▶ 00:01 Inleiding en de Parallel Tussen Matthäus en Marcus ↑ hoofdstukken

Een hele goede middag allemaal. Vrienden, op deze prachtige zondagmiddag, terwijl de zon schijnt, was het een genot om hiernaartoe te reizen. Dankjewel ook, Lub, voor het voorlezen van dat mooie Bijbelgedeelte. Ik had er zelf niet eens aan gedacht, aan die geschiedenis waarin brood ook een rol speelt en een vreemdeling zich vervoegt, maar we gaan het daar voor de rest helemaal niet meer over hebben. Het was echter wel een heel passend begin.

Vandaag gaan we het inderdaad hebben over broodkruimels van de tafel. Zo heb ik het genoemd, en dat is ontleend aan de geschiedenis die we op maar liefst twee verschillende plaatsen vinden, namelijk in het Matteüs-evangelie, in Matteüs 15, maar ook beschreven in Marcus 7. Het is altijd boeiend om zulke gedeelten als parallelplaatsen naast elkaar te leggen. Dat heb ik hier ook even gedaan, zoals u dat op deze dia ziet. Wat ik dan doe, is de elementen die uniek zijn voor de kolom van Matteüs of die van Marcus vetgedrukt weergeven. Zo zie je direct welke zaken in Marcus staan die niet in Matteüs worden vermeld, en andersom. Op die manier zie je hoe ze elkaar complementeren en aanvullen.

Ik neem u vanmiddag mee naar het Matteüs-evangelie. Zo af en toe zal ik vanzelfsprekend verwijzen naar aanvullende informatie die we in Marcus 7 vinden. Iedere keer valt het trouwens weer op – en ik zeg dit even terzijde – dat zulke gedeelten op een verschillende wijze beschreven worden. Zowel in het Matteüs- als in het Marcus-evangelie dient het een eigen doel. Het is absoluut geen domme, blinde of nietszeggende herhaling.

▶ 02:26 De Context: het Twistgesprek met de Fariseeën en Vertrek Naar Heidens Gebied ↑ hoofdstukken

Het is misschien nog goed om er even op te wijzen dat je deze geschiedenis trouwens zowel in het Matteüs- als in het Marcus-evangelie beschreven vindt. Het direct voorafgaande dient eigenlijk ook als contrast voor de geschiedenis die we nu gaan lezen. De geschiedenis in mijn Bijbel staat daarboven, als ik me niet vergis: 'De Kanaänitische vrouw'. Dat vind ik altijd een beetje een vreemde uitdrukking. Vroeger deed dat mij altijd denken aan, of sterker nog, ik wist niet eens het verschil met een Canadese vrouw. Maar dat was het niet. En het is ook niet een vrouw uit Kana, wat je ook nog zou kunnen denken bij een Kanaänitische vrouw. Waarom de vertalers dat zo gedaan hebben, weet ik niet, want het is eigenlijk gewoon een Kanaänitische, en ik zal u dat straks ook laten zien.

In het direct voorafgaande lees je dat de farizeeën tot Jezus komen met een delegatie, zelfs helemaal vanuit Jeruzalem. U moet zich voorstellen, deze geschiedenis heeft plaatsgevonden in het noorden van Israël, direct voorafgaande aan het meer van Galilea. Er was een delegatie van farizeeën en schriftgeleerden uit Jeruzalem gekomen om het Jezus moeilijk te maken en om hem allerlei strikvragen voor te leggen. Wat je dan vooral ziet, is een confrontatie met 'dit volk'. De Heere Jezus haalt dat dan ook aan en zegt: "Terecht zegt Jesaja: dit volk eert mij met de lippen, maar hun hart is verre van mij." Ze hielden zich bezig met allerlei spitsvondige aangelegenheden over wat wel en niet kon, en ze waren heel druk doende met werken, verdienen en religie; orthodox als ze waren, dat wel.

Dat is de directe achtergrond van de geschiedenis die we nu gaan lezen. Ik haak dan aan bij vers 21 van Matteüs 15. Nadat die geschiedenis is beschreven en het twistgesprek met de farizeeën had plaatsgevonden — wat onder andere vanaf vers 10 tot en met 20 over rein en onrein ging, en over het wassen van de handen voorafgaand aan het eten, niet om hygiënische maar om rituele, cultische redenen — nadat die zaken allemaal aan de orde waren gekomen, lees je in vers 21: "En Jezus ging vandaar."

Hij bevond zich in Gennesaret, wat een Griekse benaming is van het Hebreeuwse woord Kinereth. Kinereth betekent harp; het meer van Gennesaret heeft de vorm van een harp. Daar bevond Jezus zich en hij trok zich terug. Dat vind je ook in Marcus 7, daar staat er nog iets bij: "Hij nu, Jezus, stond op en ging van daar weg tot in de grensgebieden van Tyrus." En toen hij een woonhuis binnenging, wilde hij dat niemand het zou weten, maar hij kon desondanks niet onopgemerkt blijven. Hij wilde daar incognito en onherkenbaar zijn en hij trok zich juist terug. Daarom ging hij naar de delen van Tyrus en Sidon.

Even ter verheldering: dit is dus dat meer van Kinereth. U ziet het, het heeft de vorm van een harp. Hij bevond zich hier in Gennesaret en hij ging dus vandaar weg. Hij trekt zich terug in het heidense land en gaat naar het gebied van Fenicië: Tyrus, Sarepta en Sidon, waar ooit Elia was geweest. Tyrus en Sidon waren de twee belangrijkste havenplaatsen in Fenicië of Phoenicië. Als we eventjes teruggaan in de Bijbelse geschiedenis, dan vind je al in de dagen van David en Salomo dat dit een grote rol speelde, omdat die twee steden zelfs het centrum vormden van een grote wereldmacht. Je leest ook over de vriendschap van David en later Salomo met koning Hiram. Phoenicië had grote koloniën, ook in Italië en overzees. Tyrus en Sidon waren de grote, belangrijke havensteden die je heel dikwijls terugvindt in de Hebreeuwse Bijbel.

