormingsdag. Het aardige is echter dat het fenomeen van Halloween al veel ouder is dan de kerkelijke kalender. Dat zie je in vele opzichten terug; je ziet het bijvoorbeeld ook bij kerst. Wij denken bij kerst: oh, dan wordt de geboorte van Jezus gevierd. Daar hebben we het in een grijs verleden wel eens vaker over gehad, maar dat is eigenlijk helemaal niet waar. Het komt voort uit veel oudere feesten van het midwinterfeest en de zonnewende.

Datzelfde fenomeen zie je bij Halloween. In de Keltische kalender – dan praat je over de kalender van vóór onze jaartelling – begon het jaar op 1 november. Met andere woorden: 31 oktober was van oudsher, althans onder de Kelten, oudejaarsavond. Vanuit die gedachte is het ontstaan. Op het eiland Groot-Brittannië werd Halloween vooral door de Kelten gevierd. Zij geloofden dat op die dag de geesten van alle gestorvenen van het afgelopen jaar terugkwamen om te proberen een levend lichaam in bezit te nemen voor het komende jaar. Dat is natuurlijk een nogal macaber idee.

Vervolgens heb je Allerzielen, wat voor rooms-katholieken een hoogtijdag is. Je hebt op 1 november Allerheiligen en aansluitend volgen op 2 november alle zielen. Daar zit trouwens wel een Bijbelse gedachte achter: eerst de heiligen, daarna alle zielen. Op Allerzielen gingen in die tijd in lompen gehulde christenen de dorpen rond om te bedelen om zielencake. Dat is een soort brood met krenten. Ik lees dit overigens nu gewoon voor uit Wikipedia. Voor elk brood beloofden ze een gebed te zeggen voor de dode verwanten van de schenker, om op die manier de bevrijding uit de tijdelijke straffen van het vagevuur te versnellen en zodoende de opname in de hemel te bespoedigen.

Het idee was namelijk dat je niet vanzelfsprekend direct in de hemel kwam; je moest eerst gezuiverd worden in het vagevuur. Om dat proces te versnellen, dienden die gebeden voor de dode verwanten die daar pijn leden. Dat had overigens ook alles te maken met de tijd van Luther, die de misbruiken zag van figuren zoals Tetzel, die daar veel geld mee ophaalde en er rijk van werd. Hoe ging dat bekende rijmpje ook alweer? "Als het muntje in het busje klinkt, het zieltje in de hemel springt." Zoiets moet het zijn. Excuses, ik had dat wellicht beter moeten voorbereiden, maar ik had niet gedacht dat ik daarop zou uitkomen.

In ieder geval vindt de 'trick-or-treattocht' daar wellicht zijn oorsprong. Je gaat de huizen langs voor een snoepje, want anders loopt het verkeerd af. Het heeft dus een zeer oude oorsprong die volledig verbonden is met het idee dat er iets voor de doden gedaan moet worden omdat zij zich in het vagevuur bevinden. Maar genoeg over Halloween.

▶ 08:56 De Actuele Religieuze Ontkenning van de Dood ↑ hoofdstukken

Ik wil nog even iets uit de actualiteit halen; ik heb daar afgelopen week nog een blogje aan gewijd. Afgelopen zondag was er een EO-programma, een langlopende serie genaamd Adieu God. De cabaretier Theo Maassen was daar te gast en Thijs van den Brink, de EO-presentator, ondervroeg hem waarom hij God vaarwel gezegd heeft. Hij komt weliswaar uit die omgeving, hoewel hij niet direct een heel strikte rooms-katholieke achtergrond heeft, maar de vraag was waarom hij God echt vaarwel gezegd heeft. Adieu God dus. Waarom moet hij daar niets van hebben?

Wat ik vooral opvallend vond, is dat Theo Maassen probeerde om Thijs van den Brink op andere gedachten te brengen. Theo Maassen zei: "Ik geloof niet eens dat wat jij nu beweert, dat je dat echt gelooft." Dat was pijnlijk; hij kon het zich simpelweg niet voorstellen. Er is een heleboel over dat televisieprogramma te zeggen, maar het is niet mijn insteek om daar nu een review van te geven. Eén ding wil ik er echter uitlichten over wat hij zei, een letterlijk citaat: "Religie zegt dat er een hiernamaals is en dat je niet echt doodgaat."

De kapitalen zijn uiteraard van mij. Hij vervolgde: "En dat die hemel toegankelijk is voor bepaalde mensen en voor bepaalde mensen niet." Dat laatste is ook heel apart, maar dit zijn eigenlijk de twee grote oogmerken van religie, ongeacht de snit. In het algemeen stelt religie in de eerste plaats dat een mens niet echt doodgaat; hij leeft gewoon verder als hij hier op het ondermaatse zijn ogen sluit. Ten tweede kom je vervolgens of in de hemel – of hoe dat bij God ook maar heten mag – of je komt in de hel, of hoe dat ook anders mag heten. Die twee delen zijn dan definitief, en eigenlijk dient het hele aardse bestaan er vooral voor dat je goed voorgesorteerd bent.

Het gaat mij nu om die kapitalen: religie zegt dat er een hiernamaals is en dat je niet echt doodgaat. Maar wat is nu eigenlijk de dood? Op een heel andere manier werd ik al eens eerder geconfronteerd met die vraag, toen iemand zei: "We hebben nu al jarenlang Bijbelstudies, maar we hebben het nooit specifiek gehad over de vraag wat de dood is en wat de toestand van de doden is." Terwijl het toch iets is waar we voortdurend, bijna wekelijks, mee in aanraking komen, ook in persoonlijke zin. Want ja, wat is dat nu eigenlijk? De uitspraak die Theo Maassen doet over wat religie in het algemeen is, is onweerlegbaar. Inderdaad, religie zegt: een mens gaat niet echt dood. Laten we het daar eens over hebben.

