voordat de wetteloze openbaar wordt (3) – de weerhouder
29-03-2026 - Geplaatst door Andre PietBenthuizen
Israëls grote verdrukking vangt aan met het optreden van “de wetteloze”. Hij zal de offerdienst stopzetten en een beeld van zichzelf oprichten op het tempelplein in Jeruzalem. De wereld zal zich met verbazing achter deze leider uit het Midden-Oosten scharen, nadat hij hersteld is van een dodelijke aanslag. Voordat deze figuur zich kan openbaren, moet echter eerst de wederhouder worden weggenomen. Pas daarna zal hij onthuld worden. Wat of wie deze wederhouder is, en waarom deze eerst moet vertrekken, legt Paulus uit in 2 Thessalonika 2.
Powered by RedCircle
📝 Samenvatting & Transcriptie van deze lezing
⏱️ Hoofdstukindeling van deze studie:
- Introductie en Terugblik: de Loopbaan van de Mens Der Wetteloosheid
- Thessalonicenzen 2: de Parousia en Onze Vereniging met Hem
- Verwarring en Valse Brieven over de Dag van de Heer
- Apostasia: Waarom 'afval' een Onjuiste Vertaling Is
- De Ware Betekenis van Apostasia: het Fysieke Vertrek (de Wegrukking)
- De Mens Der Wetteloosheid en de Toekomstige Tempel
- De Weerhouder: de Ecclesia Die de Wetteloze Blokkeert
- Samenvatting en Vooruitblik op de Rol van de Ecclesia
Introductie en Terugblik: de Loopbaan van de Mens Der Wetteloosheid ↑ hoofdstukken
Een hele goede morgen, ook van mijn kant, vrienden. Dankjewel, Dirk. Ik zat te denken: hoe kan ik nou een mooi bruggetje maken naar het onderwerp waar ik het vanmorgen over ga hebben? Maar laat ik maar geen poging doen. God timet de dingen heel geweldig specifiek en dat bracht Dirk zojuist ook naar voren. Alles gebeurt niet alleen op de juiste wijze, maar ook op de juiste tijd; de dingen vinden plaats zoals Hij dat heeft ontworpen. Dat is dan een link met waar we het vanmorgen over gaan hebben: voordat de wetteloze openbaar wordt.
Dat is het thema van de serie waar we nu al een aantal keren over hebben nagedacht. Er komt er nog een, en misschien nog wel een, dat weet ik niet, maar vandaag gaan we ons bezighouden met het subthema: de weerhouder, de tegenhouder of de vasthouder. Ik kom daar straks uitgebreid op terug.
Het kan natuurlijk zijn dat een of meer van u tot dusver nog niet heeft aangehaakt of weet waar het over gaat. Ik hoef daar eigenlijk ook niet zo heel veel over te zeggen, omdat deze studie op zich onafhankelijk beluisterd zou kunnen worden. Toch is er uiteraard samenhang, want het is niet voor niks een serie. We hebben tot dusver een tweetal keren nagedacht over dit thema en ons daarbij vooral bepaald bij de carrière – als ik het zo mag zeggen, de loopbaan – van de mens der wetteloosheid voordat hij openbaar gaat worden.
De mens der wetteloosheid, dat is die ene – ik wou zeggen 'illustere', maar dat is eigenlijk te veel eer – die macabere figuur uit de afgrond, letterlijk zelfs. Hij zal optreden in de eindtijd. We hebben het uitgebreid gehad over deze mens en wanneer hij zich inderdaad zal gaan manifesteren als zodanig. Maar hij komt niet zomaar uit de hemel vallen. Nou ja, dat sowieso niet. Hoewel, terwijl ik het zeg, eigenlijk ook weer wel... maar dat bewaar ik dan eventjes voor de volgende keer.
In ieder geval, voordat hij als zodanig openbaar wordt, heeft hij al het een en ander gedaan waar de Bijbel ook over spreekt. De eerste keer hebben we ons beziggehouden met Daniël 7. Want we weten dat hij als elfde hoorn of koning opkomt – want dat is de Bijbelse beeldspraak. In Daniël 7 worden vier beesten beschreven. Dat vierde beest is echt heel erg beestachtig, om niet te zeggen monsterachtig. Dat is dat vierde koninkrijk dat zich in eerste instantie als puur ijzer zal presenteren: vermalend, verpulverend en vertredend.
Maar in de laatste fase – dat is trouwens ook wat ik nu zeg over Daniël 2 en Daniël 7 – zal er een coalitie of een federatie van tien koningen zijn. Het zijn allemaal op een of andere wijze Babelse koninkrijken die daar beschreven worden, en het laatste wereldrijk is ook weer Babels van aard. Hoe dan ook, in het Midden-Oosten zal er een federatie ontstaan van tien koningen, zo lezen we.
Het eigenaardige is dat er in die fase een elfde koning opkomt op een nogal dominante wijze, want hij zal andere koningen omverwerpen. Dat wordt daar beschreven. Vervolgens lees je dan dat die elfde hoorn zich als mens der wetteloosheid zal gaan ontpoppen; dan zal hij inderdaad zijn ware gezicht gaan tonen.
De tweede keer – de voorgaande keer, drie weken geleden – hebben we ons beziggehouden met diezelfde figuur, alleen dan vanuit het boek Openbaring. Daar wordt diezelfde koning ook beschreven, maar in een andere hoedanigheid: niet zozeer als een elfde hoorn, maar als de zesde kop van dat beest. Ja, u zegt: zes koppen, elf hoorns... dat is inderdaad een beestachtige verschijning. Al die andere koninkrijken worden nog met iets vergeleken, maar dat vierde koninkrijk lijkt eigenlijk nergens op en het lijkt ook echt nergens naar. Maar goed, in ieder geval: er zullen eerst vijf leiders zijn, waarschijnlijk een vijfkoppig leiderschap, maar die zal vervangen worden door die zesde kop. Dat blijkt dus dezelfde te zijn; dat heb ik de vorige keer uitgelegd.
Waar het op neerkomt: er is een federatie. In die federatie komt er één koning op in het Midden-Oosten en die zal dan ook inderdaad de leiding gaan overnemen in die federatie. Maar hij zal dodelijk getroffen en dodelijk verwond worden. Op dat moment – en dat markeert precies zijn openbaring – zal hij herstellen. Hij zal op een wonderbare wijze genezen worden. Het is een beetje arbitrair of hij daadwerkelijk zal sterven of dat hij zodanig dodelijk verwond is, maar in ieder geval is herstel naar de mens gesproken onmogelijk. Hij zal op een wonderbaarlijke wijze herstellen, 'herleven' lees je dus. Die term suggereert inderdaad dat hij gestorven is.