Afijn, Jezus trekt zich terug en gaat zich voor een tijd in dat heidense gebied terugtrekken. Je leest trouwens al eerder in het Matteüs-evangelie dat hij Tyrus en Sidon noemt. Ik lees het maar even voor, want daar staat in vers 21 van Matteüs 11 dat hij zich richt tot de plaatsen en dorpen rond het meer van Kinereth die zich zo afkerig opstelden ten opzichte van hem. Hij zegt: "Wee u, Chorazin, wee u, Betsaida! Want indien in Tyrus en Sidon, die heidense steden, die krachten waren geschied welke in u geschied zijn, reeds lang zouden zij zich in zak en as bekeerd hebben." Hier klinkt al iets in door: het volk dat de Naam had en God met de lippen beleed en bezig was met het Woord, had er in werkelijkheid niets van begrepen. Zelfs zulke heidense steden, niet-Joods en volstrekt buiten de dienst van God staand, die hadden veel meer oor en oog gehad voor dat wat van God was, indien de krachten daar geschied waren die in Chorazin, Betsaida en Kapernaüm plaatsvonden. Zij zouden zich reeds lang in zak en as bekeerd hebben.

▶ 09:28 De Herkomst en Noodkreet van de Kanaanitische Vrouw ↑ hoofdstukken

Ik lees even verder in Matteüs 15. De Heer Jezus trok zich terug in de streken van Tyrus en Sidon. En dan lees je: "En neem waar, kijk en zie." Een Kanaänitische vrouw – want dat is wat ze was. In de NBG-vertaling staat "Kanaänese", en ik sprak al even mijn verbazing uit over die benaming, want dat lijkt me alleen maar verwarrend. Maar het idee is dus inderdaad dat ze een Kanaänitische vrouw was.

Het is aardig om daar even op in te zoomen. Voor Kanaän moeten we heel ver teruggaan in de geschiedenis, naar het boek Genesis. Kanaän was een van de vier zonen van Cham, en we lezen dat hij vervloekt werd. Dat is overigens nog een verhaal apart: niet Cham werd vervloekt, zoals dikwijls gedacht wordt, maar zijn zoon Kanaän. Dat is interessant; in Genesis 10 lees je dat. Die Kanaän was de vader van Sidon, en dat was weer de stad waar we het net over hadden.

Als je in Genesis 10 en 11 over de volkerentafel leest, komt het er feitelijk op neer dat al die families die uit Noach voortkwamen, zich na de torenbouw van Babel hebben verspreid in kolonies. Ze hebben zich als families gevestigd. Kanaän vestigde zich in het land van Kanaän, en naar Sidon werd een stad genoemd. Het waren oorspronkelijk persoonsnamen die later verbonden werden aan een bepaalde stad, een dorp of een gebied. Kanaän is vooral bekend als de naam van het gebied dat aan Israël beloofd was. In het hele land van Kanaän woonden dus de erfgenamen van Kanaän, maar dat gebied waar zij zich bevonden, was het aan Israël beloofde land. Kanaän is het beloofde land.

Hier in Matteüs 15 wordt deze vrouw een Kanaänitische genoemd. In Marcus 7 wordt er nog iets gezegd over haar identiteit: "De vrouw nu was een Griekse, Syrofenicische van afkomst." Het feit dat ze Grieks was, doet aannemen dat ze Griekssprekend was. Ze was Syrofenicische, uit het gebied van Fenicië. En deze Kanaänitische vrouw uit die grensgebieden kwam naar buiten en riep.

Ter aanvulling van Marcus 7: daar wordt de aanleiding iets uitgebreider beschreven. Er staat dat toen Jezus een woonhuis binnenging, Hij wilde dat niemand het zou weten, maar dat Hij desondanks niet onopgemerkt kon blijven. Meteen hoorde een vrouw over Hem. Zij was de moeder van dat kind dat ernstig bezeten was. De Heer wilde daar dus onopgemerkt verblijven – Hij wilde verborgen blijven, zoals de Statenvertaling zegt – maar het kon niet. Een vrouw krijgt daar lucht van; zij hoorde over Hem en dat was de aanleiding dat zij naar buiten ging en haar huis verliet.

Zij riep: "Ontferm U over mij, Heer, Zoon van David! Mijn dochter is kwalijk gedemoniseerd." Voor degenen die het mogelijk niet weten: deze vertaling is vooral gebaseerd op de interlineair, dus het is een tamelijk letterlijke weergave. Laten we eerst naar deze zin kijken. Zij zegt: "Ontferm U over mij, Heer, Zoon van David." Het is heel eigenaardig dat ze Hem zo benadert. In die hoedanigheid – namelijk dat Jezus de Zoon van David was – had zij niets met Hem te maken. Zij was een Griekse vrouw, Syrofenicische, een Kanaänitische... dat wordt er allemaal over haar gezegd. Dat is absoluut niet Joods, en dat is wat hier heel sterk benadrukt wordt. Maar waarom spreekt zij Hem dan aan als de Zoon van David? Eén ding weten we: ze had over Hem gehoord. Ik kom er straks nog op terug, want er was een roep van Hem uitgegaan.

