God of natuur?
23-08-2026 - Geplaatst door Andre PietDen Haag
De gedachte dat God samenvalt met de natuur of het universum is tegenwoordig wijdverbreid. De Bijbel spreekt echter over God als Iemand en maakt een fundamenteel onderscheid tussen Schepper en schepping. “Zou Hij die het oor plantte, niet horen? Zou Hij die het oog vormde, niet zien?” (Psalm 94:9). Een studie over de verrassend eenvoudige en krachtige logica van deze woorden.
Powered by RedCircle
📝 Samenvatting & Transcriptie van deze lezing
⏱️ Hoofdstukindeling van deze studie:
Inleiding: Spinoza en Rijnsburg ↑ hoofdstukken
Een hele goede morgen allemaal, vrienden hier in Den Haag, en dankjewel Boy voor de introductie. Ik wil jullie vanmorgen eens bepalen bij deze vraag: 'God of natuur?' Boy zei even voorafgaand aan de samenkomst: "Moet dat niet zijn: God én natuur?" Ja, dat had ook gekund, maar in dit geval is het heel bewust dat ik het zo geformuleerd heb, als een vraag ook. U ziet hier op de afbeelding – AI-gegenereerd, moet ik er meteen bij zeggen – het heelal, de grootste dingen, het universum. Maar u ziet op de afbeelding ook een hoofd: Baruch de Spinoza.
Ik zal u eens wat vertellen, want dat is de directe aanleiding voor dit onderwerp en voor deze vraag. Petra en ik wonen met ons gezin – nou ja, inmiddels zijn de kinderen allemaal al uitgevlogen – al sinds 1997 in Rijnsburg. Petra al veel langer eigenlijk, in zekere zin omdat ze daar ook geboren is. En in Rijnsburg heb je een Spinozalaan. Waarom heet die laan zo? Omdat daar aan die laan een huis staat – en dat huis staat er al vele eeuwen – en dat heet het Spinozahuis.
Ja, zo werkt dat. Dat geldt trouwens voor Petra ook, en volgens mij zitten er meer mensen hier op de voorste rij die allemaal uit Rijnsburg afkomstig zijn, maar volgens mij zijn ze nog nooit in dit huis geweest. Sinds vorig jaar is het zelfs een waar museum geworden, geopend door Willem-Alexander, en het is heel erg boeiend. Maar dat is de eigenaardigheid als je ergens woont: dan zou je zeggen dat je dat wel kent en dat je daar zeker weleens geweest bent. Nou, zo werkt het heel vaak dus niet. Zo ben ik al zo lang woonachtig in de Duin- en Bollenstreek en ik ben nog nooit in de Keukenhof geweest, om maar wat te noemen.
Maar goed, even terug naar dat Spinozahuis. Daar ben ik afgelopen donderdag dan samen met onze jongste zoon Jurjen geweest. Vanaf één uur tot ruim drie uur hebben we daar in dat huis rondgelopen en alles ook wel gezien. Het is buitengewoon boeiend. Het was namelijk zo dat daar in dat Spinozahuis Baruch de Spinoza woonde – of Benedictus, dat is de Latijnse vorm; Baruch of Benedictus betekent 'gezegend', en Spinoza, dat was zijn naam.
Ach, dat hij leefde is alweer ver voor uw en mijn tijd. In 1632 werd hij geboren in Amsterdam in een Portugees-Joodse familie. Sefardische Joden waren gevlucht uit Spanje en vanwege de vervolgingen daar neergestreken in Amsterdam, dat in die dagen heel welvarend was. In ieder geval, hij woonde daar en hij is trouwens niet oud geworden: in 1677, toen hij nog maar 45 jaar oud was, is hij overleden in Den Haag. Juist ja, dat wel.
Maar hoezo dan Rijnsburg? Nou, hij heeft een aantal jaren, een tweetal jaren eigenlijk maar, gewoond in Rijnsburg. Hij was daar min of meer naartoe gevlucht, want hij woonde dus in Amsterdam, maar hij is verbannen. Ik heb zelfs begrepen – Petra en ik, we zouden hem nog kijken – dat er onlangs een documentaire van de NPO was over deze Baruch de Spinoza en over zijn verbanning ook uit Amsterdam. Ik ben er nog niet aan toegekomen, maar in ieder geval: hij is toen gevlucht vanuit Amsterdam omdat hij geëxcommuniceerd was in de Joodse gemeenschap vanwege zijn ketterse ideeën.
Hij is gevlucht naar Rijnsburg, want daar had je wel meer ketters – die heb je er tegenwoordig ook nog steeds! De Collegianten heetten die mensen en die hielden er hele eigenzinnige en vrijzinnige standpunten op na. In 1661 – toen was hij dus nog maar 29, 30 jaar oud – tot 1663 heeft hij daar gewoond. Dat zijn trouwens zijn meest vruchtbare jaren geweest.
Je hebt Haagse bluf, maar je hebt ook Rijnsburgse bluf! In Rijnsburg was hij actief en heeft hij ook zijn bekende werken geschreven, zoals de Ethica. Ik heb dat allemaal niet zo gelezen, maar ik heb wel veel over hem gelezen; heel boeiend. Hij was daar ondertussen werkzaam als een man die glas sleep, en daar was hij zeer bedreven en vaardig in. Lenzen sleep hij om microscopen van te maken – microscooplenzen, maar ook telescooplenzen. In die jaren schreef hij dus met name zijn beroemde boeken.