In ieder geval komt er dan een geest in hem die uit de afgrond komt. Zo wordt dat ook beschreven. En dan wordt hij als mens der wetteloosheid openbaar. Wat ik er eigenlijk mee wil zeggen is: die mens der wetteloosheid wordt openbaar, jawel, maar hij komt niet zomaar. Er gaan nog een aantal dingen aan vooraf waar de Bijbel ook over spreekt.
Thessalonicenzen 2: de Parousia en Onze Vereniging met Hem ↑ hoofdstukken
Dit keer gaan we ons bezighouden met dé centrale passage. Waarom? Omdat ook de titel van deze studie ontleend is aan het hoofdstuk waar we nu naartoe gaan: 2 Thessalonicenzen 2. Daar wordt letterlijk gesproken over de mens der wetteloosheid die geopenbaard wordt. Wat daarbij vooral van belang is, is dat Paulus daar heel specifiek onderwijs geeft over wat er eerst moet plaatsvinden voordat die mens der wetteloosheid openbaar wordt. Paulus legt daar nogal grote nadruk op. Feitelijk is dit voor ons van het grootste belang om te verstaan, zoals dat destijds ook voor de Thessalonikers het geval was.
Wat gaan we dan doen? Het zijn een vers of acht, negen die we vanmorgen met elkaar willen bespreken. Ik moet dus een klein beetje voortmaken, maar de lijn van het betoog op zich is heel eenvoudig. Ik moet er tegelijkertijd bij zeggen dat deze dingen over het algemeen heel onbekend zijn. Eigenlijk zeg ik het nu nog heel zacht, om niet te zeggen eufemistisch: ze zijn zo goed als volstrekt onbekend.
Laten we daar eens naartoe gaan. 2 Thessalonicenzen 2. Ik lees uit de NBG-vertaling en als ik ervan afwijk, dan cursiveer ik het en zal ik het ook toelichten. "Maar," zegt Paulus dan, "wij verzoeken u, broeders, met betrekking tot de parousia van onze Heer Jezus Christus." Meestal wordt dat woordje parousia vertaald met 'komst', in de Statenvertaling met 'toekomst', maar parousia heeft alles te maken met ons woord presentie, en dat betekent tegenwoordigheid. Het probleem met het woord 'komst' is dat het de suggestie zou kunnen wekken dat het alleen maar om een moment gaat van aankomen. Maar dat is niet de gedachte. Het punt is niet zozeer dat het gaat over zijn aankomen, maar ook en vooral over de daaropvolgende presentie. Net zoals wij spreken over de eerste komst van Christus, dan doelen wij meestal ook niet alleen op Bethlehem en zijn geboorte, maar eigenlijk op de hele tijd daarna tot aan zijn hemelvaart. Dat was de eerste komst van Christus. Met dat in gedachten is het van belang te weten dat de parousia niet één moment is, maar in feite een reeks van momenten of, zo u wilt, een periode. Namelijk de periode waarin hij tegenwoordig is.
Voor wie dan? Nou ja, in de eerste plaats voor de Ecclesia. Paulus heeft trouwens in de eerste brief – dit is de tweede brief die hij betrekkelijk kort daarna heeft geschreven – al onderwijs hierover gegeven. We weten van Paulus uit het boek Handelingen dat hij slechts een drietal weken in Thessalonica is geweest. Hij heeft daar veel tegenstand ondervonden, maar hij heeft er onderwijs gegeven, juist ook over de Bijbelse profetie en over de toekomst. Hij heeft daar speciale openbaring over ontvangen. Hij zegt in 1 Thessalonicenzen 4 ook dat hij een woord van de Heer heeft ontvangen en hij spreekt over een gebeurtenis die je elders niet aantreft. Het wordt niet beschreven in verband met Israël of door de Hebreeuwse profeten; nee, Paulus heeft daar een speciale openbaring over ontvangen.
"Wij verzoeken u, broeders," zegt hij dan, "met betrekking tot de parousia of de presentie of de komst van onze Heer Jezus Christus en onze vereniging" – of zoals de Statenvertaling zegt: "onze toevergadering tot Hem." Onze oppersynagoge, dat is eigenlijk een hele letterlijke weergave: onze opperbijeenkomst. Onze vereniging met hem. Ja, daar had Paulus dus heel specifiek onderwijs over gegeven. Maar er waren nu vragen over gerezen. Daar in de Ecclesia had Paulus veel moeten uitleggen en hij was na drie weken weer weggegaan uit Thessalonica. In 1 Thessalonicenzen 4 – en voor sommigen van u is dat een begrip – in die passage van slechts een paar verzen, de verzen 16, 17 en 18, spreekt hij over de toekomst van de gelovigen vandaag.
Er waren vragen gerezen daar in Thessalonica: hoe gaat het nou eigenlijk met de overleden gelovigen? Missen die de boot? "Nee," zegt Paulus. Het is zelfs zo dat op het moment dat de bazuin zal klinken en de aartsengel zijn stem zal geven, de doden in Christus eerst zullen opstaan en vervolgens samen met de dan levenden weggerukt zullen worden, opgenomen zullen worden, of 'weggevoerd' zoals de NBG-vertaling zegt. Eigenlijk is het nogal een gewelddadig woord. Het duidt op urgentie. Het is niet zomaar in alle rust op een lichte wolkenwagen gaan; nee, je wordt echt met spoed opgenomen. Dat is eigenlijk weggrissen, weggerukt worden, geëvacueerd worden met spoed omdat er een gevaar is. Daar gaan we het de volgende keer ook nog specifiek over hebben: weggerukt worden en dan vervolgens de Heer tegemoet in de lucht. Dat is een wonderbaarlijke gebeurtenis.
Het gaat er dus om onze vereniging met hem: de doden in Christus zullen opstaan en vervolgens zullen de levenden samen met hen weggerukt worden de Heer tegemoet. Dat is wat dan meestal de opname genoemd wordt, maar ik spreek liever over de wegrukking. Onze vereniging met hem. Met andere woorden, Paulus gaat met het oog daarop spreken. "Wij verzoeken u, broeders, met betrekking tot..." – dat is de reden waarom en dat is het onderwerp waar het over gaat. De parousia van onze Heer Jezus Christus, namelijk in verband met onze vereniging of onze toevergadering tot hem. Dat is het onderwerp waar hij over spreekt. En dan komt er meteen een waarschuwing.