De benaming "Zoon van David" drukt uit wie Hij is ten opzichte van zijn volk. De Zoon van David is de erfgenaam van de koning. Dat heeft te maken met het feit dat Hij een koninkrijk heeft: het koninkrijk van Israël waar David koning over was. Zo spreekt ze Hem aan. Hoe zij daar ook aan kwam – zij heeft er kennelijk over gehoord – het blijft eigenaardig dat zij Hem zo noemt, want in die hoedanigheid had Jezus niets met haar te maken.

Ze zegt er nog bij: "Mijn dochter is kwalijk gedemoniseerd." In Marcus 7 lezen we nog iets preciezer dat het om een dochtertje ging, een klein meisje dus. In de NBG-vertaling staat "bezeten", maar in het Grieks wordt hier het woord "demon" gebruikt, en wel in de vorm dat ze "gedemoniseerd" wordt. Dat "-iseren" is een Griekse werkwoordsvorm die aangeeft dat iets tot een demon gemaakt wordt. Wanneer wij woorden gebruiken zoals "kristalliseren", dan wil dat zeggen dat je iets tot een kristal maakt. In de dagen van Pim Fortuyn hoorde je dat woord in de politiek ook vaak voorbijkomen: dat hij gedemoniseerd werd. Daarmee bedoelden ze dat hij tot een demon werd gemaakt. Dat is het woord dat hier gebruikt wordt; vrijwel letterlijk het werkwoord "demoniseren". Demonisch gedreven, bezeten.

In het Marcusevangelie wordt het anders benoemd: daar wordt gezegd dat ze een onreine geest had, een onzuivere geest. Dat was zeer kwalijk, en daarom vraagt deze vrouw: "Ontferm U." Kyrie eleison is het woord dat daar staat. "Ontferm U over mij, Heer."

▶ 17:41 Jezus' Exclusieve Zending tot het Huis van Israël ↑ hoofdstukken

En dan deze vrouw, die zo meelijwekkend is en roept, die wordt zo hardvochtig – zou je in eerste instantie zeggen – behandeld door de Heer Jezus. Want je leest in Matteüs 15 dat terwijl zij zo roept, hij haar geen woord antwoordde. Dat zou je niet verwachten. En ik kan u dit verzekeren: dat was niet omdat zijn hart niet geraakt was door de nood van deze vrouw; dat zal ook wel uit het vervolg van de geschiedenis blijken. Er was een andere reden. De reden waarom hij niets zegt, daar heb ik eigenlijk net al even wat over verteld, namelijk de wijze waarop zij hem aanspreekt: als zoon van David heeft hij niets met haar van doen. Zij is geen Israëliet. Dat dit inderdaad het geval is, blijkt uit het vervolg, want de Heer gaat dat straks ook uitleggen. Maar zijn eerste reactie wekt echt verbazing, namelijk dat hij, terwijl deze vrouw om hulp roept, geen woord tegen haar zegt.

En zijn leerlingen, zijn discipelen, vroegen hem: "Zend haar weg, want zij roept ons achterna." Nu zou je kunnen denken dat de discipelen gewoon zeggen: zend haar weg met lege handen. Maar dat is juist niet de gedachte. Uit het vervolg blijkt dat ze bedoelen: zend haar weg in de zin dat zij willen dat Jezus haar zou geven wat zij vraagt, om vervolgens niet langer lastiggevallen te worden. Daarom zeggen ze: "Zij roept ons na." Zij vinden dat Jezus lastiggevallen wordt en daarom adviseren zij feitelijk, of geven ze aan: doe nu gewoon wat ze vraagt, zodat we van haar af zijn, en zend haar op deze wijze dan weg. Feitelijk lijkt dat wat van Jezus gezegd wordt – dat hij niets antwoordde – heel erg hard. In werkelijkheid was zijn hart bewogen. De discipelen lijken in dit opzicht heel meegaand met deze vrouw en zeggen: "Doe nu gewoon maar wat zij vraagt, want ze valt ons lastig." Maar dat was bij Jezus juist niet aan de orde.

En nu komen we bij dat belangrijke vers. Ik zal u vertellen dat deze geschiedenis destijds voor mij eigenlijk heel erg schokkend was en ook een aanleiding werd om veel dieper na te denken over hoe dat Nieuwe Testament opgebouwd is en welke betekenis dat voor ons heeft. Want wat zegt Jezus? Hij antwoordde – dit is nog in de conversatie met zijn discipelen: "Ik ben niet gezonden, niet afgevaardigd, dan alleen tot de verloren schapen van het huis Israëls." Met andere woorden: hier komt een Kanaänitische, Syrofenicische – of hoe je het ook maar noemen wilt – vrouw naar mij toe, maar dit valt buiten mijn missie. Dat is niet waarvoor ik ben afgevaardigd. "Ik ben niet dan alleen tot", dat betekent: uitsluitend, slechts. Ik ben uitsluitend gezonden tot de verloren schapen van het huis Israëls. Een verloren schaapje was zij ook, zou je zeggen. Ja, maar ze was niet van het huis Israëls. En de Heer zegt dat hij daartoe is afgevaardigd, en wel uitsluitend.

Dit is echt zo onbekend. Wat ik nu naar voren breng, wordt altijd weggemoffeld als de evangeliën behandeld worden. De woorden die de Heer Jezus daarin uitgesproken heeft, worden altijd maar zo lukraak op ons van toepassing gebracht. Men heeft dan de gedachte dat het Oude Testament over Israël gaat en dat de Heer Jezus in het Nieuwe Testament komt voor ons, voor de natiën. Dat is niet waar. Ook de Heer Jezus hier op aarde was naar eigen zeggen uitsluitend gezonden tot het huis van Israël. Dat was zijn gebied, eventueel buiten de landsgrenzen, want een groot gedeelte van het huis van Israël bevond zich ook buiten de landsgrenzen. Hoewel de Heer daar nauwelijks geweest is – tenminste, ik weet dat er heel andere verhalen over zijn, maar in de Bijbel lezen we er niets over. Dat lijkt me even voldoende: in de Bijbel lezen we uitsluitend dat hij inderdaad binnen het gebied van Israël was. En zelfs als hij erbuiten was, dan was dat in dit geval omdat hij zich had teruggetrokken om incognito, in het verborgene, onopgemerkt even tot rust te komen. Om welke reden dan ook, maar in ieder geval om niet lastiggevallen te worden. Daarom ging hij naar dat gebied van Tyrus en Sidon.