We hebben in dat Spinozahuis ook rondgekeken; daar staat zijn boekenkast, die gereconstrueerd is, want ze weten met precisie te vermelden welke boeken hij er allemaal had staan. En ja, één van zijn spreuken... Want de inleiding mag natuurlijk niet al te lang worden, want het gaat me deze samenkomst niet over Spinoza, maar ik vertel eventjes wat de aanleiding is.
Deus Sive Natura en het Pantheïsme ↑ hoofdstukken
Één van zijn motto's, misschien wel het bekendste van hem, is Deus sive Natura. Dat is Latijn en dat betekent: natuur, oftewel God. Voor Spinoza was de natuur hetzelfde als God, en dat was eigenlijk ook de essentie van zijn filosofie. Het leek mij goed om daar eens een beetje op in te zoomen.
Ik zal eventjes toelichten wat hij daarmee bedoelt. God is niet de Schepper, maar is de ene werkelijkheid, de substantie – dat waren van die termen die hij daarvoor gebruikte – de natuur. Gewoon wat wij dan het universum of het heelal noemen, de natuur in haar totaliteit. Die ene werkelijkheid, dat is de natuur, maar voor hem was dat exact hetzelfde als God. Hij heeft daarover geschreven, het was een buitengewoon geleerde man. Maar zo beweerde hij dat, en dat was in die dagen zeer spectaculair. Zeker in het milieu waarin hij zich bewoog was dat buitengewoon ketters. God was voor hem ook niet Iemand die wil, die besluit, die liefheeft enzovoort, maar God is dus iets. Dat volgt daar natuurlijk eigenlijk al uit, omdat God en de natuur hetzelfde zijn.
En waarom breng ik dat zo naar voren? Afgelopen donderdag loop je zo door dat huis en dan wordt er veel verteld over zijn filosofie en met name dit basisidee. Dan kom je erachter wat hij toen beweerde. Er wordt trouwens ook gezegd – sommigen beweren dat echt – dat de essentie van de Verlichting, zoals dat filosofische tijdperk genoemd wordt, eigenlijk bij Spinoza is begonnen. Hoe dan ook, het idee dat hij lanceerde – God en de natuur zijn één en hetzelfde – was toen misschien uitzonderlijk, maar vandaag is het een springlevend idee dat je overal tegenkomt.
Dat heet dan met een mooi woord pantheïsme. Pan heeft te maken met alles – dat is Grieks trouwens – en theïsme heeft met God te maken. Dus eigenlijk: God is alles, of alles is God. Dat is namelijk exact hetzelfde. Denk bijvoorbeeld aan termen – om even aan te geven hoezeer dat in de denkwereld van vele mensen vandaag voortleeft – waarin dat wat Spinoza zo heel uitdrukkelijk naar voren bracht, terugkomt. Als iemand bijvoorbeeld zegt: "Het universum heeft dit voor mij zo bestemd." Dan zeggen ze niet 'God', maar in feite bedoelen ze daar hetzelfde mee; alleen is God dan eigenlijk verwisseld voor het universum. Dat zijn New Age-achtige gedachten, maar ook in de oosterse filosofie en religies speelt dat idee een hele grote rol: het goddelijke zit in alles.
In feite zou je daar als gelovige, als iemand die uitgaat van de Schriften – die bibliotheek die God gegeven heeft – niet eens zoveel bezwaar tegen kunnen hebben, tegen dat laatste. Want ja, de natuur, de schepping komt uit Hem voort en is daarmee natuurlijk ook goddelijk van aard. Maar goed, de vraag is: is God de natuur, zoals Spinoza beweerde en zoals dat idee vandaag nog steeds springlevend is? Daarom alleen al vind ik het zo waardevol om dat vanmorgen eens aan de hand van het Woord en bij het licht van de Schrift te bespreken. Is God de natuur of is Hij Degene die de natuur heeft voortgebracht?
Nou, dat is in feite de vraag. Het eerste is de bewering van Spinoza, het laatste is precies wat de Schrift naar voren brengt. Het lijkt me goed om aan de hand van de Schrift zomaar wat bijbelplaatsen te laten zien waar dat inderdaad beantwoord wordt. Kijk, je zou natuurlijk kunnen zeggen: je kunt hier heel kort over zijn, de Bijbel zegt gewoon het laatste. Dat is waar, maar ik zal u vertellen – en ik zal dat vooral aan de hand van Psalm 94 laten zien – hoe de Bijbel dat ook logisch beantwoordt. Niet alleen maar 'het is zo', maar het laat ook op een geweldige wijze, magistraal zelfs vind ik, zien waarom dat zo is.
Genesis 1: Schepper en Schepping ↑ hoofdstukken
Laten we eerst eens in de Bijbel bladeren. Als je in de Bijbel gaat bladeren en je doet dat systematisch, dan kom je natuurlijk meteen al uit bij Genesis 1. Daar begint de eerste bladzijde, en niet alleen de eerste bladzijde, maar ook gewoon het eerste Bijbelvers. Waar begint de Bijbel mee? Met die geweldige goddelijke mededeling. Ik ga er ook vanuit dat Genesis 1 door God Zelf is gedicteerd en geopenbaard aan Adam, en hij heeft dat gedurende zes dagen opgeschreven.
Hoe dan ook, in Genesis 1 vers 1 lezen we dit – we kennen denk ik allemaal deze beginverzen of beginregels van de Bijbel: "In den beginne schiep God de hemelen en de aarde." In feite wordt in dat eerste vers al geopenbaard wie God is, maar ook hoe Hij Zich verhoudt tot hemel en aarde: het universum, het heelal. Want die dingen worden in de Bijbel ook gedefinieerd: het uitspansel, dat zijn de hemelen, en de aarde, dat is het droge, het land.
