GoedBericht.nl logo
UltimateGoodNews

Jakob bij de Jabbok

26-07-2026 - Geplaatst door Andre Piet
Benthuizen

De nacht bij de Jabbok behoort tot de meest indringende gebeurtenissen in Jakobs leven. Vlak voordat hij het beloofde land opnieuw betreedt, blijft hij alleen achter aan de oever van de rivier. Daar ontmoet hij een mysterieuze man met wie hij worstelt tot het aanbreken van de dag. Wat is de betekenis van deze bijzondere ontmoeting? Waarom ontvangt Jakob juist hier de naam Israël? En welke plaats neemt dit gebeuren in binnen Gods plan met Jakob?

Powered by RedCircle

📝 Samenvatting & Transcriptie van deze lezing

Samenvatting van deze toespraak

Deze studie behandelt de geschiedenis van Jakob die bij de Jabbok worstelt met een Man, de nacht voordat hij zijn broer Ezau ontmoet. Ondanks zijn ontwrichte heup houdt Jakob vast en smeekt hij om een zegen, waarna hij de nieuwe naam Israël ontvangt. Deze gebeurtenis markeert een ommekeer waarin hij niet langer op eigen kracht, maar op God leunt. Ten slotte wordt aangetoond hoe deze geschiedenis profetisch is voor het volk van Israël, dat na een periode van benauwdheid oog in oog met de Messias zal komen te staan en daadwerkelijk gezegend zal worden.

“Ik laat U niet gaan, tenzij Gij mij zegent.”

Introductie en Achtergrond van Jakob ↑ hoofdstukken

Ik wilde jullie vanmorgen graag eens bepalen bij deze geschiedenis die je hier achter mij ziet geprojecteerd. En je hoeft niet zo heel veel feeling met taal te hebben om in te zien dat het wel opmerkelijk is dat hier sprake is van een omkering: Jakob bij de Jabbok, ja. Nou ja, de volgende keer trouwens gaan we daarmee verder; nou ja, niet zozeer met het bespreken van deze geschiedenis, maar met het vervolg. Deze geschiedenis treffen we aan in Genesis 32 en het vervolg, Genesis 33 dus, sluit daar direct op aan, namelijk de ontmoeting die Jakob dan heeft met zijn broer Ezau.

Nou is dat een beetje lastig voor mij als spreker, dat is mijn probleem: waar moet je beginnen en wat moet je als bekend veronderstellen? Er zitten hier mensen die echt doordrongen zijn in de Bijbelse boodschap, maar er zijn ook mensen die daar niet zoveel kaas van hebben gegeten of daar nauwelijks nog enig zicht op hebben. Geen van jullie beiden wil ik kwijtraken eigenlijk, en ik wil iedereen daarin dus maximaal ten dienste zijn.

Dus laat ik bij Jakob beginnen. Nou ja, vader Jakob, wie was dat? Ja, die kennen we allemaal natuurlijk nog wel. Even kijken, je kunt hem zelfs wel zingen. Ja, nou ooit sliep hij, maar dat was toen hij ooit het land verliet: "Vader Jakob slaapt geen ochtend..." Toen kreeg hij een droom.

Maar Jakob, laten we het eventjes zo neerzetten. Deze geschiedenis heeft pakweg 3700 jaar geleden ongeveer plaatsgevonden. De voorgeschiedenis die hier direct aan voorafgaat, dat is dus Genesis 31, dat begrijpt u ook wel als we het over Genesis 32 hebben. Maar Jakob is een van die drie illustere aartsvaders. Abraham was ooit geroepen uit het gebied van Ur der Caldeën. Vervolgens, precies honderd jaar later na zijn geboorte — op 100-jarige leeftijd — kreeg hij een zoon, Isaak. En die trouwde op zijn veertigste. Dat is een ideale leeftijd, heb ik wel eens begrepen. Maar hij heeft twintig jaar — eigenaardig, twintig jaar — moeten wachten op een kind. En ze zeggen wel eens: "Zeg maar nee, dan krijg je er twee." Dat was in dit geval echt zo, want er kwam een tweeling uit. Isaak en Rebekka kregen alsnog een tweeling, en die tweeling heette Jakob en Ezau.

Nou, die namen zeggen u ongetwijfeld wel wat. En het heeft jaren geduurd. De geschiedenis van Jakob wordt ook uitgebreid beschreven: dat hij de zegen, eigenlijk het eerstgeboorterecht, kocht van zijn broer, en later heeft hij ook nog eens een keertje de vaderlijke zegen van zijn broer Ezau geroofd. En omdat hij bang was zijn broer Ezau onder ogen te komen, is hij toen, mede op aanraden van zijn moeder Rebekka, het land ontvlucht.

Nou ja, overigens is dat wel interessant, want een heleboel mensen weten dat niet. Toen hij het land uitvluchtte — dat kun je bijbels niet expliciet vermeld vinden, maar kun je berekenen uit allerlei andere gegevens — was hij 77. Dus hij was in onze ogen al een oude man. Maar ja, de leeftijden lagen toen veel anders dan in de huidige tijd, niet meer zo extreem als voor de zondvloed, maar niettemin: een man als Abraham, de grootvader van Jakob dus, die werd 175 jaar oud. Nou, ik zie hier wel mensen enigszins op leeftijd, maar 175 bij lange na niet, nee!

Maar goed, Jakob ontvlucht dus het land en dan verblijft hij ook weer twintig jaren daar in het gebied waar de familie van zijn moeder vandaan kwam: Paddan-Aram. En ja, daar heeft hij heel veel meegemaakt bij zijn oom Laban, met de kuddes en dergelijke. En na twintig jaren keert hij weer terug.

Laat ik nou meteen al eventjes aangeven, zonder daar nu al uitgebreid op in te gaan — want daar wil ik mee afsluiten — het is niet alleen maar historie wat opgetekend is. Ik ga er van uit dat Jakob dit zelf ooit ook heeft opgetekend. Het zijn niet alleen geschiedenis en zijn memoires om zo te zeggen, maar het is in hoge mate ook profetisch. Dat wil zeggen: onder de oppervlakte zie je gewoon allerlei aanwijzingen dat dit een profetisch patroon is. Het spreekt niet alleen maar over Jakob en zijn eigen huis, maar ook over het huis van Jakob in de zin van zijn volk: het volk van Israël en alle belevenissen die Israël zo in de loop van de historie zou meemaken. En nou ja, hoe was het ook alweer? Israël is twintig eeuwen geleden in de diaspora terechtgekomen, maar na twintig eeuwen keren zij toch weer terug naar het land.