Verwarring en Valse Brieven over de Dag van de Heer ↑ hoofdstukken
En daar was echt reden voor, want hij zegt dat jullie niet spoedig jullie bezinning verliezen of in onrust verkeren. Andere vertalingen zeggen dat jullie niet gealarmeerd moeten worden, want er was opschudding ontstaan daar in Thessalonika. De reden daarvoor is – laat ik gewoon verder lezen: hetzij door een geestesuiting, iemand die dus iets beweerde omdat de geest hem dit zou hebben ingegeven; hetzij door een woord, iemand die zomaar iets zegt; hetzij door een brief – en dit is helemaal kwalijk hoor – hetzij door een brief die van ons afkomstig zou zijn. Er was dus onrust ontstaan, en dit laatste is het meest kwalijk, omdat er een claim lag dat Paulus dit geschreven zou hebben. Hoe kon daar onrust over ontstaan? Wel, omdat in die brief die Paulus geschreven zou hebben – dit is dus eigenlijk een vervalste brief, een brief waar de naam van Paulus onder stond of die geclaimd werd van Paulus afkomstig te zijn, maar dat niet was – dingen stonden die verwarring zaaiden.
Nou, dat is dus valsheid in geschrifte, zoals dat heet. Sommige theologen praten daar heel vergoeilijkend over, maar ik vind het gewoon pure oplichterij. Er zijn trouwens theologen vandaag die zeggen dat allerlei brieven in het Nieuwe Testament heel waardevol zijn, maar dat ze niet door Paulus zijn geschreven zoals er staat. In dat geval praat je dus echt over vervalsingen. Maar goed, waarom was dan die onrust ontstaan? Als in die brief, die van Paulus afkomstig zou zijn, dingen stonden die in tegenspraak waren met wat hij eerder daar onder hen had onderwezen en aan hen had verteld, dan ontstaat er logischerwijs verwarring. Want hoe zit de vork dan in de steel? Is het nu zoals het in deze brief staat of zoals wij het eerder begrepen hebben van hem in zijn onderwijs? Paulus heeft over deze dingen namelijk heel uitdrukkelijk gesproken.
En wat was dan de bewering waarover die onrust was ontstaan? Nou, dat staat er ook bij: alsof de dag van de Heer al aangebroken was, of aangebroken zou zijn. De bewering was dus: de dag van de Heer is al aangebroken. En in de Bijbel betekent de dag van de Heer de dag waarin de oordelen van God hier over de aarde zullen komen; Zijn gerichten zullen de aarde treffen. Het is ook de tijd waarin de wetteloze, die ene man waar ik het zojuist over had en waar we het zo ook nog over gaan hebben, op het toneel zou moeten zijn. Maar als dat zo zou zijn, hoe zit het dan met hun vereniging met Christus? Want die zou daaraan toch voorafgaan? Sommigen hebben gesuggereerd dat zij dachten dat het aanstaande zou zijn, maar nee, er staat dat de dag van de Heer reeds aangebroken zou zijn.
Logischerwijs heeft dat verontrusting veroorzaakt. Want ze zeggen: "Ja, maar voordat die dag van de Heer aanbreekt, zouden wij toch verenigd worden met Hem?" Immers, dat was in de eerste Thessalonika-brief, in hoofdstuk 4 waar ik het zojuist over had, al gezegd. Maar in feite lees je dat al in 1 Thessalonika 1, waar staat dat de Thessalonicenzen zich heel recentelijk nog hadden afgekeerd van de afgoden en zich hadden gewend om de levende God te dienen. In 1 Thessalonika 1 vers 10 staat er dan bij: "En om Zijn Zoon uit de hemelen te verwachten." Hij is het die ons zal behoeden voor de komende toorn. Dus voordat de toorn hier op aarde openbaar wordt, zal Hij ons daaruit uitredden en daarvoor behoeden; voor dat plotselinge gevaar zal Hij hen beveiligen.
Logischerwijs was daar nu dus verwarring, want notabene Paulus zelf zou het nu anders hebben gezegd. Hoe zit dat dan? Paulus gaat daar heel serieus op in en hij corrigeert het nogal scherp. Hij spreekt van pure misleiding. Dat is vrij logisch als er een brief over jou rondgaat waarvan jij weet dat je hem helemaal niet geschreven hebt. Dan kan ik dat niet anders kwalificeren dan als misleiding uiteraard. Maar ongeacht wat de motieven ook zijn, of dat iemand een geestesuiting heeft gehad – het maakt eigenlijk niet uit via welk kanaal dat tot hen zou zijn gekomen – het gaat om de boodschap zelf. Die deugt niet, het is misleiding. Laat niemand jullie misleiden, ongeacht op welke wijze dan ook. Zoals ik zojuist al zei, die fake brief van Paulus is natuurlijk de meest kwalijke, maar Paulus corrigeert het op een heel scherpe, serieuze wijze. Daarmee werd namelijk niet alleen zijn onderwijs in diskrediet gebracht, maar juist de geweldige boodschap die hij hen had verteld, zou daarmee komen te vervallen. Laat niemand jullie misleiden op welke wijze ook, want eerst... en nu komt misschien wel het belangrijkste punt voor deze hele samenkomst. Nu moet ik ook iets zeggen in de trant van: laat niemand je iets wijsmaken, want ik ga nu iets vertellen wat omstreden is, of in ieder geval wat bestreden wordt.
Apostasia: Waarom 'afval' een Onjuiste Vertaling Is ↑ hoofdstukken
Want eerst zou de afstandneming komen en de mens van de wetteloosheid geopenbaard worden, de zoon van het verderf. Het gaat mij even om dat woord: de afstandneming. U zegt misschien: "Hé, in mijn vertaling staat er wat anders, daar staat afval." De meeste vertalingen geven hier inderdaad 'afval', helaas ook vertalingen die ik zeer, zeer hoog heb. Laat ik daar heel duidelijk in zijn: ik bedoel dat helemaal niet aan te vallen, maar het woord afval is geen directe vertaling. Het is een interpretatie, een afleiding. De gangbare vertalingen zeggen dus dat eerst de afval zou komen en de mens van de wetteloosheid geopenbaard zou worden, maar dat is niet wat er staat. Er wordt niet over afval gesproken.