Hoe dan ook, hier wordt dat zo naar voren gebracht: de Schepper en de schepping vallen hier niet samen. Integendeel, God is de Schepper en Hij creëerde hemel en aarde. Het komt uit Hem voort, het is uit God. Dat is trouwens een formulering die we heel vaak zullen tegenkomen; niet alleen vanmorgen, maar je vindt het buitengewoon vaak in de Schrift zo geformuleerd. De wereld is uit God voortgekomen.
Zo zou Spinoza het dus nooit hebben geformuleerd. Volgens hem is de schepping niet uit God voortgekomen, het is God. En dus is de term 'Schepper' in dat gedachtegoed niet eens meer van toepassing, en 'schepping' dus ook niet. Want als er geen Schepper is, dan is er ook geen schepping.
Hier wordt eigenlijk al meteen neergezet dat God het begin is. God heeft geen begin, Hij is het begin, en het begint met de creatie, de schepping van hemelen en aarde. Schepper en schepping.
Psalm 94: de Schepper Die Ziet, Hoort en Kent ↑ hoofdstukken
Ik noemde het psalmhoofdstuk al even: Psalm 94. Daar wordt namelijk op een prachtige wijze beschreven en een antwoord gegeven op de vraag wie God is, en ook waarom God daadwerkelijk Iemand is. Ik wil straks daarover nog wat meer zeggen en toelichten wat het geweldige belang daarvan is. Want dit is echt zo fundamenteel; zo fundamenteel zelfs, dat een aantal van jullie misschien zal denken: is dit nou echt nodig om over te spreken? Jazeker! Want met dit gedachtegoed is het denken van deze wereld in hoge mate gestempeld. Je komt er hoe dan ook mee in aanraking, terwijl je vanuit de Bijbel weet dat het anders is. Het mooie van het bespreken van deze dingen aan de hand van het Woord en bij het licht van de Schrift, is dat de Bijbel ook daadwerkelijk antwoord geeft op de vragen. De logica laat zien waarom het zo is.
Nergens vind je dat zo mooi beschreven – als u het mij vraagt tenminste – als in Psalm 94, waarin God trouwens ook gecontrasteerd wordt met de goden van deze wereld, of eigenlijk moet ik zeggen: met de afgoden. Ik begin te lezen in Psalm 94 vers 9. Eigenlijk is dit vers misschien wel het meest centrale vers. Het is in feite niet eens een antwoord, maar een retorische vraag. Het zijn retorische vragen, dat wil zeggen: in de vraagstelling zelf ligt het antwoord al besloten. Het is een antwoord in de vragende vorm, omdat het zo vanzelfsprekend is en de logica zich aan je opdringt. In Psalm 94 wordt dat zo geformuleerd: “Zou Hij, die het oor plantte, niet horen? Die het oog vormde, niet zien?”
Dat is een retorische vraag. Waarom? Omdat het zo logisch is. Ik zou het eigenlijk op deze manier willen verwoorden: kan de Oorsprong minder zijn dan wat Hij voortbrengt? Zou Degene die nota bene het oog Zelf vormde en het oor plantte – met de enorme intelligentie waarmee dat tot stand is gekomen – dat Zelf niet kunnen? Dat geldt voor heel de natuur. Daar was Spinoza zich trouwens ook heel erg goed van bewust: hoe geweldig goddelijk de natuur is. Vandaar ook dat hij die twee zelfs laat samensmelten. Maar één ding is zo evident: alles wat wij om ons heen zien getuigt daarvan. Of we nou microscopisch inzoomen – zoals Spinoza dat trouwens ook deed met die lenzen – of uitzoomen met een telescoop naar de zon, de maan en de sterren... Zoals we er zojuist ook over hebben gezongen: “Zie ik sterren aan de hemel staan.” Als je bij gelegenheid eens een keertje in het gras gaat liggen en je ziet die sterrenhemel, en je denkt even alles weg, dan word je zo oneindig klein. Mijn vader placht altijd te zeggen: “Als de schepping al zo groot en onbegrijpelijk is, hoe groot moet die Schepper dan wel niet zijn?”
Hoe indrukwekkend is dat alles! En dat geldt dus ook voor alle onderdelen. Neem het oor: hoe ingenieus dat in elkaar steekt! Er zit zo evident ontwerp in. Dat geldt net zo goed voor het oog; het vermogen om te zien is inderdaad goddelijk. Maar denk je nou werkelijk – en dat is het grote antwoord op de vraag of God iets of Iemand is – dat Degene die het oog voortbrengt, Zelf niet het vermogen heeft om te zien? Of denk je dat Hij die het vermogen voortbrengt om te horen, Zelf niet in staat is om te horen? Dat is toch bizar? Dat is dwaas en niet logisch. Daarom vind ik Psalm 94 vers 9 een magistraal antwoord op de vraag: is God werkelijk Iemand?
Het gaat nog verder als we een paar verzen doorlezen in vers 10: “Zou Hij, die de volken disciplineert, niet straffen, Hij, die de mens kennis leert?” In de NBG-vertaling staat: zou Hij die de volkeren tuchtigt of onderwijst, niet straffen? Als de mens het vermogen heeft om te zien en te horen, zou Hij die de mens dat vermogen geeft, dan Zelf niet kunnen zien en niet kunnen horen? Maar in dit geval wordt er nog een menselijk vermogen bij genoemd, namelijk het vermogen om te kennen, om de dingen te verstaan en te begrijpen. Zou Hij die de mens kennis leert, Zelf niet kennen?