Hij motiveert die houding vanuit zijn missie, en hij motiveert het niet alleen, hij demonstreert het ook. Daar komt een vrouw die in grote nood is, die een beroep op hem doet, en hij antwoordt niets. En als een discipel dan zegt: "Zend haar weg, geef haar wat ze wil en zend haar weg," dan zegt hij: "Nee. Want ik ben alleen maar afgevaardigd. Dit is mijn missie. Ik ben gezonden." Dat is eigenlijk de kracht van dat woord 'afvaardigen'. Ik ben afgevaardigd en als afgevaardigde heb ik de taak om te luisteren naar mijn Zender, degene die mij heeft afgevaardigd. Mijn God zelf heeft gezegd: "Jij gaat uitsluitend naar het huis van Israël." Trouwens, als we iets eerder lezen, komen we in Matteüs 10, het hoofdstuk waarin ook de twaalf eropuit gezonden worden. Ik lees het even voor, ik heb er even geen dia van, maar daar staat: "Deze twaalf heeft Jezus uitgezonden en hij gebood hun, zeggende: Wijkt niet af op een weg naar de natiën, gaat geen stad van Samaritanen binnen, begeeft u liever tot de verloren schapen van het huis Israëls." Met andere woorden: hij waarschuwt hen juist om niet naar andere gebieden en plekken te gaan of zich daartoe te richten. Integendeel: uitsluitend naar het huis van Israël. Vandaar ook dat hij er twaalf had uitgezonden, of twaalf had geroepen. De twaalf, dat is het getal van Israël. Het huis van Israël, het huis van Jakob bedoel ik, bestond uit twaalf man. Dat is wat het getal twaalf representeert. En de Heer zegt: "Dat is mijn missie, daartoe ben ik uitgezonden."

Dat betekent dat als we de evangeliën lezen, je niet zomaar alles wat daarin staat, wat daarin wordt opgetekend en beschreven en wat de Heer Jezus uitgesproken heeft, zomaar op ons van toepassing kunt brengen. Er is een woord voor ons, even voor de goede orde, want je moet daarin goed de puntjes op de i zetten. Natuurlijk is het waar dat heel de Schrift voor ons is. Dat zegt Paulus ook: al de Schrift is aan ons gegeven. Al de Schrift is van God ingegeven, van God geblazen, geïnspireerd, ja, en nuttig om te onderrichten en op te bouwen, et cetera. Heel de Schrift, dat geldt gewoon voor heel de Schrift, en dat geldt trouwens ook voor dat wat inmiddels in Paulus' dagen eraan toegevoegd was. Al de Schrift, dat is waar, maar dat betekent niet dat alles in die Schrift aan ons gericht is. Hier lezen wij dat de missie van Jezus hier op aarde, zoals beschreven in de evangeliën, uitsluitend gericht was tot het huis van Israël. Hoe men ooit in de theologie en in het algemeen christelijke denken ervan uit is gegaan: "Nou ja, Jezus kwam voor ons, voor de kerk"... Nee, helemaal niet, hij kwam voor het huis van Israël. En wel uitsluitend. Stel je voor, bij wijze van gedachte-experiment: stel je voor dat u in grote nood was geweest, u had in die dagen geleefd en u had aangeklopt bij Jezus. Dan had u dit antwoord gekregen. Ik bedoel: wij uit de natiën. Ja, ik weet het, dat roept weer andere vragen op.

▶ 27:54 De Apostel Paulus en het Evangelie voor de Natiën ↑ hoofdstukken

Maar die vragen moet je ook inderdaad leren stellen. Bijbelstudie is niet alleen maar een kwestie van goede antwoorden krijgen; het is ook zaak om gewoon de juiste en de goede, voor de hand liggende vragen te stellen. Je moet ook leren denken, want de vraag die zich vervolgens aandringt is: als die Schrift in de Evangelieën gericht is aan Israël en niet aan ons, wat is dan wel speciaal voor ons?

Nou, dat woord is er en dat is de apostel Paulus. Dat was de apostel, de heraut die naar de natiën zou gaan en die ook de natiën zou leren en onderwijzen. Dus als we willen weten hoe dat zit met de Schrift, dan moeten we wezen bij onze leraar, bij onze onderwijzer, bij onze meester die ons daarin inleidt. Je kunt dus niet om Paulus heen. Velen kiezen een andere route en zeggen dat je bij de Schrift altijd moet beginnen bij de Evangelieën. Maar dat is niet waar. Het woord dat tot ons is gekomen, het woord dat naar de natiën gezonden is, dat is niet gekomen via de bediening van Jezus hier op aarde. Het woord dat naar de natiën gegaan is, is daar via Paulus terechtgekomen. Dat is een heel belangwekkend punt om de hele Schrift te begrijpen en ook om de Schrift in te delen.