Nou heb ik de eerste aanwijzing al eventjes gegeven om de parallel meteen even voor u te schetsen. Als Jakob daar terugkeert uit het gebied van — nou ja, wat tegenwoordig dan Irak is — als hij daar dan terugkeert, dan lees je dat hij zijn broer Ezau onder ogen moet gaan komen. En daar ziet hij enorm tegenop, wat heel logisch is. Je kunt zeggen: ja, maar dat was al twintig jaar geleden dat hij die heibel had en dat hij feitelijk zijn broer vreselijk heeft bedrogen (en trouwens zijn ouders ook). Dus het herinnerde hem ook aan zijn eigen verleden. In ieder geval ziet hij enorm op tegen de ontmoeting met zijn broer Ezau, die hem dan tegemoetkomt met 400 man.

En dan lees je ook dat Jakob genoodzaakt is tot God te bidden. En ondertussen blijft Jakob toch zijn eigen boontjes doppen en gaat hij allerlei dingen regelen om Ezau dan toch maar te gaan ontmoeten, want hij wil hem ter wille zijn. Volgende keer gaan we daar uitgebreid verder op door. Maar goed, Jakob zit in de rats om zijn broer Ezau onder ogen te komen. En hij treft allerlei voorzorgsmaatregelen. Dat is de directe aanleiding dat Jakob een man tegenkomt met wie hij worstelt, daar bij de Jabbok. En wat we nu vers voor vers zullen lezen en zien, is eigenlijk Gods antwoord op Jakobs angst voor Ezau.

Nou, dat eventjes kortweg aangegeven over wat de context en de achtergrond van deze geschiedenis is.

De Oversteek van de Jabbok in de Nacht ↑ hoofdstukken

En dan komen we bij Genesis 32, waar ik aanhaak bij vers 22. Hieronder ziet u het interlineair, waarbij u vooral moet letten op de tweede regel, omdat dat de meest letterlijke weergave is. En dan staat er dat hij in die nacht opstond. Niet zomaar een nacht; het is namelijk de nacht voordat hij daadwerkelijk die ontmoeting zou hebben met Ezau en de zijnen. Dat was in feite een hele stam geworden, een heel volk — een uit de kluiten gewassen familie, daar komt het eigenlijk op neer.

Hij stond op in die nacht. En die nacht — dat moet u zich nu al goed realiseren, ik maak u er meteen even attent op — is eigenlijk het hele decor van de geschiedenis die we vanmorgen met elkaar bespreken. Want in deze nacht vindt de oversteek plaats, maar ook de worsteling waar we straks over zullen leren, én Jakobs naamsverandering.

Hij stond in die nacht op en hij nam zijn beide vrouwen — ja, hij had er twee — en bovendien zijn twee slavinnen. Nu kun je dit natuurlijk meteen heel moralistisch gaan benaderen en zeggen: "Kijk eens wat een polygamie!" Voor zover we in de Bijbel over polygamie lezen, geeft het altijd gigantisch veel ellende, trammelant en conflict. Je hoeft er niet eens zo heel diep over na te denken om te zien dat dat nogal voor de hand ligt: heel veel concurrentie, nijd en jaloezie. Jakobs geschiedenis illustreert dat ook. Maar goed, hij had dus twee vrouwen: Rachel en Lea — ook weer een verhaal apart. Zij hadden beide trouwens ook weer een slavin, Bilha en Zilpa. En hij had inmiddels ook al elf zonen van al die vier vrouwen. Het was dus eigenlijk nog erger: twee vrouwen en twee bijvrouwen, daar komt het in feite op neer.

Dit is dus het huis van Jakob. En ik zeg het expres even zo: dit is zijn hele huis, maar "het huis van Jakob" is voor degenen die enigszins vertrouwd zijn met het Bijbelse spraakgebruik in de latere geschiedenis gewoon de aanduiding voor het hele volk. Het hele volk van Israël heet dan het huis van Jakob of het huis van Israël. In zijn familie zit hier dus in feite al een profetische hint in.

Er staat nog bij: "en zijn elf zonen". U zegt: "Hij had er toch twaalf?" Ja, maar Benjamin moest nog geboren worden, en dat lees je pas in Genesis 35. Dit is Genesis 32. Benjamin werd ooit geboren bij Bethlehem, waarbij zijn moeder kwam te overlijden. Vandaar dus de elf zonen.

Hij nam zijn beide vrouwen, zijn beide slavinnen en zijn elf zonen, en hij trok de doorwaadbare plaats van de Jabbok over. Het gaat hier over een rivier — nou ja, rivier is een groot woord, eigenlijk is het een wadi, een beek. En wat is een wadi? Een rivier stroomt het hele jaar door en er is altijd water, maar een wadi staat in droge delen van het seizoen gewoon leeg en dan stroomt er geen water. De Jabbok is zo'n wadi.

Om het even te plaatsen: dit is het land van Israël. Hier heb je de Middellandse Zee, de Dode Zee en het Meer van Galilea. Hier stroomt de Jordaan van hoog naar laag, met een enorm verloop. De Dode Zee ligt wel 300 meter onder de zeespiegel; er is geen plek op de hele wereld die zo diep onder de zeespiegel ligt. Het Meer van Galilea trouwens ook hoor, dat ligt krap 200 meter onder de zeespiegel. Anyway, dit riviertje of deze wadi, dat is dus de Jabbok. Hij komt uit het oosten en hij passeert de Jabbok op een doorwaadbare plaats. Dat wil zeggen dat er een specifieke plek was waar je goed doorheen kon lopen, of waar het alleen maar modder was, maar in ieder geval een plek waar je kon oversteken.