Laten we eerst kijken naar wat er precies staat. Als u enigszins vertrouwd bent met het Engels, dan ken je dit woord wel: apostasia. In het Grieks staat hier namelijk apostasia en dat bestaat eigenlijk uit twee elementen. Het bevat een voorzetsel 'apo-', wat 'vanaf' betekent, en 'stasia' heeft te maken met 'staan'. Dat is de elementaire betekenis van het woord: ergens vanaf staan. Daar zit beweging in. Daar is een heel goed Nederlands woord voor en dat is afstand nemen. Dit is dan het zelfstandig naamwoord, afstandneming. Hoewel het als zelfstandig naamwoord slechts twee keer in het Nieuwe Testament wordt gebruikt, komt het als werkwoord veel vaker voor, ik meen een stuk of twintig keer. Het voert nu te ver om daar heel diep op in te gaan, maar als werkwoord wordt het vertaald met verlaten, weggaan, wijken of vertrekken. In al die gevallen is het dus heel letterlijk: ergens vanaf staan. Je neemt ergens afstand van en dus verlaat je het, of ga je weg, of vertrek je. In feite maakt het dan niet zo gek veel uit welk idiomatisch woord je invult, want de gedachte blijft iedere keer dezelfde.
Ik vind het in het algemeen belangrijk – daar hebben we het wel vaker over gehad – dat je als je de Bijbel leest, daarvoor een concordant vertaalwoord hebt. Een woord dat je dus iedere keer zoveel als mogelijk hetzelfde weergeeft. En dit is van belang, want hoewel een woord niet alleen wordt verklaard uit de elementen waaruit het is opgebouwd, maar vooral uit de wijze waarop het gebruikt wordt en hoe het begrepen moet worden vanuit het verband, helpt de grondbetekenis ons hier enorm. Laten we kijken naar Handelingen 21 vers 21, de enige andere keer dat dit woord apostasia als zelfstandig naamwoord gebruikt wordt. Daar wordt gesproken over de bewering die in Jeruzalem rondging dat Paulus 'afval van Mozes' zou prediken. Grappig genoeg heb ik hier juist twee weken geleden in Den Haag nog over gesproken. Maar ook daar staat het woordje apostasia. Kijk, 'afval' suggereert een val, maar dat element zit helemaal niet in het woord. Apostasia betekent ergens afstand van nemen.
Ik wil dit toch even heel scherp zetten zonder het onnodig ingewikkeld te maken. In idiomatische zin kán 'ergens afstand van nemen' in zo'n geval weergegeven worden als 'afval'. De beschuldiging was dat Paulus leerde afstand te nemen van Mozes; men zou dan kunnen zeggen: hij valt Mozes af. Maar dat is een interpretatie, een uitleg, en niet de feitelijke betekenis van het woord. Letterlijk werd er van Paulus gezegd dat hij afstandneming van Mozes leerde – wat overigens niet terecht was, maar daar gaat het nu even niet om. In dat geval gaat het om een religieuze afstandneming; de bewering was dat hij in zijn onderwijs afstand nam van Mozes. In de Griekse vertaling van Jozua wordt het ook gebruikt: apostasia van de Heer. Daar wordt heel uitdrukkelijk gezegd dat er sprake is van afstandneming. Van wat dan? Van de Heer. Dat is geen fysieke afstandneming in de zin dat je ergens wegloopt, maar dat je in godsdienstige of morele zin ergens afstand van neemt.
Ik bedoel: ik kan hier de deur uitgaan en dat is een fysieke afstandneming. Maar op het moment dat ik bijvoorbeeld de leer van de islam aan de kaak stel, dan neem ik ook afstand van de islam. Dat is een ander soort afstandneming, meer in godsdienstige of educatieve zin. In een meer figuurlijke betekenis neem je dan afstand, maar de fundamentele betekenis blijft afstandneming. Uit het verband moet blijken waarvan je dan afstand neemt. Het is trouwens heel interessant dat de oudste Engelse vertalingen, bijvoorbeeld die van Tyndale, in 2 Thessalonika 2 vers 3 spreken van "the departure". Dat is een boeiende keuze omdat het woord 'departure' van origine ook dat hele betekenisveld in zich heeft van vertrek, ergens afstand van nemen, vertrekken of weggaan. Ik heb expres dat plaatje erbij gezet: de departure.
Wat ik eigenlijk naar voren wil brengen is dat Paulus hier inderdaad spreekt over een afstandneming. En ja, welke afstandneming dan? Waarvan? In Handelingen 21 is het duidelijk, daar wordt gesproken over de apostasia van Mozes. Daar is het verband helder. Maar hier in 2 Thessalonika wordt niet direct gezegd afstandneming van wie of wat. Paulus spreekt simpelweg over 'de' afstandneming: "eerst zou de afstandneming komen". Het is heel bepaald gebruikt, met een lidwoord. De lezers worden geacht te weten waar het over gaat. Het is een specifieke gebeurtenis. En dan dringt de vraag zich natuurlijk op: over welk vertrek heeft Paulus het hier?
De Ware Betekenis van Apostasia: het Fysieke Vertrek (de Wegrukking) ↑ hoofdstukken
En nu wordt het echt spannend, maar u voelt hem aankomen denk ik: over welk vertrek of afstandneming heeft Paulus het hier? En het antwoord is – ik ga het straks ook nog nader toelichten en het bewijs daarvoor geven – dit is heel letterlijk. Hij heeft het over onze vereniging met Hem. Met het oog daarop, met het oog op de Parousia en onze vereniging met Hem, ging hij nu onderwijs geven. Zij waren in onrust gekomen, ze waren gealarmeerd. Waarom? De dag van de Heer zou al aangebroken zijn. Nou, dat kan helemaal niet, zegt Paulus. En zo hadden zij het ook begrepen; vandaar die verwarring. Hij zegt: want eerst zouden wij verenigd worden met Hem.
Dat wil zeggen, we zouden hier... Kijk, je kunt het op twee manieren bekijken. We gaan naar Hem toe, dat is in de positieve zin, maar in de negatieve zin verlaat je daarmee dus hier het aardse toneel en dat is met recht een departure hoor, een afstandneming of een vertrek of een weggaan. Het is hier heel letterlijk dus een weggaan of het vertrek. En ja, die gebeurtenis moet eerst plaatsvinden. In feite is dit de hele crux van het verhaal, want als je nou vervolgens doorleest, dan word je daarin voortdurend ook bevestigd. Eerst zou dat plaatsvinden. Oh, maar in dat geval, als eerst wij moeten vertrekken, als eerst het vertrek moet plaatsvinden... ja, maar dan kan de dag van de Heer dus sowieso nog niet aangebroken zijn. In feite hebben ze hier al meteen het antwoord op de vraag: eerst moet dat gebeuren.
Laten we gewoon even doorlezen. Want eerst zou de afstandneming of het vertrek of de departure... De apostasia, u weet nu waar ik het over heb. Ik gebruik verschillende woorden, maar iedere keer is de gedachte dezelfde. En die variatie van woorden moet alleen maar helpen om te weten waar het over gaat. Want eerst zou de afstandneming komen en de mens van de wetteloosheid geopenbaard worden, de zoon van het verderf. Het is belangrijk, de volgorde waarin hij dit benoemt: dus eerst de afstandneming en vervolgens de openbaring van de mens van de wetteloosheid.
Men heeft wel gezegd: maar Paulus bedoelt hier gewoon de afval die het gevolg is van die mens der wetteloosheid. Als hij zich in de tempel van God gaat zetten, zoals we het zo zullen zien, dan zal er een hele cultus komen – we hebben het de vorige keer daar ook over gehad – waarbij ook aanbidding eigenlijk afgedwongen wordt omdat je anders geen teken krijgt en ook niet kunt kopen of verkopen; je wordt uitgesloten. Dus die mens der wetteloosheid die komt en die gaat zich in de tempel van God zetten, hij openbaart zich, en dat zal een hele afval met zich mee gaan brengen.
Ja, maar dan zou Paulus de precies omgekeerde volgorde gebruikt hebben. Dan had hij gezegd: eerst moet de mens der wetteloosheid komen, die vervolgens die afval zal gaan organiseren. Nee, maar dat is het niet. Eerst de afstandneming, het vertrek, de departure. En vervolgens – in die volgorde benoemt hij het – de mens van de wetteloosheid geopenbaard worden, oftewel de zoon van het verderf. Hij heeft allerlei namen, ja, heel wat. En hier wordt hij dus ook benoemd: en de mens van de wetteloosheid geopenbaard worden.
De Mens Der Wetteloosheid en de Toekomstige Tempel ↑ hoofdstukken
Laten we kijken naar wat we tot dusver hebben gezien over die figuur, voordat hij geopenbaard wordt. Hij komt op als de elfde hoorn in de federatie van tien koningen, zoals we zagen in Daniël 7. De vorige keer hebben we uit Openbaring 13 en 17 gezien dat diezelfde figuur als de zesde kop van dat beest zal optreden, maar dodelijk geraakt zal worden. Een moordaanslag is eigenlijk de moderne benaming, het equivalent daarvan. Op dat moment heeft hij zich nog niet geopenbaard. Hij wordt pas geopenbaard op het moment dat hij herleeft. In Openbaring 13 hebben we gelezen – dat was drie weken geleden – dat wanneer hij herleeft, er een geest uit de afgrond in hem komt. Hij is in feite niets anders dan de personificatie van Satan zelf, de tegenstander, en de hele wereld zal verbluft achter hem aangaan. Dan wordt hij openbaar. Hij is er dus al wel, maar hij heeft zich nog niet als de mens van de wetteloosheid geopenbaard. Dat zal dan aan het licht komen. Maar dat kan niet gebeuren voordat eerst het vertrek heeft plaatsgevonden: de afstandneming. Dat moet eerst gebeuren.
Hij heeft verschillende benamingen: de mens van de wetteloosheid. Hij zal de wet van Israël en de God van Israël compleet terzijde schuiven. Hij introduceert ook het verderf, de destructie – de interlinear zegt hier 'vernietiging'. Hij wordt ook de tegenstander of tegenstrever genoemd. Het is overigens niet het woord 'Satan' dat hier gebruikt wordt, maar hij is daar wel de belichaming van, in feite zelfs heel letterlijk. Hij zal zich verheffen, en dan niet alleen tegenover die tien koningen – dat is nog niet zo erg – maar hij zal zich verheffen tegen al wat God of voorwerp van verering heet.
Ik leg meteen weer de link met wat we al hebben gezien. Paulus heeft daar in Thessalonica drie weken lang Bijbelstudie gegeven. Hij heeft het boek Daniël behandeld en veel profetieën daaruit. Dat blijkt niet alleen uit 1 Thessalonikers, maar ook uit 2 Thessalonikers, want hij herinnert hen er ook aan. Hij zegt: "Ik heb dat toch al tegen jullie verteld?" In drie weken kun je heel wat vertellen. Dan moet je niet eens, zoals wij, één keer in de drie weken bij elkaar komen; als je daar gewoon elke dag intensieve bijeenkomsten hebt, dan kun je heel wat vertellen. Dat heeft Paulus ook gedaan.
In Daniël 7 vers 25 lees je over die elfde hoorn: hij zal woorden spreken tegen de Allerhoogste. De heiligen van de Allerhoogste – dat is het volk dat getrouw is, ik zeg niet zomaar "het volk Israël" want dat is veel te algemeen, maar de heiligen, degenen die zich schikken, de gelovigen in die dagen – die zal hij te gronde richten. Er zal een vreselijke verdrukking plaatsvinden, als je tenminste niet tijdig gevlucht bent. Daar gaan we het de volgende keer ook over hebben. Ik heb u al heel wat redenen gegeven om de volgende keer weer van de partij te zijn, want het hoort allemaal bij elkaar. Hij zal de heiligen van de Allerhoogste te gronde richten en hij zal erop uit zijn tijden en wet te veranderen. De tijden hebben wij vannacht ook veranderd, maar dit is echt iets anders hoor. Het gaat hier over Gods programma en Zijn kalender die hij helemaal terzijde schuift. En zij zullen in zijn macht gegeven worden voor een tijd, tijden en een halve tijd. Dat zijn 42 maanden, drieënhalf jaar. Een tijd wil zeggen één jaar, dan twee jaren en een half jaar. Het gaat heel onmiskenbaar over deze figuur.
Op het moment dat hij zich zo gaat manifesteren, dan heeft hij zich geopenbaard. Hij verheft zich tegen al wat God of voorwerp van verering heet, zodat hij zich in de tempel van God zet om aan zichzelf te laten zien dat hij een god is. Dit is weer zoiets wat heel duidelijk refereert aan wat met name Daniël zegt. Trouwens, ook in het boek Openbaring. Het boek Openbaring is het sluitstuk van de Bijbelse profetie. Dat is vrij makkelijk te begrijpen, want het is terecht het laatste boek in onze Bijbel en ook in de manuscripten. Het vat samen, maar het borduurt ook voort op al het eerdere onderwijs. Je kunt niet zomaar het boek Openbaring lezen; het is juist de culminatie, de bekroning van al het voorgaande onderwijs van de profeten.
Die mens der wetteloosheid zal zich dus in de tempel van God zetten om aan zichzelf te laten zien dat hij een god is. Dit is weer zo'n aanwijzing: er moet dus weer zoiets zijn als een tempel wanneer die mens der wetteloosheid openbaar wordt. Als die tempel er dus nog niet is, dan kan dat maar één ding betekenen: die tempel gaat er weer komen. In Paulus' dagen was die tempel er nog; we praten nu over halverwege de jaren vijftig van de eerste eeuw. In het jaar 70 is die tempel verwoest, maar één ding is duidelijk: in dat eindtijdelijke gebeuren zal er weer een tempel zijn, of hij zal in ieder geval weer in aanbouw zijn en er zal weer een offerdienst zijn. De laatste weken ben ik daar weer heel erg mee bezig. De tijden, lieve mensen, de termijn verstrijkt. Hoe het precies zit, daar kun je over stoeien. Dat doe ik ook – nee, niet vechten, dat bedoel ik niet, maar je bent er gewoon mee bezig. Hoe het precies ook mag gaan, die tempel gaat er weer komen.
Als je vervolgens inderdaad ook ziet wat er allemaal gaande is in het Midden-Oosten – daar hoef ik u niets over te vertellen, daar word je dagelijks op getrakteerd – dan zie je dat er binnen het religieuze zionisme een beweging gaande is die zich steeds meer manifesteert en die beslist weer een tempel wil hebben. Die beweging wordt steeds luider, maar ze kunnen willen wat ze willen, er moet eerst politiek groen licht zijn. Het is nu domweg onmogelijk. Er zijn genoeg Joden die al stiekem allerlei dingen doen, maar die worden dan gearresteerd. Er is een geopolitieke situatie waardoor er nu niet zoiets kan komen als een tempel. Waar gaat die dan precies komen? Nou, dat zijn mooie onderwerpen.
Ik weet niet of u dat de laatste weken hebt gevolgd in het nieuws, maar er komen nogal wat bommen richting Jeruzalem. Het zou helemaal wat wezen als zo'n bom vanuit de moslimwereld dan net 'fout' terecht zou komen op de Al-Aqsamoskee ofzo. U lacht hier nu om, maar ik niet, want ik zeg het doodserieus. Er gaan allerlei complottheorieën over rond, en of het complottheorieën zijn weet ik niet eens, maar er is in ieder geval zoveel mee aan de hand. Eigenlijk heb ik geen idee. Je kunt allerlei scenario's bedenken, maar ik heb Bijbels gezien geen idee hoe die tempel daar nu precies kan gaan komen. Eén ding weet ik wel: hij gaat er komen. Links of rechtsom, hij gaat er komen. Dat is niet omdat ik kan voorspellen, want dat kan ik helemaal niet – en u ook niet trouwens. Zelfs de beste voorspeller kan niet voorspellen; je kan het wel doen, maar het komt nooit uit. Maar God voorzegt, en de Bijbel spreekt inderdaad over een tempel. Die gaat er dus weer komen. In Daniël 12 wordt bijvoorbeeld gezegd dat vanaf de tijd dat het dagelijkse offer wordt gestaakt, er een bepaalde termijn loopt.
Dus er komt weer een offerdienst, hoe dan ook. Terwijl die tempel gereconstrueerd wordt — of dat snel gebeurt, weet ik allemaal niet — maar in ieder geval wordt de dagelijkse offerdienst gestaakt. In plaats daarvan wordt er een gruwel, een afgodsbeeld, neergezet, opgericht, en die brengt verwoesting met zich mee. Dat is waar. Dan zegt de Heer Jezus in Matthäus 24: "Wanneer u dan de gruwel van de verwoesting, waarvan gesproken is door de profeet Daniël, zult zien staan op de heilige plaats..."
Nu parafraseer ik: maak dan dat je wegkomt. Ga niet eens meer terug als je beneden nog iets hebt laten liggen; wegwezen naar de woestijn, want daar kun je dan nog een veilige onderkoming vinden. Dit is het laatste moment. Als dit gebeurt, dat het dagelijks offer wordt gestaakt en er een afgodsbeeld wordt opgericht dat verwoesting gaat brengen... ja, en dan volgen er nog 1290 dagen, 1260 dagen. Er worden verschillende termijnen genoemd, maar het gaat allemaal over die periode van grote verdrukking van drieënhalf jaar of iets meer.
Wat er dus gaat gebeuren, is dat die mens der wetteloosheid openbaar wordt zodra het vertrek heeft plaatsgevonden. Dat is de gedachte: het vertrek vindt plaats, en vervolgens maakt de mens der wetteloosheid zich openbaar. En hoe dan wel? Wel, hij zal zich gaan manifesteren en er zal een beeld van hem worden opgericht, of hij zal dat laten doen, want er is ook nog samenwerking met een andere figuur, zie Openbaring 13.
In ieder geval zal er een beeld van hem worden opgericht op het tempelplein en er zal een hele cultus van afgedwongen aanbidding plaatsvinden. Je moet je daar dan naar schikken, in ieder geval daar in het land. Dat betekent dus dat er weer een tempel Gods is, waar de offerdienst wordt gestaakt en dat afgodsbeeld wordt opgericht. Dat is natuurlijk allemaal om de God, de Allerhoogste, uit te lachen en te bespotten. Hij zal een atheïst zijn, maar hij zal daarmee eigenlijk claimen zelf God te zijn. Hij heeft sterke papieren, kan ik u vertellen, want de hele wereld loopt achter hem aan. Hij komt immers met — dat zien we trouwens ook in 2 Thessalonika, ergens in vers 9 en 10 — krachten, tekenen en wonderen. Hoe dan ook, hij zal zich in de tempel Gods zetten om aan te laten zien dat hij een god is.