Je zou het natuurlijk zelfs kunnen uitbreiden: zou Hij die ons in staat stelt om keuzes te maken, om iets te willen of lief te hebben, dat Zelf niet kunnen? Dat is misschien wel het allergrootste wonder en de zin van het bestaan: de liefde. Dat weet iedereen, daar hoef je geen gelovige voor te zijn. We weten eigenlijk dat de hele betekenis van het leven gelegen is in leven en lieven. En loven is eigenlijk hetzelfde: het ware leven, lieven, loven. Dat is oud-Nederlands, maar het is heel opmerkelijk: alleen de klank van die woorden verschilt – de klinkers – maar het zijn eigenlijk identieke, verwante woorden. Het gaat erom: zou Hij die dat vermogen aan de mens geeft, dat Zelf niet hebben? Denk je dat werkelijk? Dat kan toch niet, dat is volstrekt onlogisch! God transcendeert dat – om het met een duur woord te zeggen – Hij gaat dat te boven en Hij is Degene die een plan heeft. Maar als de natuur niet Iemand is, dan kan er dus ook geen sprake zijn van een ontwerp, van een planmatig idee, of van een doel of een bestemming. Dan zijn de dingen gewoon wat ze zijn, zonder dat er Iemand achter staat die dat alles betekenis geeft en daar een plan mee heeft.
Zou Hij die de volkeren disciplineert niet oordelen, en Hij die de mens kennis leert...? En dan vervolgens in vers 11: “JAHWEH kent de gedachten der mensen: ijdelheid zijn zij.” Hier wordt de Godsnaam gebruikt: de HEER kent de gedachten van de mens. De mens kan kennen, maar wat dacht je wat? God Zelf kent uiteraard ook. Sterker nog: ons kennen is per definitie altijd zo fragmentarisch, maar Hij is alwetend. Dat is precies wat de Schrift zegt: Hij vermag alle dingen en Hij weet alle dingen; Hij kent alles. Hij kent ook de gedachten van de mens, en er staat bij: “ijdelheid zijn zij.” Dat zit hem gewoon in het feit dat wij slechts schepselen zijn. We hoeven ons niet zoveel te verbeelden hoor; we hebben maar een bescheiden aantal hersencellen – bij de één wat meer dan bij de ander – en dat is het dan. Daar kunnen we wat mee stamelen en nadenken, zoals we vanmorgen ook doen. Maar er is Eén die werkelijk kent, en die ook weet hoe betrekkelijk en beperkt ons denken is.
Hier staat: “ijdelheid zijn zij.” Omdat we niet alles weten, zijn eigenlijk al onze conclusies die wij trekken op voorhand al geïnvalideerd – niet geldig – omdat we lang niet alles wat relevant is in ons denken kunnen betrekken. Hij kent de gedachten van de mens: ijdelheid zijn ze. “IJdelheid” is hier het woord dat verwant is met de naam Abel. Het boek Prediker staat er vol van: leeg, lucht, het stelt niks voor, niente, het is niets. Het lijkt heel wat, maar het is slechts lucht, meer niet. Je prikt erin en het is weg. En het is prachtig om te zien dat Paulus dit vers aanhaalt in 1 Korinthe 3 vers 20: “de redeneringen der wijzen”.
En dat doet hij, als ik het goed begrepen heb, ook vanuit de Septuaginta, dat was de Griekse vertaling. Paulus haalt het zo aan en geeft het zo weer: JAHWEH – of de Heer – kent de redeneringen der wijzen. Ik vind die eigenlijk ook heel mooi. Hij weet hoe wijzen redeneren. Als er iets is wat wijzen goed kunnen, dan is dat redeneren. Iemand die niet zo intelligent of niet zo geleerd is, die redeneert zwak. Maar als er iets is wat wijzen juist in staat zijn te doen, dan is dat redeneren: logische conclusies trekken, et cetera.
Maar dan staat er hier: JAHWEH kent de gedachten der mensen. Of Paulus citeert dat op deze wijze: Hij kent de redeneringen, de overleggingen, de gedachtegangen van de wijzen. En dan staat erbij: ijdelheid zijn ze. IJdel is het. Het is niet geldig, het is beperkt en de Bijbel heeft daar niet zo'n hoge pet van op. Ik bedoel: we hebben het vermogen om te kennen, ja, maar daarom staat er in Spreuken ook – dat is een heel wijs woord: "Vertrouw op de HERE met uw ganse hart en steun op uw eigen inzicht niet."
Steun niet op je – laat ik het zo dan even zeggen, dat is nogal leuk suggestief in dit verband – steun niet op je eigen wijsheid. Nee, want ook al heb je, in verhouding met andere mensen misschien, heel wat wijsheid verzameld, een hele grote boekenkast, en heb je die helemaal tot je genomen en geconsumeerd en er misschien goed over nagedacht – allemaal tot je dienst – ja, maar steun er niet op. En vandaar ook: het beginsel van wijsheid, het uitgangspunt van echte wijsheid, is de vreze van JAHWEH.
Er is er Eén die God is. Uit Hem komt alles voort en als je werkelijk zuiver wilt denken, dan moet je lezen wat er staat en je houden aan dat wat Hij geopenbaard heeft, en bij dat licht wandelen. Ja, dat is wijs.