Laat ik eerst nog even lezen wat we elders daarover vinden. De apostel Paulus laat zich soortgelijk uit in Romeinen 15, waar hij zegt dat Christus een dienaar van de besnijdenis is geworden. Dat is een technische term voor het volk Israël, het volk dat besneden is. Hij zegt dat Christus een dienaar van de besnijdenis is geworden voor de waarheid van God. Waarom? Wel, om de beloften aan de vaderen te bevestigen. Aan de vaderen waren beloften gegeven: aan Abraham, Isaac en Jacob. Aan hen waren beloften gegeven en daarmee ook aan het huis van Jacob. En de Heer is een dienaar geweest van de besnijdenis, gezonden tot het huis van Israël.

Ik moet er eigenlijk nog iets bij zeggen, want helemaal in de lijn daarmee zijn ook degenen die Hij geroepen had: de twaalf. Zij waren ook gezonden tot het huis van Israël. Zoals de Heer Jezus zegt: 'Zoals de Vader Mij gezonden heeft, zo zend Ik ook u', met dezelfde missie, ook met het oog op Israël. De natiën zouden wel in zicht komen, maar eerst Israël. Het idee in de dagen van de Evangelieën, in de dagen dat de Heer Jezus hier op aarde wandelde, maar ook later in het boek Handelingen, was dat Israël tot geloof zou komen. Het perspectief was: als Israël tot geloof komt, dan keert de Messias terug, en als de Messias terugkeert, dan bouwt Hij Zijn koninkrijk als de Zoon van David. Als Israël hersteld is, dan zal via een hersteld Israël heel de wereld daarin gaan delen. Maar dat zou dan gaan via een gelovig, bekeerd of hersteld Israël.

Dat is een heel ander verhaal. Want u zegt misschien: 'Wacht even, Israël kwam niet tot geloof. Hoe nu verder?' Juist, en dat is nou precies het verhaal van de dertiende apostel. Zo is het bij de natiën gekomen: niet dankzij Israëls herstel, maar juist door hun val. Door hun ongeloof kwam het bij de natiën terecht. Dat is de diepgang en ook de grote betekenis van de apostel Paulus in dit alles. Dat kan nauwelijks worden overschat: hoe belangwekkend die lijn is, maar ook die onderbreking in de lijn. Dit antwoord is eigenlijk het centrum van dit gedeelte.

Maar ik blijf daar niet bij, want ik wil nog even verder gaan. Wat ik zojuist zei over de twaalf, daarover lezen we ook in de Galatenbrief. Daar worden de namen van Jacobus, Johannes en Petrus genoemd — in die volgorde trouwens ook, dezelfde volgorde als waarin we hun brieven in het Nieuwe Testament vinden. Men stelt zich vaak de vraag hoe dat zit, of men zegt dat dit de 'katholieke brieven' zijn, de algemene brieven. Maar dat zijn geen algemene brieven. Sterker nog, dat zijn brieven aan de besnijdenis. Ik geef toe, de term 'katholieke brieven' heeft een wat kerkelijke smaak en associatie, maar zo bedoel ik het niet. Katholiek in de zin van 'algemeen'... als er één schrijver algemeen is, in de zin dat hij zich richt tot iedereen in het algemeen, dan is dat Paulus. Maar niet Jacobus, Petrus en Johannes. Zij richten zich heel specifiek tot de besnijdenis. Niet alleen omdat ze tot de twaalf behoren, maar het was zelfs de officiële afspraak. In Galaten 2 vers 9 wordt dat gewoon zwart-op-wit keihard en duidelijk geformuleerd. En dat heeft niet alleen te maken met de adressering van hun boodschap; het was ook de aard van de boodschap. In Galaten 2 vers 7 wordt het namelijk het 'evangelie van de besnijdenis' genoemd.

Helaas heeft men er in de NBG-vertaling van gemaakt: 'het evangelie aan de besnijdenis', maar dat is het niet. Het is het evangelie van de besnijdenis. Dat evangelie van de besnijdenis was aan hen toevertrouwd, zoals aan Paulus het evangelie van de voorhuid was toevertrouwd. Het was een andere boodschap, een andere 'scope', zoals dat dan met een duur woord heet. Een heel ander uitgangspunt natuurlijk. Het was dezelfde Heer die aan deze mannen, de twaalf, een missie gaf, en het was dezelfde Heer die ook aan Paulus een missie gaf. Maar verwar die boodschappen niet. Ze zijn onderscheiden en dat is heel belangrijk. Ook al hebben ze natuurlijk heel veel gemeenschappelijk, het verschil is buitengewoon belangwekkend. Dit zijn allemaal overwegingen die ik er zo bij betrek. Het belangrijkste nu is om vast te stellen dat de Heer zegt: 'Ik ben uitsluitend afgevaardigd tot het huis van Israël'.

▶ 35:24 Het Brood van de Kinderen en de Plaats van de Hondjes ↑ hoofdstukken

En dan lees ik nog even verder. Maar zij kwam en zij viel voor Hem neer en zei: "Heer, help me." Je hoort het haar zeggen. Ze viel voor Hem neer en, zoals de NBG-vertaling zegt, zij aanbad. Er staat eigenlijk een woord dat letterlijk betekent: naartoe kroelen. Ja, het klinkt wat vreemd, maar dat is precies wat een hond doet naar zijn baasje. Dat is trouwens geen beeld dat ik zelf bedenk; dat is wat je gewoon in de lexicons en woordenboeken over het Grieks kunt lezen. Dit woord is afgeleid van wat een hond doet bij zijn baasje: hij komt naar je toe kroelen en legt zich voor je neer. Vandaar ook dat de NBG-vertaling, of misschien de Statenvertaling – dat weet ik even niet uit mijn hoofd – dit heel vaak weergeeft als 'voor de voeten vallen' of 'voor de voeten neerliggen'. Daarmee beeldt zij haar hulpvraag fysiek uit: "Help me!" Terwijl ze voor Zijn voeten neervalt, roept ze: "Heer, help me!"