▶ 12:20 Bijbels Feit 1: de Dood Is het Absolute Tegenovergestelde van Leven ↑ hoofdstukken

En ik wil u een aantal feiten, Bijbelse feiten, over de dood doorgeven. En ik begin met een nogal eenvoudige. Je zou kunnen zeggen: dat is een open deur intrappen. En toch noem ik het, omdat het eigenlijk misschien wel de essentie aangeeft. De eerste is dit: dood is het tegenovergestelde van leven. Ja, daar valt volgens mij weinig tegen in te brengen. Maar let op: het is geen andere vorm — hoger of lager — geen andere vorm van leven, maar het tegenovergestelde van leven. Wie dood is, leeft niet. En wie leeft, is niet dood. Dat.

Om een voorbeeld te geven uit Openbaring 20: daar lezen we over een periode die over deze aarde zal aanbreken. Binnenkort, denk ik, maar dat is nu niet het onderwerp. Het gaat over de periode van de duizend jaren, waarin er een Messiaans koninkrijk hier op aarde gevestigd zal worden vanuit Jeruzalem; een Israëlitisch wereldrijk. Afijn, dan staat er dat er bij die gelegenheid een opstanding zal plaatsvinden. Niet van iedereen, maar van een selectie van mensen. Er is rangorde, er is volgorde. En dan staat er: "De overige doden werden niet weder levend voordat de duizend jaren voleindigd waren." En dan staat er: "Dit is de eerste opstanding." Waaruit dus volgt dat er ook een tweede opstanding is. Maar daar zit dus in ieder geval duizend jaren, een millennium, tussen. Hier ook: de doden werden niet weder levend. Oké, dus een dode leeft niet, en bij de opstanding wordt de dode levend gemaakt.

En nu kom ik meteen bij het punt dat Theo Maassen ook maakt: elke religie ontkent de dood. Hoe? Door te leren dat de dood een andere vorm van leven is. En daar zijn twee varianten van. Hetzij vanwege een onsterfelijke ziel. Dat is trouwens een idee waar Plato ooit mee kwam en dat hij ook geijkt heeft. De onsterfelijke ziel is een Grieks-Platonisch idee, dat wil zeggen: de ziel sterft niet. De mens heeft een ziel, zo is de gedachte, en het lichaam is eigenlijk een soort van kerker waarin die ziel gevangen is. En op het moment dat de mens de laatste adem uitblaast, wordt de ziel bevrijd. Maar die ziel leeft gewoon verder; het lichaam is eigenlijk alleen maar een stoffelijk omhulsel. De ziel zelf sterft niet: de onsterfelijke ziel. Dus een mens gaat niet echt dood; hij laat alleen zijn lichaam achter. Dat is dan het idee.

Er is een andere variant. Daarvoor moet je vooral een paar duizend kilometer naar het oosten gaan, waar miljarden mensen ook geloven dat een mens niet echt sterft. Maar dat heeft dan te maken met het idee van een zielsverhuizing, oftewel de reïncarnatie. Een mens wordt weer opnieuw vlees. 'Re' betekent opnieuw of weder, en 'karn' heeft te maken met vlees, zoals u weet. Incarnatie betekent: weer in het vlees komen. Je was in het vlees, je sterft en je komt weer in het vlees, in wat voor vorm dan ook. Het idee bij reïncarnatie is dat je een heel aantal levens hier op aarde doormaakt, in welke situatie of conditie dan ook, als mens of als dier. En dat hangt er ook weer van af hoe je hier geleefd hebt en hoe je vervolgens weer verdergaat. Ik ken iemand die zei: "Nou, ik geloof niet in reïncarnatie, maar in mijn vorige leven wel." Maar goed, dat zijn de twee varianten van de ontkenning van de dood.

Want in beide gevallen, of je nu denkt aan reïncarnatie of aan een onsterfelijke ziel: een mens gaat niet echt dood. Dat lijkt alleen maar zo, maar het is niet echt zo. Een mens wordt een lijk, oké, maar de ziel gaat gewoon in een andere hoedanigheid verder. Maar ik zal u vertellen: dat idee heeft een hele duistere, sinistere oorsprong. Het was namelijk de eerste leugen van de slang, dat wezen dat zich voordeed in de hof van Eden. Wat zei hij namelijk? Het was de eerste leugen waar hij mee aankwam. Hij zei tot de vrouw — en ik ga er gemakshalve even van uit dat u de context allemaal kent — hij zei tegen de vrouw, nadat zij had gezegd: "Ja, maar van die vrucht zouden we niet eten, want dan gaan wij dood." "Nee," zegt hij, "je zult geenszins sterven."

Maar "God weet"... dat was dus ook alweer het verdacht maken van God. God betwijfelen, of sterker nog: niet alleen betwijfelen, maar ook regelrecht tegenspreken wat God had gesproken. Je hoort hier echt het sissen van de slang in de strategie die hij toepast om de ander te misleiden en op een ander spoor te brengen. En dat is de ontkenning van de dood. Hij zegt: "Je zult helemaal niet sterven." Integendeel, hij zegt: "Maar God weet" — dat is de verdachtmaking — "dat ten dage dat je daarvan eet, je ogen geopend zullen worden." Aha, dus in plaats van dat je sterft, worden je ogen geopend. Het basisidee van wat hij hier zegt is: God zegt dat je zult sterven, maar de slang — oftewel de oude 'tuinslang' of de Satan, de tegenstander, de diabolos, degene die dingen door elkaar gooit — zegt: "Nee, je gaat helemaal niet dood, integendeel."