Oké, laten we nog even verder gaan.
Romeinen 1: de Schepper Herkennen in Zijn Werken ↑ hoofdstukken
In Romeinen 1 — het hoofdstuk bij uitstek waarin de apostel Paulus (in de eerste brief die wij van hem in onze Bijbels hebben) heel fundamenteel het verschil uiteenzet tussen de Schepper en de schepping — zien we hoe de mens eigenlijk de draad kwijtraakt. Verdwaald, ja, met recht de weg kwijtraakt wanneer hij de Schepper niet meer ziet.
Laat ik een stukje lezen; het is midden in een betoog, wat ook blijkt doordat het begint met 'want'. Hij licht dus iets toe, hij motiveert iets: "Want hetgeen van Hem niet gezien kan worden..." God Zelf kan niet gezien worden, maar Zijn attributen — wat Hem kenmerkt, Zijn eigenschappen — kunnen evenmin worden gezien. En dat is in de wetenschap ook zo: de wetenschap gaat uit van wat we kunnen zien, waarnemen en observeren. Dus staat God daar op voorhand al buiten. Want God kan namelijk niet gezien worden en kan dus ook nooit het onderwerp zijn van wetenschappelijk onderzoek. Methodisch heeft men God al op voorhand uitgesloten; dat bedoel ik niet eens als een verwijt, maar dat is gewoon de afspraak in de wetenschap.
"Want hetgeen van Hem niet gezien kan worden sedert de schepping der wereld, Zijn onwaarneembare kracht en goddelijkheid..." Hij is God, Hij is de Ongeziene, maar ook Zijn kracht is onwaarneembaar. En Zijn eigenschappen, dat wat goddelijk is, kunnen evenmin waargenomen worden. Voor zover we daar iets van weten, is dat omdat Hij Zich openbaart, Zich kenbaar maakt en vertelt: "Dit ben Ik, en dit is wat Ik te vertellen heb."
Het kan niet gezien worden, maar — en dat staat vervolgens in datzelfde vers — hetgeen van Hem niet gezien kan worden sedert de schepping van de wereld, Zijn onwaarneembare kracht en goddelijkheid, wordt uit Zijn werkstukken met het verstand doorzien, zodat zij geen verontschuldiging hebben. Uit Zijn werkstukken, Zijn werken — er staat hier een woord waar trouwens ons woordje 'poëzie' nog weer van is afgeleid: Zijn werkstukken, dat zijn creaties. Het wordt met het verstand doorzien, en er staat nog bij: zodat zij geen verontschuldiging hebben.
Dat wil zeggen: God mag dan weliswaar niet gezien of geobserveerd kunnen worden, Hij is niet het onderwerp van de wetenschap en staat daarbuiten, maar dat Hij er is, wordt met het verstand doorzien. En dat is waar we het net zojuist al over hadden: verstand herkent intelligentie. Dat is juist een van de kenmerken van wat verstand is. Als mens trek je de conclusie wanneer je bijvoorbeeld een horloge of een computer ziet: "Wat is daarover nagedacht, wat een vernuft, wat een design zit daarin besloten!" Een aap zal dat niet opmerken, hoewel dat in de dierenwereld intelligente beesten zijn, maar die herkent dat niet.
Een mens heeft echter het vermogen; ik ben groot geworden met het idee van ingeschapen godskennis. Dat wil zeggen: elk mens weet dat Hij er is. Waarom? Gewoon omdat je bent begiftigd met verstand, en alles wat je ziet — daar heb je niet eens een telescoop of microscoop voor nodig — is goddelijk, het draagt de kenmerken van de Creator. Het is zoals wanneer je een muziekstuk van Bach hoort. Zelfs als je andere muziekstukken niet kent, maar je kent Bach goed, dan herken je hem in zijn werken. Zo is het ook met God: ook al zie je Hem niet, je herkent Hem in Zijn werken, in dat wat Hij heeft voortgebracht. Je herkent design, ontwerp — en als je ontwerp zegt, zeg je daarmee ook Ontwerper. Zoals je bij 'schepping' ook 'Schepper' zegt. Die twee zijn aan elkaar gerelateerd; het een bestaat niet zonder het ander.
Het wordt uit Zijn werkstukken met het verstand doorzien, zodat zij geen verontschuldiging hebben. "Immers...", staat er dan. Dat is voor mij altijd al een heel belangwekkend vers geweest: Romeinen 1 vers 21. Ik heb het hier ongetwijfeld vaker naar voren gebracht, want ik vind het zo geweldig wat hier naar voren gebracht wordt. Daar staat: "Immers, hoewel zij God kenden, hebben zij Hem niet als God verheerlijkt of gedankt..." Gewoon de mensheid in het algemeen: men weet dat Hij er is, maar ze hebben Hem niet als God verheerlijkt of gedankt.
En wat betekent dat dan? Dat Hij God is, wil zeggen dat Hij alle dingen beschikt, heeft voortgebracht en plaatst. Er zijn ook verklaringen die zeggen dat het Griekse woord voor God, Theos, iets te maken heeft met stellen, plaatsen, neerzetten. God is Degene die alles een plaats geeft. Ik vind dat zo indrukwekkend: hoe kan iets plaatsvinden? Nou, dat komt omdat er Één is die alles een plaats geeft, en daardoor vindt het ook plaats. Als Hij het geen plaats zou geven, zou het ook geen plaats vinden. En Hij geeft het een plek. Dat is toch een van de grote problemen waar mensen over spreken als ze iets hebben meegemaakt — trauma's of hele negatieve, zware dingen: dan kun je bij een psycholoog terechtkomen waardoor je geholpen wordt om "het een plekje te geven", om het op een populaire manier te verwoorden. Maar ik moet u zeggen: niets helpt zozeer als de wetenschap dat er Één is die het een plaats geeft. Waarom? Omdat het een doel dient in Zijn plan. Bij God gaat er nooit iets mis; alles wat plaatsvindt, geeft Hij een plaats.