Maar Hij antwoordde en feitelijk herhaalt Hij wat Hij zojuist al had gezegd: "Het is niet goed het brood van de kinderen te nemen en voor de hondjes te werpen." Het brood van de kinderen... nou gewoon, het Woord, de boodschap, het Woord van God dat bestemd was voor de kinderen, namelijk de kinderen Israëls. Wel, dat brood is voor hen bestemd en niet voor de hondjes. Het moet toch duidelijk zijn. Om even nog iets aan te geven: het brood van de kinderen is het woord dat de Heer Jezus sprak, de bediening die aan Hem was toevertrouwd. Hij was afgevaardigd naar het huis van Israël en dat wat Hij te spreken had, wat Hij te bieden had, dat was het brood. En voor wie was dat? Voor het huis van Israël, voor de kinderen Israëls. Hij zegt: "Dat brood ga ik niet geven aan de hondjes."

Ik wil er trouwens nog iets bij zeggen. Kent u dit fenomeen? Ik heb hier een plaatje van een zogenaamde Red Letter Bible. In het Nederlands is dat niet zo populair, maar in de Angelsaksische wereld zie je zulke Bijbels heel vaak. Het idee van die Red Letter Bible is dat alle woorden in de Evangeliën die door de Heer Jezus Zelf zijn uitgesproken, in het rood zijn afgedrukt. Daarmee wordt aangegeven: "Let op, van heel de Schrift zijn dit de belangrijkste woorden voor ons." Als ik een Red Letter Bijbel zou moeten uitgeven, dan weet u wel wat ik rood zou afdrukken. Ik heb het namelijk net uitgelegd: namelijk het woord dat speciaal voor óns is.

Begrijp me goed, want ik bedoel hiermee niet te zeggen dat de woorden die de Heer Jezus sprak onbelangrijk zijn. Ik vind ze juist heel erg belangrijk, maar dan wel in de context waarin Hij ze Zelf met nadruk plaatste. Hij zegt: "Dit brood is bestemd voor de kinderen." Feitelijk zegt Hij tegen die hulpbehoevende vrouw: "Ja, ten opzichte van Mijn missie vallen de natiën in de categorie van de hondjes." Hij spreekt hier in verkleinwoorden tegen die vrouw. Hij zegt dat het niet goed is om het brood van de kinderen te nemen en het vervolgens aan de hondjes te werpen. Dat zou je niet doen; dat is niet juist. Het is niet correct om dat zo te doen.

De 'hondjes'... het is ook hier een verkleinwoord in het Grieks, de puppy's dus eigenlijk. Je zou je kunnen afvragen of dat verkleinwoord geringschattend bedoeld is, of dat er juist iets van een koosnaam in zit, iets lieflijks. Maar in ieder geval is de term 'hond' een aanduiding voor de natiën. Als u nu zegt dat u het niet zo aardig vindt dat we hier zo benaderd worden: dit is wel de sfeer van de Evangeliën. Plaats het in de context waarin het door God gezet is. In die tijd was het woord dat God te zeggen had bestemd voor Israël. Die 'hondjes' is niet zozeer geringschattend naar de natiën bedoeld, het is eigenlijk andersom: het geeft aan hoe belangrijk juist Israël was. Zij zijn de kinderen, en in die verhouding zijn de natiën slechts als hondjes die in huis zijn en voor wie het brood niet bestemd was. Het eten wordt gegeven aan degenen die daar aan tafel zitten, en niet aan de hondjes. Dat is de verhouding Israël-natiën.

Toen ik begon, kwam ik even in de verleiding om wat te vertellen over Ruth en Boaz, en nu zou ik in de verleiding kunnen komen om wat te vertellen over Kaleb. Want daar zit ook weer een typologie aan vast. U weet wel wie Kaleb was: Jozua en Kaleb, de zoon van Jefunne. Hij was ook van heidense oorsprong – Edomitisch, als ik me niet vergis. Maar in ieder geval is dat woord Kaleb het Hebreeuwse woord voor hond. Ik ken verschillende mensen die hun hond ook zo hebben genoemd. De goyim... tja, dan houd je óf heel erg veel van je hond, laat ik het daar maar op houden.

Het heeft misschien nauwelijks iets met het onderwerp te maken, maar ook honden spelen weer een rol in de bijeenverzameling straks van Israël. Zoals dat in de natuur of bij herders ook het geval is: als de kudde verzameld wordt, gebeurt dat door middel van een herdershond. De kudde wordt op die manier bij elkaar gebracht. Zo gaat het in de toekomst ook weer: de natiën worden ingezet om de kudde straks te verzamelen. De kudde, dat is Israël, de verloren schapen. Die geef ik even zo ter overweging mee. Dat is Kaleb. Eén ding moet duidelijk zijn: de Heer zegt eigenlijk bij herhaling dat het niet goed is om dat wat bestemd is voor de kinderen aan anderen te geven. De natiën zijn in feite in die relatie, in die verhouding, gewoon hondjes. Excuus als u zich daardoor beledigd voelt, maar in die categorieën wordt dat in de Evangeliën beschreven.