Dat idee hebben alle religies vervolgens overgenomen: je gaat niet echt dood. Maar dat kan niet, want de Bijbel maakt wel degelijk een verschil tussen de doden en de levenden. En dat wil zeggen: degene die leeft is niet dood, en de dode leeft niet. Hij leeft dus niet op een andere manier voort; nee, hij is dood. Oké, feit nummer twee uit de Bijbel.

▶ 19:51 Bijbels Feit 2: bij het Sterven Keert de Mens Terug tot Stof ↑ hoofdstukken

De dood is een terugkeer. Dat is heel belangrijk. Dit vind je heel dik in met name het Oude Testament, de Hebreeuwse Bijbel. De dood is een terugkeer. Het is zelfs zo dat de eerste keer dat daar uitleg over gegeven wordt, God dat zelf doet. Zo wordt het in Genesis 3 ook opgetekend en dan zegt Hij dat tegen de mensen. Hij geeft dan uitleg aan het begrip sterven en dan heet sterven een terugkeer.

In Genesis 3, datzelfde hoofdstuk als waar ik zojuist al uit citeerde, daar staat: "In het zweet van je aanschijn zult u brood eten", nadat de mens had gegeten van de verboden vrucht en dus niet langer in leven kon blijven. Feitelijk was de mens al sterfelijk, alleen hij ging niet daadwerkelijk dood omdat hij toegang had tot de bodem. Maar omdat hij vervolgens uit de hof verdreven werd, kon hij dat leven niet langer onderhouden en zou hij ook daadwerkelijk doodgaan. Al moet ik erbij zeggen dat dat in eerste instantie nog heel lang duurde. De mensen hadden gigantische leeftijden, al was het nooit meer dan een millennium. De oudste van wie we weten is 969 jaar geworden: Metuselach. "Zo oud als Metuselach", nou dat was 969 jaar. Adam, die is heel jong overleden; die was 900, nou ja, zoiets. Hoeveel precies weet ik niet meer, maar in ieder geval...

Maar allemaal "ten dage dat je daarvan eet". Ten dage is eigenlijk ook al heel Bijbels: voor God is een dag als duizend jaar. In de dag dat je daarvan eet, in het millennium dat je daarvan eet, zul je sterven. Denk er eens over na. "In het zweet van jouw aanschijn zul je brood eten", dat zou het vervolg zijn nadat de mens dus de hof verlaten had, totdat je tot de aardbodem terugkeert. Waarom? Omdat je daaruit genomen bent. Want stof ben je en tot stof zul je terugkeren. Aha, dus de dood is weer een... je gaat weer terug naar af. Uit datgene waaruit je genomen bent, daar keer je weer terug. Al het materiaal wat je hier ziet, ja, dat is allemaal uit de aarde genomen, en er komt een moment dat je de laatste adem uitblaast en dan keert dat allemaal weer terug naar de aardbodem waaruit het ooit voortgekomen is. Dust in the wind, that's all we are.

Bij het sterven — ik heb even gezocht naar een goed woord, maar ik vond het geen eerbiedig woord — bij het sterven valt de mens weer uiteen in de twee componenten. Vergeef me het woord, pak me er niet op: bij het sterven valt de mens weer uiteen in de componenten waaruit hij is samengesteld, namelijk stof en geest. Waarbij geest een heel ruim begrip is. Geest staat in de Bijbel gewoon voor alles wat je niet kunt zien. Dat is nogal ruim. Zelfs wind in de Bijbel is geest. Of dit: blazen. Je ziet de effecten ervan, maar adem is ook geest. Het denken is ook geest. Maar het is allemaal een containerbegrip dus. Het zegt niet zozeer iets over wat iets is, maar over het feit dat wij het niet kunnen zien: ons onvermogen, onze handicap.

Maar goed, de mens is samengesteld uit stof en geest. Je leest aan het einde van het boek Prediker, dat heel erg gaat over de vergankelijkheid en dat alles ijdel is, en dan staat er in het laatste hoofdstuk — dan gaat het over het sterven, wat heel mooi poëtisch beschreven is — dat als een mens sterft, het stof waaruit we zijn samengesteld terugkeert tot de aarde, zoals het geweest is. En de geest keert terug tot God die hem geschonken heeft. En de geest is dan inderdaad de levensadem, maar ook inderdaad het denken; het begrip is ruim genoeg om dat ook te omvatten. God heeft ooit de geest gegeven en op een gegeven moment keert die geest weer terug naar God. En God bewaart de backup, namelijk tot het moment dat dat allemaal weer nodig is, maar daarover straks meer.

Dus ik krijg eigenlijk deze situatie om het wat schematischer voor te stellen: dit is de mens, hij is samengesteld uit stof uit de aardbodem (dat is wat wij het lichaam noemen), maar hij heeft ook geest (de levensadem, maar ook het denken). Dat is wat geest is: de ruach, of het heet ook nesjema. Nou ja, er zijn allerlei begrippen voor, ik wil daar nu niet op inzoomen. Het gaat maar even over die twee verschillende: stof en geest. Het stof is afkomstig uit de aardbodem. Dit is de situatie feitelijk bij de geboorte, of eigenlijk bij de creatie van Adam. Je leest in Genesis 2 vers 7 dat God stof nam uit de aardbodem en de mens vormde. En er staat bij: Hij blies de levensadem — dat is die nesjema — in zijn neus. En dan staat er bij: "alzo werd de mens een levende ziel". Dat is trouwens ook vrij genadig. De mens heeft niet zozeer een ziel; de mens IS een ziel. Waarbij een ziel feitelijk niks anders is dan een levend wezen: stof uit de aardbodem en ook waarin geest is, dat wil zeggen: die ademt.