De aardigheid is trouwens dat de Jabbok vaker wordt genoemd in de Bijbel. Het was de grens van het gebied van Ammon; dat staat een paar keer vermeld. Het gebied van de Ammonieten, van Ammon, ligt tussen de Jabbok en de rivier de Arnon. Het leuke is dat de Jabbok ontspringt in wat wij nu Amman noemen. Amman is de hoofdstad van Jordanië, maar dat is direct afgeleid van Ammon. Al die oude namen uit de grijze historie vind je nu dus gewoon nog op de landkaart terug. In feite is het een rivier die uitmondt in de Jordaan en begint in of nabij Amman.

Oké, dat over de Jabbok. Hij trok de doorwaadbare plaats van de Jabbok over. Hij nam hen — dat wil zeggen de dames en zijn elf zonen — en hij deed hen de beek overtrekken. Met een hele meute maakte hij deze reis van zijn oom Laban weer terug naar het beloofde land. Hij nam hen en hij deed hen de beek overtrekken, en hij deed overtrekken hetgeen hij had.

Dat klinkt misschien wat raar, maar het punt is dat hier heel opvallend — zeker in het Hebreeuws zie je dat ook, en ik heb het in de vertaling een beetje willen laten doorklinken — het woordje 'overtrekken', in de zin van doortrekken of passeren, drie keer wordt genoemd in één vers. Daar ligt de nadruk op: het is met recht een overtocht. Hij passeert hier de Jabbok.

Het is wel opmerkelijk, en daar wil ik graag even op wijzen: in de Bijbel is het passeren van de Jordaan — en dit is een aftakking van de Jordaan — ook een beeld van dood en opstanding. Dat is eigenlijk helemaal niet zo moeilijk te begrijpen, want in het Nederlands spraakgebruik spreken we nog steeds over de 'doodsjordaan'. Als je de doodsjordaan gepasseerd bent, kom je in het beloofde land. Dat is de gedachte in het spraakgebruik. Als je de Jordaan doorgaat, is dat in feite een beeld van sterven en dood, en weer uit de Jordaan opkomen is het beeld van opstanding en nieuw leven. Dat wordt hier in type ook uitgebeeld.

Wat Jakob feitelijk doet, is eerst zijn gezin en al zijn bezittingen in veiligheid brengen. Ik zei zojuist al dat hij met een hele meute kwam, want hij had ook nog eens een enorme kudde verworven bij zijn oom Laban, op een hele bijzondere wijze. U ziet aan mij dat ik iedere keer even halt moet houden: "Ga hier nou niet over uitweiden, André, want je moet weer terug naar de geschiedenis!" Maar het is allemaal een verhaal apart, en zo boeiend.

Hij deed hen dus allemaal de beek, de Jabbok, overtrekken, en alles wat hij had. Dat betekent dat toen hij dat allemaal gedaan had, hij alleen achterbleef. Alles wat hij bezat, was nu aan de overkant in veiligheid gebracht. En als je het een beetje literair bekijkt, is de gedachte ook dat hij nu niets meer had om zich achter te verschuilen. Hij was nu alleen. Hier begint de eigenlijke geschiedenis.

De Worsteling met de Man ↑ hoofdstukken

Want dan staat er in vers 24: "En een man worstelde met hem totdat de dag aanbrak." Ja, heel eigenaardig, want die man wordt hier verder helemaal niet geïntroduceerd. Wie was dat in hemelsnaam dan? Nou, "in hemelsnaam" zeggen we eigenlijk in dit geval, want dat typeert eigenlijk wel zijn afkomst. Maar een man worstelde met hem. Er staat dus niet wie hij was, maar let op de formulering: "een man worstelde met hem", niet "Jakob worstelde met een man". Nu zeggen we: it takes two to tango, jawel, maar het initiatief ligt in dit geval bij de man. Een man die worstelde met hem, niet omgekeerd. En dit moet op zich al veelzeggend zijn. Meestal is Jakob zo'n type — we hebben toch heel veel informatie over hem, ik had het net over zijn memoires, maar daar komt een bepaald type persoonlijkheid in naar voren.

En Jakob, laten we wel wezen, als je hem gewoon als karakter zou moeten typeren, is nou niet iemand waarvan je zegt: dat is een aangenaam mens, of in ieder geval niet erg betrouwbaar. De aardigheid is trouwens dat er meestal wordt gezegd, als het gaat over de naam Jakob: ja, dat betekent "hielenlichter". Dat klopt niet helemaal. Het klopt wel, maar het is toch niet helemaal waar. Hij hield de hiel van zijn broer vast bij zijn geboorte. Het was een tweeling, dus hè. En dan lees je dat eerst Ezau wordt geboren, dat was dus de eerstgeborene. Dat is in de Bijbel een belangrijk gegeven. En Jakob komt daar achteraan en hij hield de hiel van zijn broer Ezau vast bij de geboorte, en daarom heette hij Jakob, want zo wordt dat ook uitgelegd. Eigenaardig! En bij ons heeft "hielenlichter" die betekenis gekregen en is direct ontleend aan Jakob. Daar bedoelen we eigenlijk mee: iemand die je niet kunt vertrouwen, iemand die je gewoon oplicht en beduvelt. Dat is Jakob, dat typeert hem wel heel sterk.

Hij is ook altijd degene die het initiatief neemt. Ik bedoel, er wordt meteen al bij de geboorte gezegd dat Jakob weliswaar als tweede verschijnt, als tweede geboren wordt, maar niet te min dat Jakob over zijn broer zou heersen, de dominantie zou hebben. Dat wordt al gezegd. Maar Jakob dacht altijd alles zelf te moeten regelen. Zelf doen, weet je wel? Kleinkinderen die dat op hun lippen hebben bestorven: "Zelf doen!" Nou, dat is Jakob. Zelf doen. Hij denkt het allemaal zelf te moeten regelen en daar kwam hij ook altijd mee in de ellende, omdat hij dacht dat het allemaal door hemzelf moest gebeuren. Ik bedoel, hij heeft het eerstgeboorterecht van zijn broer gekocht voor appelmoes... nou was het ook weer met linzensoep, ja ja ja, linzensoep, dat rode daar. En dat had hij gekocht. Maar waarom heeft hij dat gekocht? God had al van tevoren gezegd: jij bent niet de eerstgeborene, maar het eerstgeboorterecht komt bij jou terecht. Hij dacht dat zelf te moeten verwerven, maar dat was helemaal niet nodig geweest. Hij had gewoon die linzensoep zelf kunnen houden bij wijze van spreken, want hij had het toch wel gekregen. Kijk, dat was meer de mentaliteit van zijn vader Izak. Dat was iemand die het allemaal wel goed vond, een heel flegmatisch iemand: komt wel goed, hoef je er geen moeite voor te doen. Nou ja, ik zit het nu misschien een beetje te psychologiseren, maar goed.