En ook al is het nog zo negatief — ik gebruik zelf graag de metafoor: al is het een min, Hij maakt van elke min een plus. Hoe Hij dat doet, gaat ver boven ons begrip, maar dat maakt niet uit. Hij is God, ik niet. Hij is God, en als je dat weet, daar begint het ontzag van: Hij is God. Hij heeft alle dingen bedacht, dus mijn bestaan heeft slechts zin doordat Hij er zin aan geeft.
"Hoewel zij God kenden, hebben zij Hem niet als God verheerlijkt of gedankt." Hem de eer geven die Hem toekomt en ook danken voor alles. Kun je God danken voor alles? Ook voor de minnen? Jazeker, niet omdat het een min is, maar omdat Hij van die minnen een plus maakt, op Zijn tijd en op Zijn wijze. En dan kun je Hem danken voor alles. Dat geeft werkelijk licht in de duisternis!
Dat blijkt ook wel, want Paulus voegt eraan toe: "Hoewel zij God kenden, hebben zij Hem niet als God verheerlijkt of gedankt..." Men heeft God altijd kleiner gemaakt. In feite deed Spinoza dat ook: God is beroofd van Zijn persoonlijke eigenschappen, Hij is niet meer Iemand. Of men heeft Hem beperkt: Hij is de God van het goede en het kwade — dat is later gekomen en toen is er van alles misgegaan. Ook in de christelijke theologie is dat echt heel massief binnengekomen, maar het is heidens denken. God is God.
"Hoewel zij God kenden, hebben zij Hem niet als God verheerlijkt of gedankt, maar hun redeneringen zijn op niets uitgelopen..." Hun dialogen, hun redeneringen zijn op niets uitgelopen. Waarom? Niet omdat ze niet intelligent of niet geleerd zijn, maar omdat hun uitgangspunt niet juist is. U weet hoe dat gaat; dat is in de wiskunde ook zo, dat geldt voor alles: als je uitgangspunt niet juist is, kun je het voor de rest helemaal perfect doen, maar het loopt uiteindelijk op niets uit. En dat geldt voor de redeneringen van de mens: als je niet begint bij God als God te verheerlijken en te danken, dan loop je op voorhand compleet vast. Hun redeneringen zijn op niets uitgelopen en het is duister geworden in hun onverstandig hart. Het wordt heel donker.
Als er geen God is, en Hij is niet echt God, dan wordt het heel donker vanbinnen. Want dan gaat het perspectief, dan gaat het venster dicht. Dan hebben de dingen geen zin, geen betekenis. Je ziet het om je heen in de hele wereld: bij mensen die God niet als God erkennen, wordt het donker. Ze zeggen: "Ja, je moet het maar leuk maken, je moet het zin geven." Nee, wij hoeven het geen zin te geven. Er is er Eén Die het zin gegeven heeft. Dat is niet een menselijke taak, dat wij het moeten doen of dat wij het een plekje moeten geven. Híj doet dat, dat is zo geweldig! En dan wordt het licht, ook al begrijp je de dingen niet. Meestal begrijp je de dingen toch niet? Nee, maar Hij begrijpt het, Hij weet wat Hij doet. Hij staat aan het begin en Hij staat aan het einde, en: succes verzekerd. Als je dat niet hebt, dan wordt het duister in een onverstandig hart. Ook al heet je geleerd, je bent onverstandig, want je steunt op je eigen inzicht.
Je moet er trouwens aan denken: ik had het er zojuist over dat Spinoza aan het begin geplaatst wordt van de Verlichting. En hier staat precies het tegenovergestelde. Dus op het moment dat je God wegredeneert, is dat geen verlichting. Nee, daar begint de duisternis. Dan wordt het echt donker. In de filosofie en de geschiedenis daarvan spreekt men van de Verlichting, terwijl die eigenlijk is begonnen toen God zeg maar weggeredeneerd werd. Het is zo bizar hoe de mens daar dan zo'n etiket aan geeft, terwijl het precies het tegenovergestelde is. Dat is trouwens ook wel heel frappant, hè?
Even later lees je nog in Romeinen 1 vers 25: "Zij immers hadden de waarheid van God vervangen door de leugen..." De waarheid namelijk van dé God, dat staat er letterlijk ook. Er zijn niet allerlei goden, maar één God. Eén Die alles voortgebracht heeft en alles een plaats geeft, en Hij is de grote Schepper. "...en het schepsel vereerd en gediend boven de Schepper, Die gezegend is tot in de aeonen." De wereldtijdperken die gaan komen. En dat is eigenlijk al een tussenzin waarin Paulus even halthoudt en zegt: als ik het heb over de Schepper, dan moet je je goed realiseren dat Hij gezegend is. Hij mag en kan geprezen worden tot in de wereldtijdperken die gaan komen. Amen.
Maar kijk ook waar hier sprake van is: het is eigenlijk de grote wisseltruc die de wereld – de mensheid in het algemeen – heeft begaan. Waarom is het donker in de wereld? Wel, omdat men het schepsel vereerd en gediend heeft boven de Schepper. In feite worden het schepsel en de Schepper verward: de Schepper moet zijn plaats afstaan aan de schepping. Dat is afgoderij, maar in feite ook wat Spinoza deed, om toch even bij hem terug te komen. Namelijk: God oftewel de natuur. Ja, maar dat is dus precies waar Paulus het hier over heeft. Men heeft de schepping, het schepsel, vereerd en gediend boven – letterlijk staat er trouwens 'naast' – de Schepper.
Handelingen 17: de Onbekende God Die Alles Geeft ↑ hoofdstukken
Dan ten slotte naar Handelingen 17. Ik zal eventjes de context geven. Handelingen 17 is het hoofdstuk bij uitstek waarin Paulus in Athene is, eigenlijk het hart van de Griekse filosofie. Dat weten we allemaal: Athene staat voor filosofie. Paulus was daar uitgenodigd door een paar filosofen van de filosofische scholen van de Stoïcijnen en de Epicureërs; ze worden daar in Handelingen 17 ook met name genoemd. Ze horen van Paulus en zeggen: "Kom eens, wij willen wel eens weten wat je te melden hebt." En dan steekt Paulus van wal. Dat hoef je hem maar één keer te vragen om te vertellen wat hij te vertellen heeft!
Hij begint daar trouwens niet direct te spreken over Jezus Christus. Dat doet hij later wel, maar hij heeft een aanloop nodig. Want als je het hebt over Jezus Christus, dan heb je het over Degene die beloofd is in de Schriften, dat Hij gekomen is en dat Hij door God is opgewekt. Maar de Grieken kenden God helemaal niet. Dat was juist het aanknopingspunt, want Paulus had in de stad een monument gezien, een lege sokkel, met als inscriptie: 'Aan de onbekende God'. Paulus zegt: "Die God die jullie niet kennen – wat jullie notabene zelf erkennen – die God verkondig ik jullie."
Ik licht er even een paar verzen uit. Paulus zegt dan dit: "De God die de wereld gemaakt heeft en alles wat daarin is, die een Heer is van hemel en aarde..." Ik zeg het expres zo: de God die de wereld gemaakt heeft. Zo zou Spinoza het immers niet zeggen. Want volgens hem ís God de wereld. Maar Paulus zegt: nee, Hij heeft de wereld gemaakt, voortgebracht, bedacht, en trouwens ook alles wat daarin is. En Hij is de Heer, de Beschikker, de Eigenaar van hemel en aarde.
Hij woont trouwens ook niet in tempels met handen gemaakt. God is geen uitvergrote mens. In de Griekse wereld was dat in hoge mate het geval: hun goden waren eigenlijk allemaal supermensen op een bepaald niveau. Maar dat is God niet. Hij laat Zich niet opsluiten in een tempel. Dat zei zelfs Salomo al, die ooit in opdracht van God een tempel heeft gebouwd. Toen die tempel werd ingewijd, zei hij: U kan niet omvat worden door een huis; zelfs de hemel der hemelen kan U niet bevatten, laat staan dit huis dat ik gebouwd heb. God laat Zich niet opsluiten in tempels, en trouwens ook niet in onze begrippen en constructies. Niet in menselijk werk, of dat nu abstract is of met de handen gemaakt. God past daar niet in. We hebben Hem niet in onze broekzak, om het zo maar te zeggen. Je kunt niet zeggen: "Nou, ik begrijp Hem." Op dat moment weet je namelijk dat je met een afgod te maken hebt. Dat is een eigen creatie, een god die jij hebt gemaakt. Maar wij zijn een creatie van Hém; het is precies omgekeerd.
Hij laat Zich ook niet door mensenhanden dienen. Er staat hier letterlijk een woord voor dienen dat verwant is aan ons woord 'therapie'. Dat wil zeggen: Hij heeft geen verzorging nodig. De hele stad Athene stond vol met beelden, maar die moesten bij gelegenheid gerepareerd, hersteld of gerestaureerd worden. Nee, Hij laat Zich niet door mensenhanden dienen, alsof Hij nog iets nodig zou hebben. God heeft ons niet nodig! En dat vind ik zo geweldig aan hoe de tegenstelling hier geformuleerd wordt: "alsof Hij nog iets nodig had, daar Hij Zelf aan allen leven en adem en alles geeft."
God heeft niets nodig; God is de Gever en de schepping ontvangt. Dat verklaart trouwens ook waarom Hij een 'Hij' is. Dit is weer een onderwerp op zich. [Reactie uit de zaal] Wat is er? Nee, maar ik zeg het wel juist, daarom juist! Peter zegt: dat kun je tegenwoordig niet meer zeggen. Maar God is een 'Hij' in de Bijbel. God is geen man, maar God is wel mannelijk. U vraagt misschien wat dat voor een banale vergelijking is, maar aan een elektricien hoef ik het niet uit te leggen; we hebben het in de techniek toch ook altijd over een 'mannetje' en een 'vrouwtje'? Wat ik daarmee bedoel: het mannelijke heeft te maken met het gevende, terwijl het vrouwelijke te maken heeft met het ontvangende. Daar is niet veel fantasie voor nodig om dat te begrijpen, en dat zie je ook terug in de schepping: de zon is mannelijk, de maan is vrouwelijk en ontvangt het licht. God is de Gever, God is de Vader. Hij is de Oorsprong van de dingen en Hij geeft.