Trouwens, de eerste keren dat de term ziel gebruikt wordt, "levende zielen", komt dat in de meeste vertalingen niet uit de verf — tenminste de NBG-vertaling niet — omdat er dan "levende wezens" vertaald worden. Maar in Genesis 1 worden dieren voor het eerst levende zielen genoemd. Dus een dier is ook een levende ziel; planten niet, want die wemelen niet, die krioelen niet, die staan op een vaste plek. Maar een dier — dat is dus wat de mens gemeen heeft met het dier — is een levende ziel, tenminste vanaf zijn geboorte. Want dan begin je te ademen, toch?

En dan, dit is de situatie bij de geboorte. En als een mens dan sterft, ja, dan keert de geest weer terug naar God. Dat is een terugkeer dus. En het stof keert weer terug tot de aardbodem. En inderdaad, over de kleurtjes van die pijltjes is nagedacht, want dat blauwe heeft te maken met de hemel. En rood — maar daar moet je een beetje Hebreeuws voor kunnen denken — is de aarde: Adom, adama. Dat is de kleur van de rode aarde. En dan heet de mens vanaf dat moment dat hij de laatste adem heeft uitgeblazen, een dode ziel. Wij zijn hier levende zielen, en op het moment dat een mens sterft, ben je een dode ziel.

Het idee is dus niet een onsterfelijke ziel. Ik geef u dit op een briefje — nou ja, zo'n beetje raar taalgebruik — maar ik geef het u op een briefje, een heel dikke: de term "onsterfelijke ziel" staat nergens in de Bijbel. Wel "de ziel die zondigt sterft" of "dode zielen". Ja, je moet, als je bijbelstudie doet, dat is een reinigingsproces. Want allerlei ideeën waar je gewoon van oudsher, traditioneel of hoe dan ook mee opgezadeld bent, die raak je allemaal kwijt. Dat is soms pijnlijk, maar je moet soms allerlei geliefde concepten loslaten, want het heeft toch wel weer wat... maar je krijgt er zoveel meer voor terug, al was het maar de waarheid.

Een levende ziel, een dode ziel. Dus op het moment dat een mens sterft, keert hij terug in de dubbele zin van het woord: zowel de geest als het lichaam, het stof. En na het sterven is de mens niet meer, zo zeggen we dat ook wel: hij is niet meer, zoals hij voor zijn geboorte ook niet was. Ja, waar ben je dan? Nou, dan ben je niet meer. Dat is net zoals wie zegt: "Waar was ik voor mijn conceptie?" Nou, toen was ik er niet. Mijn vader mocht graag de uitdrukking gebruiken: "Zolang ik er ben, is de dood er niet en als de dood er is, ben ik er niet meer." Ja, dat is zo.

Er staat in Psalm 39... want ik geef u graag de bonnetjes toe. Ik zei: vijf Bijbelse feiten. Dus voor elk feit wil ik u minstens één of twee bonnetjes gewoon geven, maar ik had er vele kunnen geven. Daar staat, de psalmist zegt: "Wendt uw blik van mij af opdat ik mij wederom verblijde eer dat ik heen ga en niet meer ben." Iemand die dood is, is niet meer. Nou, het derde Bijbelse feit.

▶ 30:07 Bijbels Feit 3: de Dood Is als een Slaap Volkomen Zonder Bewustzijn ↑ hoofdstukken

De dood is als een slaap, dat is een vergelijking. Is de dood ontslapen? Ja, in zekere zin, maar het wordt er op vele plaatsen mee vergeleken. Alleen al de term 'ontslapen' heeft daar natuurlijk direct mee te maken. Dat heeft te maken met het feit dat wie slaapt, in een toestand is van rust en bewusteloosheid. Je hebt geen weet van de dingen om je heen; je bent dus inderdaad zonder bewustzijn. Je rust in vrede, rest in peace.

Ik wil een paar gegevens daarover eens voor het voetlicht brengen. Je leest in Johannes 11 die prachtige geschiedenis van Lazarus, de vriend van Jezus en de huisgenoot van Maria en Martha, die ziek wordt en sterft. Jezus is dan ver weg in het Overjordaanse en Hij hoort het bericht. Hij gaat dan niet meteen, maar wacht twee dagen en gaat pas de derde dag daar naartoe. Dan staat er dat Jezus onderweg is met Zijn leerlingen naar Bethanië, want daar woonde hij, vlakbij Jeruzalem. Hij zegt dan: "Lazarus, onze vriend, is ingeslapen, maar Ik ga om hem uit de slaap te halen."

Jezus' discipelen begrijpen de beeldspraak niet. Ze begrijpen niet dat Hij in beelden spreekt, bij wijze van spreken, figuurlijk. De leerlingen zeiden dan tot Hem: "Heer, als hij is ingeslapen, dan zal hij hersteld worden." Per slot van rekening: als een mens slaapt, dan ontwaakt hij wel weer. De term 'slaap' als beeld, als aanduiding voor de dood, is prachtig. Niet alleen maar omdat het de bewusteloosheid aangeeft, maar omdat daar ook in besloten ligt dat het tijdelijk is, namelijk dat je weer ontwaakt te zijner tijd. Zo is dat.