Jakob is in dit geval niet de initiatiefnemer, maar er wordt met hem geworsteld door een man. En er wordt nog bij gezegd dat het gelimiteerd is: totdat de dag aanbrak. Daarmee is in ieder geval ook aangegeven dat het allemaal gebeurt in de nacht, zolang het donker is. De worsteling vindt in de nacht plaats. In feite is dat ook weer zo: als je een beetje gevoel hebt voor typologie, dan snap je dat ook. Het is nacht. Je leest — even tussendoor — in het Johannes-evangelie dat Judas, op het moment dat hij de tafel verlaat in de nacht waarin Jezus zou worden overgeleverd, de discipelen en Jezus verlaat. Hij gaat weg — Jezus had ook gezegd: "ga maar weg" — en dan staat erbij: "en het was nacht". Ja, dat typeert. Het was duister in zijn hart, maar het was donker, ook verborgen allemaal.

En laat ik verder gaan met die geschiedenis van Jakob. "Toen deze" — dat is die man — "toen die man zag dat hij hem niet overmocht..." Dat is niet echt modern Nederlands, maar het betekent dat hij hem eigenlijk niet aankon. Nou ja, er staat dus niet — zo wordt het wel heel vaak uitgelegd — dat de man te zwak was. Dat is absoluut niet de gedachte, dat blijkt uit het vervolg wel. Maar het is juist het volgende vers dat licht werpt op wat dit betekent. Die man onderkent: ja, Jakob laat mij niet gaan. Hij overmocht hem niet, dat betekent: Jakob bleef aan die man vastzitten, hij raakte hem maar niet kwijt. En dat dat inderdaad de gedachte is, blijkt, want er staat vervolgens in hetzelfde 25e vers: "Toen deze zag dat hij hem niet overmocht, raakte hij hem op zijn heupgewricht, zodat Jakobs heupgewricht ontwricht werd terwijl hij met hem worstelde."

Ik heb hier dit woordje even gecursiveerd, want in de NBG-vertaling staat: "de man sloeg hem op zijn heupgewricht". Je zou zeggen: ja, daar heb je natuurlijk een flinke klap voor nodig als je heup ontwricht raakt, dat doe je niet zomaar. Nee, maar dat is niet het Hebreeuwse woord dat hier gebruikt wordt; er wordt niet van slaan gesproken. De Statenvertaling zegt ook: die man roerde zijn heupgewricht aan. Dus gewoon aanraken. Ja, hier blijkt al uit dat het idee dus niet is dat die man te zwak is en dat hij Jakob niet kon treffen. Integendeel, hij raakte zijn heupgewricht aan, dat is de Bijbelse formulering zoals de geschiedenis verhaalt. Hij raakte zijn heupgewricht aan en zijn heupgewricht werd ontwricht.

Dus die ene aanraking was voldoende om Jakob eigenlijk ook te tekenen, voor de rest van deze hele geschiedenis en misschien wel voor de rest van zijn leven. Die man ging vervolgens mank zijn weg; hij werd getekend voor het leven. Dat zullen we straks ook nog zien. Maar goed, die man raakte hem dus op zijn heupgewricht, zodat Jakobs heupgewricht ontwricht werd terwijl hij met hem worstelde. Wat hier dus eigenlijk staat: hij werd geraakt, maar hij bleef maar worstelen. Dus ook na zijn verwonding, nadat zijn heupgewricht ontwricht was, laat Jakob hem niet los.

Ziet u trouwens de wijze waarop dit verhaald wordt? Het is heel summier. Je zou er allerlei dingen in vermeld willen zien, maar de dingen worden benoemd en het laat je soms achter met vragen van: hoezo dan wel? Vragen die dan later pas invulling krijgen. Er staat bijvoorbeeld "een man", maar pas later in de geschiedenis wordt zijn identiteit helderder en duidelijker, laat ik het zo zeggen. Maar in eerste instantie wordt dat gewoon zo vermeld. Die man zegt dan toen...

Jakob Smeekt Om de Zegen ↑ hoofdstukken

Toen zeide Hij – die Man die met Jakob worstelde –: "Laat Mij gaan, want de dageraad is gekomen." Maar hij, Jakob, zei: "Ik laat U niet gaan, tenzij Gij mij zegent." Hier is Jakob zich meteen al van bewust: dit is natuurlijk niet zomaar een man. Hij was weliswaar geïntroduceerd als een man, maar wat hier plaatsvindt... Jakob heeft zich gerealiseerd: dit is Iemand van Wie ik afhankelijk ben en Die ik daarom ook niet laat gaan. Dat is eigenlijk het idee.

Die Man zegt: "Laat Mij gaan." Hij zegt dus niet: "Je hebt gewonnen," of "Ik ben verslagen," of woorden van gelijke strekking. Het hele idee is dat Jakob aan die Man blijft vasthouden, ook nu zijn heupgewricht ontwricht is. Het motief dat genoemd wordt is ook weer zo raadselachtig. Zoals ik zojuist al even probeerde aan te geven: soms komt het in de formulering wat raadselachtig over, maar dat is bewust. Want de dageraad is gekomen. "Dageraad" is natuurlijk een beetje oud-Nederlands, maar het betekent gewoon zonsopkomst. Op het moment dat de zon opkomt en het een beetje licht wordt, dan heet dat in de Bijbel de dageraad. En die Man zegt: "Laat Mij gaan, want de dageraad is gekomen."