En het schepsel ontvangt. En wat ontvangt het schepsel? Eigenlijk moet ik het anders vragen: wat ontvangt het níet? Hij geeft Zelf aan allen – meer in het bijzonder aan de mensheid – leven en adem. Eigenlijk is dat hetzelfde, want op het moment dat je begint te ademen, begint het leven; dan begint je leeftijd te tellen. En Hij geeft álles. "Alles wat ik heb", dat zingt een bekend opwekkingslied toch ook: "Alles wat ik heb, dat heb ik van mijn Vader en alles wat ik ben, dat ben ik door mijn Heer." Wat heb ik dan van mezelf? Er heerst een idee in de evangelische wereld – ik durf het rustig zo te zeggen, want ik vind het een afgodisch idee – dat wij een vrije wil zouden hebben die onafhankelijk van God zou kunnen opereren en eigen keuzes kan maken. Of dat men zegt: "God heeft alles gedaan, maar jij hoeft alleen nog maar te geloven." Alsof dat geloof dan iets van jouzelf is, en je eigenlijk zegt: geloof heb ik van mezelf. Ik zeg u: dat is afgoderij. Een mens heeft namelijk helemaal niets van zichzelf. Als je iets mag zien of verstaan, dan is dat omdat Hij jouw ogen daarvoor opent, jouw oren daarvoor opent en jouw hart daarvoor opent. Je hebt niets van jezelf. Hij is Degene die aan allen leven, adem en alles geeft. Alles wat ik heb, alles wat ik kan, en ook alles wat ik niet kan: dat is omdat Hij dat zo geeft.
Je leest dat ook bij de geschiedenis van de blindgeborene. Waarom is hij blind geboren? De discipelen stelden de vraag: heeft hij gezondigd of zijn ouders? "Nee," zegt Jezus, "maar opdat de werken van God in hem openbaar zouden worden." Er komt een moment dat die handicap verdwijnt, maar dan zal ineens door het contrast blijken waarom het zo heeft moeten zijn. Onvoorstelbaar om daaraan te denken! Maar Hij is Degene die aan allen leven, adem en alles geeft. En dat betekent dus dat alle menselijke roem is uitgesloten. Paulus zegt in Efeze 2 ook: "Want door genade zijt gij behouden, door het geloof, en dat niet uit uzelf: het is een gave van God; niet uit werken, opdat niemand roeme." (Efeze 2:8-9). Wat een geweldige waarheid is dat!
Paulus zegt er dan nog bij – en dat is het laatste vers dat ik hierover wil aanhalen, ik sla even een paar verzen over: "Want in Hem leven wij, bewegen wij ons en zijn wij." En dan citeert Paulus voor zijn publiek, dat totaal niet op de hoogte is van de Schriften, iemand uit hun eigen dichters. Paulus kende hun literatuur immers ook. Hij zegt: "Gelijk ook enige van uw dichters hebben gezegd: Want wij zijn ook van Zijn geslacht." Dat wil zeggen: wij zijn van Hém afkomstig. Maar het gaat mij nu vooral om die woorden: "In Hem leven wij." Het is niet: God in het universum. En het is ook niet: God ís het universum. Nee, wij zijn ín God, dat is het! Het is niet zo dat God Zich ergens in het universum bevindt, alsof het universum het omvattende zou zijn. Nee, in Hém leven wij, bewegen wij ons en zijn wij, en wij zijn uit Hem afkomstig. En het geweldige daarvan is – en daarmee wil ik afsluiten rondom die vraag 'God of natuur?' – is dat hetzelfde? Nou, zoals we zojuist zagen vanuit Handelingen 17 vers 28...
Romeinen 11: uit Hem, Door Hem en tot Hem ↑ hoofdstukken
Romeinen 11 vers 36 vormt het einde van een heel lang betoog waarin Paulus heeft verteld over de wegen die God gaat in de geschiedenis: nu Israël terzijde gesteld, maar straks wordt het weer aangenomen. En dan gaan zijn plannen zich nader ontvouwen. Alles heeft een doel, alles. Bij God gaat er nooit iets mis; Hij heeft het bestek en Hij werkt alles zó uit. Want uit Hem, maar ook door Hem en tot in Hem zijn alle dingen. Zoals alles uit Hem voortkomt, zo keert alles ook weer tot in Hem terug, zodat Hij dan ook werkelijk alles wordt in allen. Dat is het grote goddelijke einddoel met heel zijn schepping.
Hij is Iemand. "God is liefde", staat er in de Bijbel, en het geweldige daarvan is om te bedenken dat Hij houdt van zijn creaties. Waarom? Zelf bedacht! Hij maakt dat niet voor niets. En die liefde kun je nooit kwijtraken. Je kunt het niet verwerven, je kunt het niet verdienen... en je kunt het ook nooit kwijtraken of verliezen.
Zoals de kerkdiensten in Nederland dikwijls beginnen: Hij laat nooit varen de werken van zijn handen. Het zijn waarlijk de werken van zijn handen. Wat een geweldige waarheid is dat om aan te denken. "Ik ben zijn original creation" – je zag vroeger weleens van die T-shirts met die tekst erop. Ja, dat ben ik: ik ben zijn originele creatie, en dat laat Hij nooit varen. Die liefde heeft Hij bewezen en Hij gaat dat werk, dat plan uitwerken totdat Hij alles daar gebracht zal hebben waar Hij het hebben wil, namelijk aan zijn hart. Hem zij de heerlijkheid tot in de aeonen. Amen.
UltimateGoodNews