Dat is wat de leerlingen hier ook zeggen: "Als hij is ingeslapen, dan zal hij worden hersteld." Jezus staat erbij – en Johannes zegt dit even ter verduidelijking, want hij is ook getuige van dit gesprek geweest: "Jezus nu had het uitgesproken omtrent zijn dood. Maar zij meenden dat Hij het omtrent de rust van de slaap zei." Aha, zij begrepen dus niet dat het beeldspraak was, maar het idee was helaas dat hij sliep.

Eigenaardig trouwens ook dat wanneer Jezus hem inderdaad heeft opgewekt – een prachtige geschiedenis, Johannes 11 is een lang hoofdstuk dat daarover gaat – Lazarus ook niet boos is dat hij uit de dood is opgewekt. Want ja, had hij het zo mooi? Was hij daar aan het 'hemelen' ofzo? Nee, helemaal niet. Er wordt ook niet gevraagd wat voor ervaringen hij had of hoe het daar was. Nee, helemaal niets. Lazarus sliep. Over ervaringen in de dood spreekt de Bijbel helemaal niet.

Ik wil daar gewoon nog een aantal Schriftplaatsen bij noemen. De lijst is bijna eindeloos, maar ik wil het even beperkt houden tot een paar hele duidelijke statements. Ik citeerde het al eerder uit het boek Prediker. Er staat dit: "De levenden weten tenminste dat zij sterven moeten, maar de doden weten niets." Dat is het grote verschil tussen mij, die leeft, en een dode. Ik weet dingen, al was het maar dat ik sterven moet, en een dode die weet – wat zegt Prediker? Niets. Even later in datzelfde hoofdstuk zegt hij, en dat is ook de conclusie daaruit: "Al wat uw hand vindt om naar uw vermogen te doen, doe dat." Hoezo? "Want er is geen werk of overleg of kennis of wijsheid in het dodenrijk waarheen je gaat."

De Hades, of hier de Sjeool, is de toestand waarin je je bevindt – voor zover je je ergens bevindt – de toestand waarin je bent als je sterft. En wat is daarvan te zeggen? Nou, dat er geen werk is, geen overleg, geen communicatie, geen kennis of nog meer uitzicht in zich. Helemaal niets. De doden weten namelijk niets. En dat laat zich zo omschrijven: geen werk, geen overleg, geen kennis in het dodenrijk. Daar ga je naartoe en daarom zegt Prediker ook: als je wat wilt doen, moet je het nu doen, gewoon als je leeft. Want als je eenmaal gestorven bent, dan kan dat niet meer. Dan is het te laat. You only live once. Nou ja, dat is trouwens ook betrekkelijk, maar in ieder geval is de waarheid aan zich: als je dood bent, dan kan dat niet meer gedaan worden. Dat is wat Prediker hier zegt.

Hiskia zegt, nadat hij trouwens op een wonderlijke manier is genezen en nog een heel aantal jaren aan zijn leven toegevoegd kreeg, in een dankgebed, een psalm: "Want het dodenrijk looft U niet, de dood prijst U niet; en wie in het graf zijn neergedaald, die hopen niet op Uw trouw." Ze weten niks, ze overleggen niets, er is geen wijsheid en er is geen kennis. Dus ze loven God ook niet.

Het idee dat je heel vaak op rouwkaarten ziet staan – en ik vind het altijd een beetje precair, het gaat mij er ook helemaal niet om om kritiek te hebben op wat een ander schrijft of hoe een ander dat beleeft, dat is niet aan mij – maar ik wil alleen laten zien wat de Schrift erover zegt. Het is dus niet waar wat men zegt: "Ja, degene die nu overleden is, hij juicht nu voor Gods troon." Nee, de doden weten niets. Ze leven niet op een andere manier voort. Ze zijn dus dood, in een toestand van slaap. Vergelijkbaar met de toestand waar u een paar uur geleden ook in was – de meesten van ons tenminste – namelijk slaap, waarin je je van niets bewust bent.

Nou, we moeten verder. Want eigenlijk hebben we een aantal belangrijke feiten nu al gezien over wat dood is, maar ik zou het hier niet graag willen stoppen. De echte hoop zit hem erin, en ik heb het al eventjes aangegeven zojuist, dat de dood vergeleken wordt met een slaap. Dat heeft ook te maken met het feit dat het een tijdelijk proces is. De doden weten niets en zijn dus inderdaad echt dood; ze leven niet voort, er is geen kennis, geen wijsheid, geen overleg, er is geen lofprijzing, niks. Maar niettemin: zij worden wel gewekt.

Dat is de grote Bijbelse verwachting. De dood is dus een punt, maar eigenlijk moet je zeggen: het is een onderbreking. Als ik het even vergelijk met de toetsen op je audiorecorder: het is niet een 'stop', maar het is een 'pauze'. Het houdt ook inderdaad op, dat is waar, maar wel met het idee dat het weer hervat wordt. Wordt vervolgd. Dat is een mooie voor op een grafsteen: wordt vervolgd, to be continued. De doden – let op hoe ik het ook uitdruk, want het is iets wat dikwijls door elkaar gehaald wordt en er is een subtiel verschil.

▶ 38:51 Bijbels Feit 4: de Opwekking uit de Doden Gaat Vooraf aan de Opstanding ↑ hoofdstukken

De doden worden volgens de Schrift gewekt, of zo u wilt: opgewekt. Waarom? Om op te staan. Ik heb het daarbij niet over de stichting die jaarlijkse evenementen organiseert of over die liedjesbundel, nee: opwekking, namelijk het opwekken uit de doden, gaat vooraf aan opstanding. Dat klinkt misschien wat ondoorzichtig, maar het is eigenlijk heel eenvoudig. Je moet deze twee begrippen even uit elkaar halen. Er zijn namelijk twee Bijbelse begrippen en ook in onze vertalingen komt dat meestal wel uit de verf. Nou ja, terwijl ik het zeg besef ik dat dit niet helemaal waar is, maar in ieder geval kent elke vertaling het verschil tussen opwekken en opstaan.