Het idee daarbij is kennelijk dat die Man niet gezien wil worden. Deze worsteling vindt plaats in de nacht, en vindt ook heel bewust plaats in de nacht. Zodra het licht wordt, wil Hij niet gezien worden, en vandaar dat Hij zegt: "Laat Mij gaan." Dit is iets – dat is wat erin doorklinkt – wat alleen tussen deze Man en Jakob is, iets tussen hen beiden. Deze worsteling is eigenlijk iets heel privé's, een intiem gebeuren waar verder niemand iets mee te maken heeft. Jakob was alleen en Jakob worstelt die nacht. Hoe laat die worsteling begonnen is, weet ik niet, dat staat er niet bij. Maar ik weet wel: het was inmiddels... de zon kwam al op. Die Man zegt dus: "Laat Mij gaan, want het wordt al dag." Maar Jakob zei: "Ik laat U niet gaan, tenzij Gij mij zegent."

Hier vindt al een ommekeer plaats. Jakob bij de Jabbok: Jakob wordt een ander mens. En in feite klinkt er in deze formulering al iets van door: hij verwacht de zegen nu van Hém. Tot dusver was Jakob in zijn hele geschiedenis altijd de initiatiefnemer. Hij was degene die de zegen nam en jatte – want daar kwam het eigenlijk op neer. Ik zeg dat even op z'n Hebreeuws, hè: hij jatte het gewoon. Hij stal de zegen en hij lichtte de boel op, ja. Maar nu vraagt hij eerbiedig om de zegen.

We zullen straks ook zien – later wordt er ook op deze geschiedenis teruggeblikt in het boek Hosea – dat er staat dat Jakob bij die gelegenheid weende en gesmeekt heeft om de zegen. Hij laat die Man niet los: "Tenzij Gij mij zegent." In eerbied en onder tranen vraagt hij nu om de zegen. (Ik haal straks het bonnetje er nog wel bij om het te bewijzen!) Maar eerbiedig vraagt hij nu om de zegen.

En daar staat bij: "Daarop zeide Hij" – die Man dus – "tot hem" – Jakob –: "Hoe is uw naam?" Je voelt al: dit is niet zomaar informatief, want die Man wist echt wel hoe hij heette. Maar Hij wilde het hem laten zéggen. Dus in feite educatief... hoe moet ik het zeggen... nee, pedagogisch! Dat is net zoiets als in het begin van het boek Genesis. Wanneer Adam en Eva zich verbergen, dan staat er dat God zegt: "Adam, waar zijt gij?" Nou, dat was niet omdat God niet wist waar hij zat, maar gewoon om Adam tevoorschijn te roepen. Dat is eigenlijk wat Hij hier doet. Die Man vraagt dus: "Hoe is uw naam?" En hij zei: "Jakob."

Ja, hij gaat een nieuwe naam krijgen, dat blijkt nu uit het vervolg, maar hij wás Jakob. Dit was in feite zijn identiteit tot dusver: Jakob. Dit geeft wel even de gelegenheid om daar nu ietsje dieper op in te gaan, omdat de naam Jakob heel vaak negatief wordt uitgelegd. Waarom? Nou ja, mensen zeggen dan: zijn naam betekent 'hielenlichter'. Nou, dat is niet helemaal de gedachte. Het betekent letterlijk dat hij de hiel van zijn broer vasthield. En omdat hij later dus een bedrieger bleek te zijn, heeft de uitdrukking 'hielenlichten' die negatieve klank gekregen. Maar bij de geboorte – wat die vroedvrouw heeft gezien of wat Rebekka heeft ondervonden – hield hij de hiel van zijn broer vast. Dat is eigenaardig, zeg! Ik heb weinig ervaring met dat soort dingen, maar het moet wel heel opmerkelijk geweest zijn.

Je zou het namelijk net zo goed heel positief kunnen opvatten, namelijk: Jakob hield zijn broer vast; hij liet hem niet gaan. En eigenlijk is dat hier feitelijk ook weer de gedachte. Het is een vasthouder: hij houdt vast. Dat er geworsteld wordt en gefochten, dat is allemaal tot je dienst, maar hij houdt hem vast. Dus met die naam 'hielenlichter' moet je een beetje oppassen: dat is in feite een latere uitleg van een eerdere gebeurtenis bij zijn geboorte. Maar er zit wel degelijk ook een hele positieve gedachte aan.

In feite komt het erop neer – maar daar gaan we de volgende keer dieper op in – dat Ezau juist gezegend wordt wía Jakob. Zo gaat het trouwens in de Bijbel altijd: de zegen gaat via... Ik bedoel, dat was al bij zijn opa Abraham. Als Abraham wordt geroepen... waarom? Omdat God alleen maar interesse heeft in Abraham en in zijn familie? Nee! Abraham wordt geroepen en er staat bij: "In u en via u ga ik alle geslachten van de aardbodem zegenen." Dat wil zeggen: hij is uitverkoren, niet ten koste van de rest, maar juist ten dienste van de rest; juist om de rest te bereiken en te zegenen. En dan krijgt dat vasthouden juist wel degelijk ook een hele positieve betekenis. Dus het is dubbel, het zit er allebei in.

Maar goed, Jakob is dus de naam die hij tot dusver had: de naam van degene die greep en vasthield, maar vooral ook – inderdaad, dat was zijn praktijk tot dusver – om zelf de zegen te bemachtigen. Die man heeft wat op zijn hals gehaald! De geschiedenis begint al hoofdstukken eerder over Jakob en Ezau, maar met name van Jakob: wat hij allemaal heeft ondernomen en aan ellende op zijn hals heeft gehaald. Die hele vlucht naar zijn oom Laban in het buitenland staat ook in dat teken. En als hij dan vervolgens bij Laban is, krijgt hij ook nog eens een keertje een koekje van eigen deeg: wordt hij zelf ook bedrogen! Nou ja, dan denk je ook: Jakob, Jakob...