▶ 44:14 De Kruimels van de Tafel en een Exceptioneel Groot Geloof ↑ hoofdstukken

En dan dat antwoord van die vrouw. Zij zei: "Ja Heer, want ook de hondjes eten van de kruimeltjes die van de tafel van hun heren vallen." Dit is zo’n geweldig antwoord van deze vrouw, want wat zij doet is enkel bevestigen wat de Heer zojuist zei. Hij zei: "Het is niet goed om het brood van de kinderen aan de hondjes te geven." En zij zegt: "Nee, dat is ook zo. Ja Heer, dat klopt. Dat is ook zo." Ze erkent volledig dat zij, ten opzichte van Israël, gewoon als een hondje is. Ze kan geen aanspraak maken op het brood dat daar op tafel geserveerd wordt voor de kinderen; dat herkent ze volledig. Maar ze zegt: "Er valt toch ook wel eens een keertje wat van de tafel af? En dat mogen de hondjes dan toch eten?" Daarop doet zij aanspraak. Ze herkent ten volle wat de Heer hier zegt, en dan blijkt ook inderdaad wat de Heer vervolgens daarop antwoordt.

Toen antwoordde Jezus en zei tot haar: "O vrouw, groot is je geloof." Met recht geloof, want zij stemt volledig in met wat Hij zojuist had gezegd. Dit is echt zo boeiend. Wat ik zojuist vertelde over het feit dat de Heer zich in Zijn missie op aarde slechts richtte tot Israël, is buitengewoon belangrijk. Dat maakt zo’n geschiedenis voor ons ook heel leerzaam. Het meest leerzame waar we het zojuist al over hadden, is wel dat we, wanneer we de evangeliën lezen, er altijd op bedacht moeten zijn dat dit brood voor de kinderen is. Dit is gericht, uitsluitend zelfs, tot Israël. Ook al luisteren we mee, dan nog moeten we ons realiseren dat dit bestemd is voor dít volk en niet zomaar voor ons, de natiën. Absoluut niet.

In feite is dit, als ik het even theologisch mag zeggen, een hermeneutische sleutel, een uitlegkundige code. Hoe wil je de Schrift benaderen? Welnu, bedenk goed dat wanneer je het evangelie leest, dit brood is voor de kinderen Israëls. Uitsluitend. Dat verzin ik niet; dat heeft de Heer zelf ook zo gezegd. Het lijkt me buitengewoon belangrijk dat je dat ook kunt taxeren en plaatsen. Met recht kunt plaatsen: dit hoort in het huis van Israël. Hoeveel wij er ook van kunnen leren, het is niet direct voor ons bestemd.

Maar nu nog iets, namelijk de reactie van Jezus en Zijn antwoord aan die vrouw: "O vrouw, groot is je geloof." Het is de tweede keer dat we dat lezen; trouwens, je leest in de evangeliën maar twee keer dat er gezegd wordt: "Groot is je geloof." En nu komt de clou, of als u het mij vraagt het meest belangwekkende daarvan: dit was al eerder een keer gezegd. Ook in het evangelie van Matteüs vind je dat, in hoofdstuk 8 vers 10, tegen de Romeinse hoofdman. Dat was een zeer geziene militair, maar ook een heiden. Twee keer in de Schrift, in de evangeliën, wordt gezegd: "Groot is je geloof." En beide keren betreft het heidense mensen. In de eerste keer is het een hooggeplaatste en geziene Romeinse hoofdman, die in grote achting stond bij het volk, en nu is het een medelijwekkende, arme vrouw.

Het betreft allebei mensen die niet-Joods waren. Ze hadden geen sabbat, ze aten niet koosjer, ze gingen niet naar de synagoge en deden niets aan religieuze plichten. Niets! Maar toch. Ik wees in het begin al eventjes op het contrast met het voorgaande deel in Matteüs 15. De farizeeën komen uit Jeruzalem en beginnen te praten over wat de discipelen eigenlijk wel hadden moeten doen. Eerder ging het al over het plukken van aren op de sabbat. Al dat soort finesses, die spitsvondigheden en godsdienstige verplichtingen waarbij 'de werken' zo’n grote rol speelden. Zowel die Romeinse hoofdman als deze medelijwekkende vrouw hadden daar niets mee; ze stonden daar volkomen buiten. U begrijpt ook wel dat in de ogen en de beleving van die Joden zo’n vrouw inderdaad totaal een hondje was. Je komt ermee in aanraking, maar ze heeft totaal niet de status die aan de Israëlieten is gegeven. Het was een heel andere kring.

Eigenlijk zie je hier deze lijn: Israël verwachtte heel veel van werken, van wat zij moesten doen. Deze twee heidenen hadden dat allemaal niet. Geen werken, geen verdiensten, geen orthodoxie of orthopraxie, of het besef van hoe goed zij waren. Niets van dat al. Nee, dat hadden ze niet, maar ze verwachtten alles van wat de Heer vermag te doen. Om even uw geheugen op te frissen over die Romeinse hoofdman: hij had een knecht die ernstig ziek was. De Heer zei dat Hij met hem mee zou gaan, maar de Romeinse hoofdman zei: "Nee, U hoeft helemaal niet in mijn huis te komen. Spreek gewoon één woord, en op commando en op afstand zal het gebeuren." En dan zegt de Heer Jezus: "Zo'n geloof heb ik in Israël niet gevonden."

En nu deze vrouw. Wat had zij? Wat pleitte voor haar afkomst? Daardoor kon ze geen enkele aanspraak maken op de Heer zelf. Had ze iets godsdienstigs gedaan? Totaal niet. Ze viel gewoon helemaal buiten de voorrechten. Maar één ding had ze wel: een hele hoge verwachting van wat de Heer kon doen en wat Hij kon geven. Ze zegt: "Een kruimeltje van de tafel." Ze zegt in feite: "Ik heb geen recht op dat brood, maar als er nou een kruimeltje van afvalt, dan is dat genoeg om mijn dochter te genezen." Ze had niets qua werken. In de ogen en de beleving van die Joden was zij niets anders dan een huisdier, een hond, en meer niet. Maar ze had een geweldig groot geloof. Dat is het mooie van geloof; dat was niet omdat zij zo bezig was mét haar geloof, want dan ben je weer bezig met een 'werk'. Nee, ze had zo'n enorme verwachting van wat Jezus kon doen. Dat is het enige wat ze had. Groot was haar geloof.