Kijk, er zijn verschillende Griekse woorden. Opwekken of overeind komen is het Griekse woord egeiro. Maar je hebt ook het woordje opstaan; wij kennen allemaal anastasis, wat opstanding betekent. Ana is een voorzetsel dat 'opwaarts' of 'naar boven' betekent en stasis heeft te maken met 'staan'. Dus: opstaan. Vanuit een zittende of liggende positie sta je op. Het verschil is dat het ene primair te maken heeft met de geest — de geest wordt gewekt — en het lichaam staat op. Of anders gezegd, want nu kan de vergelijking weer doorgetrokken worden zoals het is: het ene is het ontwaken. Je wordt gewekt. Je wordt wakker, je komt overeind of je slaat de wekker uit. Dat ellendige ding even op de pauzeknop of op stop — dat laatste moet je eigenlijk niet doen — maar dat is het verschijnsel dat je ontwaakt, gewekt wordt en daarna sta je vervolgens op. Dat is het idee: het ontwaken, het gewekt worden en het opstaan.

De doden worden opgewekt. Dat betekent dat ze dood zijn en ze moeten gewekt worden, want zolang ze niet gewekt zijn, zijn ze gewoon dood. Doodgewoon, ja. En als ze gewekt worden, dan staan ze vervolgens op. Vaak worden die begrippen min of meer door elkaar gebruikt. Je kan ook zeggen: 'iemand doen opstaan'. Dan koppel je de beide begrippen aan elkaar: je doet iemand opstaan door hem op te wekken. Dat is het idee.

Er is een heel mooi vers waarin dat heel duidelijk uit te leggen is. In Efeze 5 vers 14 staat: "Daarom zegt Hij: ontwaakt gij die slaapt (of gij die sluimert) en sta op vanuit de doden en Christus zal over u lichten!" Ik citeer hem nu even in de versie zoals die het meest bekend is, maar hier staan inderdaad die twee verschillende Griekse woorden waar ik het zojuist over had: ontwaakt (word gewekt) en sta op. Je ontwaakt als je in een toestand bent van slapen of sluimeren, van geen bewustzijn, en vervolgens als je gewekt bent, sta je op. Maar de doden zijn dus dood zolang ze niet gewekt zijn.

In feite, als je gelooft in het idee van een onsterfelijke ziel en dat je niet echt doodgaat, dan is dat feitelijk — misschien is dit scherp, maar je kunt er weinig tegenin brengen — een ontkenning van de opwekking van de doden. Als je gelooft dat de ziel onsterfelijk is, kun je niet geloven in de opwekking van doden, want je bent helemaal niet dood. Je hoeft helemaal niet gewekt te worden, je leeft gewoon voort. Het enige wat je dan zou kunnen zeggen, want dat is meestal het idee, is dat de ziel voortleeft en dat uiteindelijk na een bepaalde toestand of periode ook het lichaam er weer bij wordt betrokken. Dan zou het lichaam opstaan. Maar dat kent de Bijbel niet. Sowieso het idee van een ziel die ontlichaamd is en allerlei ervaringen heeft, dat kent de Bijbel niet.

De doden worden gewekt. Op het moment, dat wil ik graag even herhalen, op het moment dat je uitgaat van een onsterfelijke ziel, dan valt er niks meer te wekken. Want je leeft namelijk gewoon voort. Je sluimert helemaal niet, er wordt niks gewekt. Dus wat daar op het spel staat op het moment dat je zegt dat de mens niet echt doodgaat, is een ontkenning van de opwekking van de doden.

In Romeinen 6 staat dit: "Opdat net zoals Christus vanuit de doden werd gewekt door de heerlijkheid van de Vader, zo ook wij in nieuwheid van leven zouden wandelen." Die laatste woorden laat ik even voor wat ze zijn, het gaat erom: Christus werd vanuit de doden gewekt. Overigens niet vanuit 'de dood'. Ik ga dat nu even heel precies uitleggen. De dood is de toestand waarin je komt als je gestorven bent. Dan ben je in de dood. Hier wordt gesproken over 'doden'. Wat is het verschil? Doden zijn mensen die gestorven zijn. Doden bevinden zich in de toestand van de dood, maar 'doden' is het meervoud van een dode. Als je een begraafplaats hebt, dan liggen daar al die mensen. Ze zijn dood, dat is de toestand waarin ze zich bevinden, maar daar liggen allemaal doden. Christus werd vanuit de doden gewekt. Dat wil zeggen: al die doden bleven daar liggen, met uitzondering van Hem. Hij werd uit, van tussen de doden uit, gewekt: wakker gemaakt.

Dat is zoals Jezus dat ooit eerder met Lazarus deed toen Hij zei: "Lazarus, sta op." De mooiste verklaring daarvoor is dat Hij specifiek 'Lazarus' zei, want als Hij dat niet had gedaan, dan hadden al die doden opgestaan. Hij zei 'Lazarus' omdat alleen Lazarus zou opstaan. Maar ook Christus is uit de doden opgewekt. Christus was dus echt dood. We hebben het daar vorige week ook over gehad, hoe belangrijk dat is. Op het moment dat je gelooft dat Jezus God was in de letterlijke zin van het woord, kun je ook niet geloven dat Hij dood was. En als God Hem niet had opgewekt, had Hij nog dood gebleven. Hij is vanuit de doden gewekt door de heerlijkheid van de Vader.

In 1 Korinthe 15, het monumentale hoofdstuk over opstanding en levendmaking, staat: "Want indien er geen doden worden opgewekt..." Dat was het idee dat een beetje rondzong daar in Korinthe en Paulus gaat daar echt met gestrekt been in. Hij zegt: "Als dat zo is, waar zijn we dan in godsnaam mee bezig?" Ik zeg het expres even sterk. Als er geen doden opgewekt worden, dan gaat het helemaal nergens over. De hele boodschap, het Goede Bericht, is niets anders dan het vertellen van een historisch gedocumenteerd feit dat er één mens is opgewekt uit de doden, zoals voorzegd was in de Schriften.

Paulus had het allemaal al eerder uitgelegd. In 1 Korinthe 15 is dat zo helder: Christus werd opgewekt uit de doden. Het is dus niet alleen maar: Hij stond op uit de doden. Nee, Hij is opgewekt uit de doden. Hij was een dode — ik weet niet hoe ik het nog beter moet benadrukken. Het is dus niet alleen maar opstanding, maar Hij werd opgewekt. Je wordt per definitie passief; je wordt gewekt. Dat doe je niet zelf, je wordt gewekt. Want jij bevindt je in de slaap of in de sluimering en dan heb je die wekking, die opwekking nodig. "Indien er geen doden worden opgewekt, dan is Christus ook niet opgewekt. Maar indien Christus niet is opgewekt, dan is jullie geloof zinloos."

Nou, en dan komen we bij het vijfde feit aan.

▶ 48:12 Bijbels Feit 5: de Dood Zal als Laatste Vijand Worden Tenietgedaan ↑ hoofdstukken

Ik noemde vijf Bijbelse feiten en nu komen we bij de laatste. Misschien is dat nog wel de allerbelangrijkste. De Bijbelse waarheid is namelijk: de dood wordt tenietgedaan. Het is eigenaardig als je doordenkt over deze formulering, want de dood zelf is al een tenietdoen. De dood is immers wat er gebeurt wanneer men spreekt over annihilatie; afgeleid van nihil, je wordt tot niets gemaakt. Denk ook aan het woordje 'annuleren'. Dat is wat de dood is: je bent hier iets — en daar moet ik niet al te veel opgeven — je bent hier iets, en dan blaas je de laatste adem uit en zijn we allemaal gewoon stof. Je keert weer terug naar de aardbodem en wordt tenietgedaan.

Maar nu komt de aardigheid, al is dat veel te slap gezegd: de dood zelf wordt tenietgedaan. Of, als ik het een beetje vreemd mag formuleren: de annihilatie, de tenietdoening, die wordt tenietgedaan. De dood wordt tenietgedaan. Hoe dan? Er is maar één manier waarop je de dood teniet kunt doen, en dat is door alle mensen levend te maken. Als je alle mensen levend maakt, dan is er geen dood meer. Zo wordt de dood tenietgedaan. Het tenietdoen van de dood is dus synoniem met de levendmaking van allen. Door allen levend te maken, zijn er geen doden meer.

Het idee is: de dood is overwonnen. Dat is een historisch feit, namelijk toen de Eersteling verrees uit dat graf. Jezus Christus werd opgewekt uit de doden als Eersteling. Niet omdat er niet eerder mensen waren opgewekt en opgestaan, maar Hij was de eerste die opstond om nooit meer te sterven. Hij bracht onvergankelijk leven aan het licht. Hij is inderdaad de Eersteling. Op dat moment is de dood principieel overwonnen. Maar pas aan het einde van Christus’ heerschappij — ik verwijs hier naar 1 Korinthe 15 — zal de dood ook werkelijk worden tenietgedaan. Dat is een groot verschil. De dood is overwonnen, dat is een historisch feit, maar zal tenslotte uiteindelijk als laatste vijand worden tenietgedaan.

In 2 Timotheüs 1 zie je ook dat dit de clou is van het evangelie. Het evangelie ontkent de dood niet. In feite is dit hele concept, de waarheid van het historische feit van de opstanding en de opwekking van de doden, juist zo belangrijk omdat dit de hele Bijbelse verwachting is. Stel je voor dat een mens eigenlijk helemaal niet sterft, maar gewoon voortleeft, dan is opstanding helemaal niet nodig. Want hij leeft immers al voort? Dat zou suiker op de honing zijn; het voegt niets toe. Nee, de hoop en de verwachting is: de mens is dood. De vraag in de Bijbel is nooit: "Hoe is het in de dood?", maar: "Zullen de doden herleven?" Dat vroeg Ezechiël zich ook ooit af bij die dorre doodsbeenderen: "Zullen deze doden herleven?" De vraag was niet wat al die dode doodsbeenderen nog meemaakten — dat is een bizarre vraag. Die doden zijn dood en de hoop is gericht op God die de doden weer levend maakt.

Dat zie je ook hier in 2 Timotheüs 1, want dat is de clou van het evangelie. Onze Redder, Christus Jezus — via Hem redt God — die de dood tenietdoet. Het staat er in een tijdloze werkwoordvorm: dat is het feit. Hij doet de dood teniet en brengt onvergankelijk leven aan het licht door het evangelie. Wat doet het evangelie? Wat vertelt het evangelie? Het goede bericht, de blijde tijding, is dat de dood tenietgedaan wordt door onze Redder Christus Jezus.