Maar weet u, dat vind ik zo mooi – ja, dat vind ik prachtig! Jakob is altijd maar aan het werk en denkt het zelf te moeten regelen en te bemachtigen, maar God had Zijn belofte aan hem gegeven. En wie hij ook is, en wat je in menselijk opzicht qua karakter ook over hem kunt zeggen van: "Nou, dat is nou niet echt aangeraam, zeg" – ja, maar bij God is er geen aanzien des persoons. Hij heeft geen lievelingetjes of zo, maar God kiest uit: "Jou moet ik hebben en jou ga ik gebruiken. Wat jij ook allemaal in je hoofd haalt, Ik ga Mijn weg toch wel." Ik moet zeggen: alleen al dat idee geeft zo'n rust! God gaat Zijn weg. Oké, we gaan weer verder. Zijn naam werd dus gevraagd, en hij antwoordde: "Jakob." Toen zei hij – die Man dus...

De Naamsverandering Naar Israël ↑ hoofdstukken

"Uw naam zal niet meer Jakob luiden" – dat wil zeggen: tot dusver was dit jouw naam – "maar Israël." En dat wordt dan ook uitgelegd: "want gij hebt gestreden met God en mensen". Nou, je hoeft helemaal geen Hebreeuws te kennen om te weten dat de naam Israël iets met strijd te maken moet hebben. Ja, want zo wordt het ook uitgelegd.

Het zit in dit geval trouwens ietsje complexer, want ik zal het uitleggen. De naam Israël is verwant aan het werkwoord sarah – dat heeft trouwens weer niks te maken met zijn oma Sarah, want dat schrijf je anders, de Hebreeuwse spelling is anders. Maar dat is het Hebreeuwse woord voor strijden. Als je de handboeken erop naslaat of kijkt in de encyclopedie, dan zul je bij de betekenis van de naam Israël twee betekenissen tegenkomen. Er is een school die zegt: het betekent 'strijder Gods'. Dat El, dat is een verwijzing naar Elohim, betekent gewoon God. Er zijn zoveel namen die eindigen met -el: Daniël, Misaël, noem maar op. Maar dat betekent altijd God. En Israël zou dan de 'strijder Gods' zijn. In feite is dat hier ook de uitleg, dat moet ik er direct bij zeggen. Maar er is ook een school die zegt: nee, het heeft ook een oud verband met sar. En dat betekent vorst. In allerlei talen zie je het nog weer terugkeren op de een of andere manier. Maar een sar, dat is vorst. En daarom wordt Israël, als je de handboeken nakijkt, uitgelegd als 'vorst van God'.

Als u nou het mes op mijn keel zet – dat doet u natuurlijk niet – maar vraagt: "Wat denk jij dat het is?" Nou, als ik hier naar dit verband kijk, dan zeg ik: nou, dat betekent 'strijder Gods', want zo wordt het ook uitgelegd. Maar daarmee is overigens niet die andere uitleg weggepoetst of weggegumd. Nee, het kan, het is namelijk beide waar: hij is een strijder Gods, maar hij is ook een vorst van God. Dus eigenlijk kan ik niet kiezen. Ik hoef ook niet te kiezen, want het is namelijk beide waar.

Nou, hoe dan ook, hij krijgt een heel andere naam. Eigenlijk is in de Bijbel een naam veel meer dan alleen maar... ja, zo van: het beestje moet een naampje hebben om te worden aangesproken. Nee, een naam drukt je identiteit uit. Tegen Abram werd gezegd: "Vanaf nu zal je niet meer Abram heten, maar Abraham." Dan kwam er een letter bij in zijn naam. En je vindt zoveel naamsveranderingen in de Bijbel: je heette zo en voortaan zul je zo heten. Hij krijgt in feite een hele nieuwe identiteit: vanaf nu zal je niet meer Jakob heten, maar je wordt Israël, een strijder Gods. Want hij heeft gestreden met God en mensen.

Eigenaardig trouwens, die volgorde, hè? Je zou zeggen: hij heeft met mensen gestreden. Ja, nou nogal, ja! Hij heeft wat conflict gehad met mensen en er is zoveel trammelant geweest, en nu heeft hij dan ook met God gestreden. Maar het wordt hier omgekeerd, eigenlijk is dat belangrijk. Je hebt ook gestreden met God, geworsteld. En er staat bij: "en gij hebt overmocht." Weer datzelfde werkwoord. En dat betekent hier dus opnieuw weer niet: je hebt gewonnen of de ander heeft de nederlaag geleden, dat is niet de gedachte. Maar: je hebt overmocht, je hebt vastgehouden, je hebt me niet losgelaten. Dat is zoals zijn naam hier wordt uitgelegd: "Want je hebt gestreden met God en mensen, en je hebt overmocht, je hebt vastgehouden." Ja, in feite klinkt daar dan toch nog weer de naam van... In zijn nieuwe naam klinkt de naam van Jakob op een hoger niveau alsnog door.

Daarop – we gaan verder – daarop vroeg Jakob: "Zeg mij toch uw naam." Ja, ik bedoel: u vroeg mijn naam, ik heb die gegeven. Maar het is heel – hoe heet dat met een mooi woord – het is heel asymmetrisch. Zijn naam wordt gevraagd en Jakob zegt "Jakob". En nou vraagt Jakob dat aan die man: "Zeg mij toch uw naam." Maar hij antwoordt: "Waarom vraag je dan naar mijn naam?" Dat vind je vaker in de Bijbel. Als je leest dat een engel verschijnt aan Manoach, dat is de vader van Simson, dan vraagt Manoach bij de tweede gelegenheid ook: "Wat is uw naam?" En dan vraagt die engel: "Hoezo vraag je nou naar mijn naam? Die is immers wonderbaar."

In feite heeft God ook... ja, Gods naam is dat Hij eigenlijk geen naam heeft. Sorry, het klinkt heel politiek en diplomatiek, maar ik bedoel gewoon dit: kijk, een naam dient ter onderscheiding. Waarom heb je een naam nodig? Ja, gewoon om iemand eruit te kunnen halen. Daarom is dat zo vertwijfeld lastig als je in één gezelschap vijf mensen hebt die allemaal Jan heten of zo, dan moet je ze een bijnaam gaan geven om ze alsnog te onderscheiden. Maar God heeft geen naam nodig. Hoezo, er is er maar één! Dus waarom zou Hij een naam nodig hebben? Dus als God zich dan bekendmaakt aan Mozes, dan lees je dat in Exodus 3 ook. Hij zegt: "Mijn naam: Ik ben wie ik ben." That's it, en daar mag je het mee doen. Maar er is ook meer dan genoeg.