Ik lees meteen het direct erop volgende: "O vrouw, groot is je geloof, laat jou geschieden wat je wil." En haar dochter werd gezond gemaakt vanaf dat uur. Dat was dat kruimeltje, en dat was meer dan voldoende voor haar. Je leest in Marcus 7 nog daarover: ze ging weg naar haar huis en ze vond het kleine kind liggende op het ligbed en de demon was uitgegaan. Dat was het kruimeltje, maar het was genoeg voor haar.

▶ 53:47 Romeinen 9: Rechtvaardigheid uit Geloof in Plaats van Werken ↑ hoofdstukken

Nu neem ik u ten slotte nog mee naar één gedeelte in Romeinen 9. Daarin wordt dat verschil prachtig beschreven. Zoals ik al zei: als het gaat om de indeling van de Schriften, is het zo belangrijk om dit te weten. De Bijbel is een hele bibliotheek en het grootste gedeelte is direct gericht aan Israël. Alles is natuurlijk voor ons geschreven; we bestuderen het en we leren er zoveel van. Maar er is één deel in die verzameling van geschriften dat in onze tijd ook direct gericht is aan ons uit de natiën. Dat terwijl God vandaag de dag overigens überhaupt geen verschil maakt tussen Israël en de natiën. Ik heb het dan over de brieven van Paulus. Je leest dat Paulus zich ook richt tot de Romeinen, en daarmee tot de natiën.

Paulus schrijft in Romeinen 9 vers 30: "Wat zullen wij dan uitspreken? Dat natiën, heidenen, geen rechtvaardigheid najagen." Dat wil zeggen: ze zijn er nooit mee bezig geweest om rechtvaardig voor God te zijn; ze kenden daar de standaarden ook niet voor. Zij joegen geen rechtvaardigheid na, maar desondanks grepen ze het. En ze begrepen het: rechtvaardigheid die echter vanuit geloof is. Ziet u de tegenstelling? Natiën tegenover Israël. "Israël echter, najagend een wet van rechtvaardigheid" – denkend door de wet rechtvaardig voor God te kunnen worden – "is tot in wet niet toegekomen." Ze is aan de wet niet toegekomen, hoe zeer ze ook vanuit een werkwet hun best deden.

Nu komt de grote vraag: hoezo? Paulus stelt die vraag zelf: "Vanwege wat dan?" Hoe kan het dat Israël daar niet toegekomen is, terwijl de natiën, die er nooit naar gejaagd hebben, het wel hebben ontvangen? Het antwoord is hier eigenlijk al gegeven: "Omdat het niet uitgaat van geloof, maar als vanuit werken." Daarom stoten ze zich aan de steen des aanstoots. Alles in de Schrift gaat om geloof en het verwachten van Hem, niet om dingen te doen.

Ik had hierover met mijn broer nog hele gesprekken op weg hiernaartoe; over wat er tegenwoordig in de christelijke wereld eigenlijk allemaal geserveerd wordt. Het is niet meer een bericht, een mededeling die je gewoon gelooft. Want ja, wat kun je met een mededeling? Het evangelie is een mededeling, een goed bericht, een blijde tijding. Daar kun je niets mee 'werken', dat kun je alleen maar geloven. Men heeft echter van het evangelie een werk gemaakt, een programma. We spraken over allerlei zaken die in christelijke media naar voren gebracht worden; dat je dan 'goed' zou moeten zijn.

Het ging bijvoorbeeld over Lukas 15, waar je leest dat de Goede Herder is gekomen om het verlorene te zoeken en te vinden. Wat maakt men daar tegenwoordig van? Wij zouden als kerk geroepen zijn om ons te bekommeren en te ontfermen over al die verlorenen. Dan denkt men aan de asielzoekers of mensen op milieugebied. De wereld gaat immers helemaal naar de "Kanaänieten", om het zo maar te zeggen, en wij moeten daar toch wat aan doen. Dat betekent dat we wat minder vlieguren moeten maken, dat we moeten nadenken over onze vakantiebestemming of over het eten dat we kopen. Al dat soort programmapunten zijn in feite ecologische adviezen. Het zijn allemaal werken. Het is weer wat anders dan wat Israël deed, maar het gaat erom dat men van Gods Woord weer een commando of een partijprogramma maakt. Iets wat een mens moet doen, en dat gaat erin als koek. Het is altijd werken en gericht op de mens: wat ik moet doen of wat een ander moet doen.

Maar als je kennisneemt van het evangelie van Paulus, dan gaat het helemaal niet om wat de mens moet doen. Natuurlijk heeft het evangelie een uitwerking in je denken en daarmee in je doen, absoluut. Maar daar gaat het in de kern niet om. Het is een mededeling, het is een goed bericht: Hij is de Redder van deze wereld! Dat is een mededeling die je blij maakt, die je heel erg gelukkig maakt. Dat zorgt er ook voor dat je wat te vertellen hebt; dan heb je inderdaad ook een woord voor de mensen. Dat is geweldig. Als er iets is dat een mens transformeert, dan is het een goed bericht. Anders leer je een mens gewoon alleen maar kunstjes van wat ze moeten doen. Dan doen ze dat, want dan voelen ze zich weer wat beter en hebben ze zich onderscheiden. Dan hebben we toch iets bijzonders. Het zijn allemaal werken, maar geen geloof. Geloof heeft te maken met de goede tijding die God heeft gegeven en die Hij doorgeeft via Zijn afgevaardigden. Ik stel voor dat we het hierbij laten voor vanmiddag.