Dit betekent trouwens ook dat die andere leugen waar Theo Maassen het over had, een absolute leugen is. Het gaat niet alleen om de ontkenning van de dood, maar ook om de bewering dat je een tweedeling krijgt waarbij velen uiteindelijk eindigen in een eeuwige dood die nooit eindigt. Als dat zo zou zijn, dan is het evangelie niet waar. Het evangelie is evangelie omdat de dood tenietgedaan wordt. Op het moment dat je te maken krijgt met een boodschap waarbij de dood niet tenietgedaan wordt, maar waarbij er altijd zoiets blijft bestaan als de dood, dan heb je niet het evangelie. U zegt: "Dat is een erg zwak bod." Ja, dat is misschien een heel zwak bod, maar het is wel duidelijk. En ik moet zeggen: ik ben er buitengewoon blij mee. Laat het je niet afnemen, blijf erop staan, ook ondanks alle andersluidende beweringen: de dood wordt tenietgedaan, namelijk door een onvergankelijk leven.

▶ 53:57 De Universele Levendmaking: God Zal Alles in Allen Zijn ↑ hoofdstukken

Ik eindig met woorden uit 1 Korinthe 15. Ik doe dat heel kort, min of meer door het voor te lezen. Paulus stelt daar niet alleen het feit vast, maar hij geeft ook het tijdpad aan hoe God de doden levend gaat maken. Hij begint met de woorden: "Want evenals in Adam allen sterven..." Is dat een feit of niet? Is dat universeel? Jazeker, alle mensen zijn stervelingen; we zijn allemaal bezig dood te gaan.

En dan volgt het vervolg: "...zo zullen ook in Christus allen levend gemaakt worden." Een klein kind kan dit begrijpen. Zo universeel als de dood is, zo universeel is ook de overwinning van het leven. Heb ik er zelf voor gekozen om een sterveling te zijn? Nee. Of het nu een klein kind is of een volwassene, in Adam sterven we allen. Dat is niet omdat een kind verkeerde dingen heeft gedaan, maar simpelweg omdat het een Adamiet is, een nakomeling van Adam. We zijn in Adam begrepen en daarom delen we in dat lot: we sterven.

Op precies dezelfde wijze wordt het feit gesteld dat onvoorwaardelijk allen in Christus levend gemaakt worden. Het gaat om exact dezelfde 'allen' als in het eerste deel van de zin, anders zou de vergelijking niet correct zijn. Soms wordt dit nog wegverklaard, maar de tekst is duidelijk: zo zullen in Christus allen worden levend gemaakt.

Ieder echter in zijn eigen rangorde. Het gebeurt dus niet allemaal tegelijkertijd. Daar hadden we het in het begin al even over toen ik sprak over Openbaring 20, over de eerste opstanding. De tekst zegt: "Ieder echter in de eigen rangorde: als eersteling Christus." Dat is een historisch feit van tweeduizend jaar geleden. "Vervolgens degenen die van Christus zijn in zijn parousia", in zijn aanwezigheid in de toekomst.

Hebben we dan iedereen al? Nee, dan hebben we degenen die van Christus zijn. Maar hoe zit het met degenen die op dat moment niet van Christus zijn? Let op, de tekst vervolgt: "Daarna het einde." Het einde waarvan? Het einde van de levendmaking, want daar gaat het hier over. Allen worden levend gemaakt, maar niet allemaal tegelijk. In de eigen rangorde: eerst Christus als eersteling, vervolgens degenen die van Christus zijn, en daarna het einde. Dat wil zeggen: de overigen, degenen die niet van Christus zijn, die ook levend gemaakt moeten worden.

Wanneer zal dat zijn? Dat vindt plaats wanneer Christus het koninkrijk zal overdragen aan de God en Vader. Dat doet Hij op het moment dat Hij alle overheid, alle autoriteit en macht teniet zal doen. Die laatste levendmaking, 'het einde', vindt dus pas plaats wanneer Hij het koninkrijk waarin Hij regeert, zal overdragen. Want Hij moet als koning heersen totdat Hij al de vijanden onder Zijn voeten zal plaatsen.

In veel liedjes wordt gezongen dat Hij heerst tot in alle eeuwigheid, en dat is waar als je weet wat eeuwigheid in de Bijbel betekent: in de aeolen. Hij heerst gedurende de aeolen, maar er komt een moment dat die heerschappij een doel heeft bereikt. Hij moet als koning heersen totdat alle vijanden onder Zijn voeten zijn geplaatst. En de laatste vijand – en hier moet je even geduld voor hebben – die tenietgedaan wordt, is de dood.

Er staat geschreven: "Wanneer echter ook het al" — tapanta, alles — "aan Hem ondergeschikt zal worden, dan zal ook de Zoon zelf ondergeschikt worden aan Degene die Hem het al ondergeschikt heeft, opdat God zou zijn alles in allen." De waarheid is dat Christus Gods middelaar is. Als Hij straks Zijn taak voltooid heeft, namelijk het tenietdoen van de dood, dan zal Hij een volmaakt koninkrijk overdragen aan Zijn God en Vader. Een koninkrijk waarin niets en niemand meer ontbreekt. Zijn taak is dan opnieuw volbracht.

Hij kan dan een volmaakt koninkrijk teruggeven en dan zal ook de Zoon zelf terugtreden. Hij heeft dan de taak die Hij ooit van Zijn Vader kreeg, voltooid. En dan? Dan is er geen dood meer. Dan zal God 'alles in allen' zijn. Niemand ontbreekt, want de dood is tenietgedaan en allen zijn levend gemaakt aan het einde van Christus' heerschappij. Zo voltooit God Zijn plan. Hij doet de dood, die echt een vijand is, teniet. Dat doel heeft God niet alleen voor ogen, Hij bereikt het ook. Zo zal Hij 'alles in allen' worden. Daar valt niets meer aan toe te voegen, ook niet door mij. En dus zeg ik: Amen.