Oké, en dan staat er: "En hij" – die man – "zegende hem daar", bij de Jabbok. Waarom? Want Jakob had gezegd: "Ik laat u niet gaan, tenzij gij mij zegent." En die man, die zegende hem hier ook. Hier blijkt natuurlijk ook onmiskenbaar dat die man zoveel meer is dan zomaar iemand. Maar wat doet hij daar nou uiteindelijk? Hier krijgt hij de zegen en hij krijgt een hele nieuwe naam.

Pniël: het Aangezicht van God Gezien ↑ hoofdstukken

En Jakob noemde de plaats Pniël — of Penuël staat in de meer moderne vertalingen. Maar dat betekent eigenlijk gewoon... Dat is wel grappig, want ik had het net over jatten. Maar wij kennen ook het woordje 'ponum'. Dat is geen bonum, daar bedoelen we mee: dat is geen gezicht. Maar het is eigenlijk Jiddisch, of wat noemen ze dat, Bargoens. Maar in ieder geval komt het uit het Hebreeuws. Bonum betekent gezicht. Eigenlijk meervoud is een heel eigenaardig woord: aangezicht. Dus Pniël betekent... Pnië is het gezicht of het aanzien in het algemeen. En El — ik zei het al eerder — betekent God. Dus: het aangezicht van God.

En ook hier wordt de naam verklaard door Jakob. Jakob noemde de plaats hier bij de Jabbok waar hij geworsteld heeft, Pniël. Want, zei hij: "Ik heb God gezien van aangezicht tot aangezicht en mijn leven is behouden gebleven." Dat is eigenaardig. Ja, nou, hier zou ik een uitgebreide toelichting op kunnen geven, maar ik geloof dat me de tijd ontbreekt. Maar hier moet even iets over gezegd worden. Hij zei: "Ik heb God gezien." Waar was God dan? Voordat ik u het antwoord ga geven of projecteren: heeft hij nou God gezien, ja of nee?

De aardigheid is dat je hier... het komt weer heel politiek over. Als een politicus een vraag stelt, dan zegt hij: "Ja, enerzijds, anderzijds..." Nee, daar weet je nog niks mee. Maar er zijn van die vragen die je met 'ja' kunt beantwoorden, gemotiveerd, en ook met 'nee', ook gemotiveerd. Beide is waar. Het hangt er vanaf in welk perspectief je het plaatst.

Heeft Jakob God gezien? Het eerste antwoord is: ja, want dat zegt Jakob zelf: "Ik heb God gezien van aangezicht tot aangezicht." Ik heb Hem gewoon van aangezicht tot aangezicht gezien. Maar hij verwondert zich over het feit dat hij desalniettemin toch nog in leven is gebleven. Want je leest al in de Bijbel meerdere keren dat geen mens Mij zal zien en leven. God is de Onzienlijke, Hij kan niet gezien worden. Er staat in Johannes 1 vers 18: "Niemand heeft ooit God gezien."

Dit is nou zo'n leuk voorbeeld van mensen: als je nou totaal geen kaas hebt gegeten van de bijbelse boodschap en je zegt: "Die Bijbel spreekt zichzelf tegen! Aan de ene kant zijn er teksten in de Bijbel waar gesproken wordt van mensen die God hebben gezien, en aan de andere kant staat er dat niemand ooit God heeft gezien en wordt Hij bij herhaling genoemd de onzienlijke God. Hoe zit dat dan?"

Nou, het probleem is helemaal niet ingewikkeld, want Jakob heeft een representatie van God gezien. Een beeld. Kijk, als ik hier een munt laat zien van een euro en aan de ene kant zie je dan in dit geval Willem-Alexander... Ja toch? Nee, Beatrix is tegenwoordig geen koningin meer, maar je ziet de koning. En dan vraag ik: "Wie is dit?" Dan zegt iedereen: "Dat is de koning." Is dat zo? Ja, dat is zo. Maar je kunt ook zeggen: nee, het is niet de koning. De koning zit daar in Den Haag of tegenwoordig in Amsterdam. Nee, het is een representatie.

Maar weet je, dat fenomeen is een stijlfiguur, dat noemen we beeldspraak. Dat wil zeggen: je ziet een beeld staan en zegt: "Oh, dat is Abraham Kuyper" — ik noem maar wat. Is dat Abraham Kuyper? Nou, strikt genomen is het een beeld van Abraham Kuyper. Het is gewoon in feite een normaal spraakgebruik. Dus letterlijk heeft nooit iemand God gezien, maar God representeert Zich. Bijvoorbeeld: Hij stuurt er een engel op af en die representeert Hem, die spreekt namens God. Vandaar ook dat Jakob kan zeggen: "Ik heb God gezien van aangezicht tot aangezicht en mijn leven is behouden gebleven." Daarin zit in feite die tegenstelling al besloten: hij heeft een representatie van God gezien en daarom is hij ook in leven gebleven.

Kun je dat bewijzen? Ja, dat kan ik bewijzen, in dit geval heel specifiek. Want als we gaan naar die schriftplaats waar ik al even eerder aan refereerde, namelijk in Hosea 12, daar wordt gerefereerd aan deze geschiedenis: "In de moederschoot hield hij de hiel van zijn broeder en in zijn mannelijke kracht streed hij met God." Dat gaat hier dus uitdrukkelijk over Jakob. En dan staat er in vers 5 van dat hoofdstuk: "Hij streed tegen een engel en overmocht." En dan staat er nog bij: "Hij weende en hij smeekte Hem."

We krijgen hier dus niet alleen het refereren aan een geschiedenis van zoveel jaar terug, maar hier wordt ook een extra toelichting gegeven. In de eerste plaats: de Man is een representatie, een boodschapper, een engel die namens God optreedt. En we weten ook nog eens een keer dat Jakob inderdaad niet alleen maar die Man heeft vastgehouden, maar ook heeft gesmeekt, en zelfs onder tranen. Hij weende en hij smeekte, hij heeft Hem niet laten gaan. En zo heeft hij nu de zegen ontvangen: gewoon nederig, niet meer zelf verwervend, maar ontvangend.