Nu zegt Paulus: "Herinnert u zich niet dat ik, toen ik nog bij u was — u weet wel, die drie weken — u deze dingen meermalen gezegd heb?" Dus wat Paulus hier zegt, is geen nieuws. Hij vertelt ze geen dingen waar ze nog niet eerder van hadden gehoord. Nee, hij zegt: "Herinneren jullie je dit niet?" Kijk, Paulus’ schema was heel simpel. Er is heel veel te vertellen over die mens der wetteloosheid, over wat er gaat gebeuren, wat de profetieën daarover zeggen en vooral hoe het met hem gaat aflopen. Daar gaat Paulus later in deze brief ook nog op in.
Er is een heleboel over te zeggen, maar eigenlijk het allerbelangrijkste — voor de Thessalonicenzen, maar ook voor ons nu — is: weet één ding, hij kan niet openbaar worden, want eerst moeten wij vertrekken. Dat moet je weten. De rest is ook heel boeiend, en ik beweer bepaald niet dat het niet ter zake is; het is de Schrift, het is profetie, dus het is voor ons van belang om ons daarmee bezig te houden en er op zijn minst kennis van te nemen. Maar in de praktijk is het voor ons van cruciaal belang dat eerst het vertrek plaatsvindt.
Paulus’ schema en de volgorde is, om zo te zeggen, heel simpel: eerst de afstandneming en daarna de openbaring van de mens der wetteloosheid. Dat was zijn eerste onderwijs. Hij zegt: "Herinneren jullie je dat niet meer?" Eigenlijk heeft hij dat nu dus gezegd, maar door de verwarring was men dit kwijtgeraakt. Nou, en dan zegt hij...
De Weerhouder: de Ecclesia Die de Wetteloze Blokkeert ↑ hoofdstukken
Jullie weten thans wel wat hem weerhoudt, totdat hij geopenbaard zal worden op zijn tijd. Hij heeft het net gezegd. Laat ik dat eerst zeggen: gij weet thans wel, hij heeft zojuist gezegd wat hem weerhoudt, namelijk het vertrek. Er is hier een gezelschap dat ervoor zorgt, niet doordat die mens der wetteloosheid bestreden wordt of zo – helemaal niet – maar het loutere feit dat zij hier nog, of wij hier aanwezig zijn, maakt dat de mens der wetteloosheid niet openbaar kan worden. En jullie weten dat toch? Niet alleen maar omdat hij daar in het verleden al over geschreven heeft; hij heeft het nu ook al naar voren gebracht. Hij zegt: ik spreek jullie met het oog op onze vereniging met Hem. Er is nu verwarring ontstaan en nu zegt hij weer: eerst moet het vertrek plaatsvinden. Zie je hoe fout het is om hier 'afval' van te maken?
Ik ben haast geneigd te denken – dat klinkt niet zo aardig, want dat moet je eigenlijk weggooien – precies, het is geen afval. Het is niet zomaar afval; nee, het is het vertrek dat voorafgaat aan de manifestatie van de mens der wetteloosheid. Het vertrek. En jullie weten dat thans wel, want eerst moet onze vereniging met Hem, de afstandneming, plaatsvinden. Ik lees nu even deze nog: jullie weten thans wel wat hem weerhoudt, of vasthoudt, tegenhoudt, blokkeert. Op de een of andere manier kan hij niet verschijnen, want die mens der wetteloosheid wordt dus weerhouden. Hij wordt vastgehouden, geblokkeerd; hij kan dus niet verschijnen.
De gedachte over de gang van zaken wat de profetie zegt over die mens der wetteloosheid heeft heel veel facetten; het zijn puzzelstukjes. Maar op zich is dit onderwijs, ik durf te beweren, simpel. Het is heel simpel. Namelijk: eerst, voordat het hele – zoals dat met een duur woord heet – het eschaton, dat wil zeggen: voordat het hele programma in verband met de eindtijd gaat draaien, zal eerst het vertrek plaatsvinden. Voordat de mens der wetteloosheid zich gaat manifesteren, zal eerst het vertrek plaatsvinden. En gij weet thans wel wat hem weerhoudt, totdat hij geopenbaard zal worden op zijn tijd. Ja, want zolang de Ecclesia aanwezig is, kan de mens der wetteloosheid niet openbaar worden.
En ik vind het trouwens ook wel mooi dat er staat: 'op zijn tijd'. Dat wil zeggen: het is met recht getimed. Dat was het bruggetje dat ik verzonnen had in verband met het begin van mijn toespraak. De dingen zijn getijdt. God heeft het zo getijdt dat die mens der wetteloosheid pas dán zal openbaar worden. De volgende keer gaan we uitgebreider in op waarom dat dan zo is. Eigenlijk gaat het nu vooral om dat het zo is. Eerst moet dat gebeuren, dan dat. En waarom? Daar zit nog een hele logische reden achter en daar wil ik graag nog over vertellen. Dus deze serie moet gewoon voortgang vinden, als we nog tijd hebben. Ja, dat heb je nog wel, want die tien koningen heb ik nog niet echt voor me zien komen. En die elfde dus ook niet; ik heb geen idee wie die elfde koning is. Oh, jij weet het al? Nou ja, dus je houdt het wel in de gaten.
Het is ook allemaal zo boeiend. Als je nu ziet dat daar inderdaad een wereldrijk zich manifesteert als een ijzeren rijk. Ik zei al: dat beestenrijk wordt bestuurd door een hoer, dat is Sion, eigenlijk alias Babylon. Maar dat manifesteert zich als ijzer en het vertreedt alles en het bombardeert alles. Nee, dat woord wordt niet in Daniël 7 gebruikt, dat geef ik toe, maar het verbrijzelt en het vertreedt alles. En als het al iets kapotgemaakt heeft, dan gaat het er nog eens een keertje overheen om er vervolgens helemaal niets van over te laten. Maar er is inderdaad momenteel zo'n rijk dat zich zo in het Midden-Oosten manifesteert. Dat is de beginfase. De eerste fase is ijzer, de laatste fase is dat er een coalitie gaat komen van tien koningen.
Ja, het wachten is daarop. Ik heb mijn ogen, met een heel aantal van jullie, wagenwijd open. Want ik denk: ja, de tijd is rijp, dus hoe gaat dit zich nu voltrekken? En we zullen hem dan te zijner tijd wel – daar twijfel ik niet aan – we zullen hem straks herkennen. O, dat gaat hem worden! Maar hij zal niet openbaar kunnen worden. Nee, dat gaan we niet meemaken. Want eerst moet het vertrek plaatsvinden. Dat begrijpt u nu inmiddels wel. Want, zegt Paulus in vers 7: "Het geheimenis van de wetteloosheid is reeds in werking. Wacht slechts totdat hij, die op dit ogenblik nog weerhoudt, uit het midden verwijderd wordt."
Begrijp me goed: de wetteloosheid is niet toekomstig, die is er nu ook al. Maar de openbaring, en ook de volle openbaring dat die echt in al zijn verschrikkingen openbaar zal worden – echt satanisch letterlijk – dus dat Satan uit de hemel zal worden geworpen... Nu loop ik toch vooruit op wat ik de volgende keer ga vertellen: de mannelijke zoon wordt weggerukt tot God en Zijn troon. Kijk het maar na in Openbaring 12. En dan vervolgens wordt Satan – de mooiste term die ik daarvoor kan vinden in het Nederlands – uit de hemel geduweld en dan zal hij zich manifesteren op aarde, in die figuur. Die wetteloosheid is dus al aanwezig. Ik zou zeggen: lees de krant en dan weet je dat. Maar dat is nu nog slechts in de verborgenheid, niet in de meest definitieve, publieke sfeer.
De openbaring ervan wacht nog steeds: de openbaring namelijk van de mens der wetteloosheid. Dat is de eindtijdelijke en de laatste fase van die wetteloosheid. "Het geheimenis van de wetteloosheid is reeds in werking. Wacht slechts totdat hij, die op het ogenblik nog weerhoudt, uit het midden verwijderd wordt." Ik vind het niet moeilijk hoor. Want daar hadden we het nu toch over? We hadden het over... kijk, in vers 6 was het: er is iets wat hem weerhoudt. 'Wat hem weerhoudt' is onzijdig. En hier in vers 7 heet het: 'totdat hij' – mannelijk enkelvoud – 'uit het midden verwijderd wordt'. Ja, die weerhouder, dat is Christus in de Ecclesia, die mannelijke zoon. En die moet uit het midden verwijderd worden. Oftewel: wij moeten vertrekken en dan kan hij openbaar worden. En daar is het wachten op.
Nou ja, ik wacht niet op de openbaring van de mens der wetteloosheid, maar die mens der wetteloosheid wacht wel, om zo te zeggen, om geopenbaard te worden. En waar wacht hij dan op? Zonder dat hij iets weet, denk ik. Maar nou ja, dat weet ik trouwens niet. De figuur die achter hem schuilgaat, die weet denk ik duivels goed wat er aan de hand is. Want die weet ook dat hij straks uit de hemel geduweld wordt en dat dan zijn tijd nog heel kort is – dat lezen we later ook in Openbaring. Hij wordt uit het midden verwijderd, en dan zal de wetteloze geopenbaard worden.
Ja, dus in vers 3 lazen we: eerst moet de afstandneming plaatsvinden, het vertrek, en daarna zal de mens der wetteloosheid worden geopenbaard. En nu in vers 7: de weerhouder zal uit het midden worden verwijderd, en daarna zal de wetteloze worden geopenbaard. Ik zeg: één en één is twee. Namelijk: de afstandneming is niets anders dan de weerhouder die uit het midden verwijderd wordt. Want het een leidt tot de openbaring van de mens der wetteloosheid, en het ander ook. Er zijn heel wat uitleggers die dit ook zo uitleggen, want die weerhouder is inderdaad de Ecclesia. Maar die uitleg van de afstandneming als 'het vertrek', die is vrij zeldzaam. Ik daag u uit: kijk het maar eens na, ga eens checken. Daar vind je heel weinig over. Maar juist als je eenmaal ziet dat het niet over afval gaat, maar over het vertrek, dan wordt alles in één keer volledig duidelijk. Ik bedoel, er stond in 2 Thessalonika: "Jullie weten thans wel wat hem weerhoudt."
Samenvatting en Vooruitblik op de Rol van de Ecclesia ↑ hoofdstukken
Het wordt tijd om samen te vatten, want de kern is eigenlijk heel simpel. Ik zei het al: de mens der wetteloosheid kan niet worden geopenbaard zolang de Ecclesia hier nog aanwezig is. Het vertrek van de Ecclesia baant de weg voor de mens der wetteloosheid om openbaar te worden. Dat had u vast en zeker al begrepen.
De volgende keer gaan we onder andere bezien waarom de mens der wetteloosheid niet geopenbaard kan worden zolang de Ecclesia hier nog is. Daar is namelijk een heel logische reden voor. Er is ook een heel logische reden waarom wij moeten vertrekken. Meestal denkt men: "God wil ons behoeden; Hij wil niet dat wij die ellende gaan meemaken." Dat heb ik altijd een vreemde reden gevonden. Want hoe zit het dan met al die mensen die het wél mee zullen gaan maken, zoals de heiligen van de Allerhoogste? Waarom wij dan niet?
Het antwoord is dat wij daar een heel specifieke functie krijgen. Ik heb al een klein beetje verklapt wat de wegrukking van de mannelijke zoon in Openbaring 12 te maken heeft met de verhuizing van Satan en zijn consorten naar de aarde. Waar we het ook over gaan hebben, is het verschil tussen de 1260 dagen en de 42 maanden. Je zou natuurlijk kunnen zeggen dat die termijnen qua tijd zo goed als overeenkomen; het is in beide gevallen drieënhalf jaar. Maar waarom wordt er de ene keer gesproken over 1260 dagen en de andere keer over 42 maanden? Trouwens, als je het helemaal op de keper beschouwt, zit er zelfs een paar weken verschil tussen. Waarom is dat dan weer? Dat wordt over twee weken ons onderwerp.
Lieve mensen, ik hoop dat ik hiermee in ieder geval heb duidelijk gemaakt hoe essentieel dit is in het onderwijs van Paulus. In verband met de komst van de mens der wetteloosheid en de dag van de Heer moeten we begrijpen dat eerst het vertrek moet plaatsvinden. Wij zijn hier nu nog en we wachten op onze promotie, om het zo te zeggen: onze fysieke promotie. Vol verwachting klopt ons hart. Wist u trouwens dat het gisteren 10 Nisan was? Vandaag is het 11 Nisan.
Daar gaan we de volgende keer ook over hebben, en over de twee getuigen. Is dat zeker? Jazeker, dat ga ik later laten zien, dus dat komt zeker nog wel aan de orde. Maar terwijl ik dit zo zeg, denk ik: worden het dan toch vijf studies? Goed, tot zover dan maar. Lieve mensen, wat is het kostbaar om je deze dingen te realiseren. Laten we tot slot samen een lied zingen met elkaar.
UltimateGoodNews