Oké, en dan staat er in vers 31: "En de zon ging over hem op." Mooi hè? Het was nacht, een worsteling. Maar weet je wat nog mooier is? De Bijbel steekt zo schitterend in elkaar! Want toen Jakob het land verliet, staat er in hoofdstuk 28 vers 11: "en de zon ging onder." En dan, twintig jaar later, nu gaat de zon op! Er staat letterlijk: "de zon ging over hem op." Dat wordt nog heel persoonlijk gemaakt ook. Is dat beeldspraak? Nee, het is letterlijk zo, het is een letterlijke geschiedenis. Maar het wil zoveel zeggen als: nu brak de dag aan voor Jakob... nee, voor Israël!

Je leest in Jesaja, daar wordt het onderscheid heel vaak gemaakt: God zond een woord aan Jakob en het is gevallen in Israël. Dus op het moment dat God Zijn woord geeft, komt dat tot iemand die Hem niet kent of Hem niet erkent. Maar als het dan eenmaal valt, dan wordt Jakob Israël: een prachtige wisseling en ommekeer.

Hoe dan ook, de zon ging over hem op toen hij door Pniël getrokken was. And er staat bij: "en hij ging mank aan zijn heup." Ja, dus dat was niet alleen maar eventjes een momentopname: hij ging zijn weg nu inderdaad mank. Eigenlijk als herinnering dus ook aan deze nacht en zijn ontmoeting met God. Dit tekende voortaan deze Israël, ja, deze persoon.

Nou staat er iets heel eigenaardigs bij in vers 32: "Daarom eten de zonen van Israël tot op heden de heupspier niet, die op het heupgewricht ligt." Tot dusver was dit gewoon het verslag van Jakob. Ik ga er ook vanuit dat het boek is opgetekend door de aartsvaders zelf, door Adam en Noach en de zonen; dus het is echt een ooggetuigenverslag. Maar dit is natuurlijk een latere redactie, dat is duidelijk. Want later heeft Mozes de geschiedenissen weer bij elkaar gebracht, 'gerealiseerd' zoals dat met een mooi woord heet. En daarom eten de zonen van Israël tot op heden de heupspier niet.

Ik moet er even bij zeggen: het is in feite geen wet wat hier gezegd wordt. Het is een verklaring van het bestaand gebruik sindsdien. Dus het geeft wel aan hoe deze ommekeer, deze gebeurtenis bij de Jabbok, eigenlijk de rest van de geschiedenis van Israël heeft getekend. Ja, Jakob ging mank, maar dat is dus de reden waarom in het vervolg de zonen van Israël — en daar staat nog bij: tot op heden... En ik zal je dit vertellen: nu leven we in 2026 en tot op heden is dit het gebruik onder de zonen van Israël, nog steeds! Zij eten de heupspier niet. Strikt genomen niet me omdat dat in de wet staat, maar dat is het gebruik, nog steeds. Dus op het moment dat men vlees eet, worden ze nog herinnerd aan deze geschiedenis van Jakob. Dat stukje eten ze niet, waarbij ik u de verdere details bespaar.

De Profetische Betekenis voor Israël ↑ hoofdstukken

Hier eindigt Genesis 32, en nu wordt het hoog tijd om nog even kort op een rijtje te zetten waarom dit ook profetisch is. Dit is geschiedenis waarvan akte; we hebben het uitgebreid vers voor vers, deel voor versdeel bezien. Maar ik wil het u even kortweg laten zien: Jakob als type van het huis van Israël.

Jakob verlaat het beloofde land in Genesis 28; zo is Israël ook onder de volkeren verstrooid. Jakob verbleef twintig jaar in het buitenland; Israël verblijft twintig eeuwen in het buitenland, in de diaspora.

Wanneer Jakob terugkeert, blijft hij alleen achter bij de Jabbok. Maar nu profetisch: God heeft nog een avondje met Jakob en het volk te schillen. Als het volk terugkeert, dan moet daar nog het een en ander gebeuren; Hij gaat hen ook brengen in de benauwdheid. Je leest in Jeremia 30 vers 6 — ik had het er even bij moeten vermelden — daar staat letterlijk dat het de tijd van Jakobs benauwdheid is. Er gaat nog een worsteling plaatsvinden.

En dan ontmoet Jakob de Man van Gods aangezicht en worstelt met Hem. Dat is precies ook wat er gaat gebeuren als Israël haar Messias zal treffen en Hem werkelijk van aangezicht tot aangezicht zal ontmoeten. In feite wordt de Messias ook Gods aangezicht genoemd; Hij is het beeld van de onzienlijke God.

En dan wordt Jakob Israël. Dat is precies wat ook met het volk van Jakob gaat gebeuren: vanaf dan zal het zijn naam eer aandoen. En Jakob wordt geraakt aan de heup. Dat geldt voor het volk net zo: Israël zal in zijn eigen kracht worden gebroken en daar totaal niet meer op vertrouwen. Uiteindelijk ontvangt het op deze wijze de zegen.

Zo zal Israël ook in de nabije toekomst gezegend worden, want we praten over dingen waarvan de tijd ten einde loopt. Jakob zal inderdaad die worsteling hebben, het volk zal worstelen en oog in oog komen te staan met de Messias, en dan ook daadwerkelijk gezegend worden. Via Jakob — of zo u wilt, via Israël — gaat de zegen dan vervolgens naar onder andere Ezau, maar daarover een volgende keer.

Oh, er is één ding dat ik nog vergeet te vermelden: dan gaat de zon over hem op en de dageraad van Israëls herstel breekt aan. Het loopt allemaal heel synchroon, parallel; het een is een beeld van het ander. En de nacht — laat ik het zo zeggen — de nacht is bijna ten einde, de dag breekt aan, een hele nieuwe dag. Een dag voor Israël, waardoor ze werkelijk een zegenkanaal gaan worden voor de hele wereld. Dat wilde ik graag vanmorgen eens met u delen.

🎧 Jakob bij de Jabbok
Delen: