▶ 00:01 Inleiding: Tien Bijbelse Redenen Om Wakker te Liggen ↑ hoofdstukken

Ja, wat valt hier eigenlijk nog aan toe te voegen? Als Dirk zo gesproken heeft vanuit het boek der natuur, zoals hij dat zelf ook noemde... Ik hou van die metafoor. En de enige conclusie die je dan kunt trekken is: hoe groot bent U? Hoe is het mogelijk dat dit allemaal zo door U is gecreëerd? En toch, daar gaan we op verder. Ik heb er eigenlijk nooit zo tegenaan gekeken als ik zo de zaal in kijk – we zijn met een aardig aantal hier vanmorgen bij elkaar – en ik heb er ook nooit zo tegenaan gekeken dat wat hier verteld wordt, dat dat 'schimmel' zou zijn. Misschien wel, maar het is wel voedsel, jazeker. Absoluut. En wat is het geweldig om je met die dingen bezig te houden.

Het is zo dat ik... nou ja, zo ben ik een beetje georganiseerd. Ik weet niet of het helemaal de juiste term is, maar als ik zondags een spreekbeurt heb, dan moet er voor mij – dat is de eis die ik mezelf altijd stel – altijd een bepaalde reden zijn, een motief om een bepaald onderwerp aan te snijden. Ik kan zomaar een willekeurig bijbels onderwerp nemen, dat is geen enkel punt, maar ik moet een speciale aanleiding hebben van: om die reden ga ik het daarover hebben. Dat kan zijn naar aanleiding van een vraag of echt iets anders, maar dat ga ik dan vertellen. Deze week had ik die aanleiding niet direct. Er waren heel wat onderwerpen, maar ik kon erg moeilijk de knoop doorhakken. Ik lag er afgelopen maandag zelfs wakker van. Normaal gesproken is het zo dat ik het op donderdag of vrijdag al zeker aankondig op de website: daarover ga ik het hebben. En zaterdagochtend – dat was gisterochtend dus – had ik dat nog steeds niet.

Maar waar ik vervolgens ook wakker over lag, waren de passages die je in de Bijbel leest over mensen die wakker liggen om bepaalde redenen. Eigenlijk omdat God hen zelf wakker houdt of omdat er dingen zijn die hun aandacht vragen. Ik moet zeggen, ik ben een hele goede slaper. Ik ruik mijn kussen en ik slaap. Maar het afgelopen jaar – en wat ik nu zeg is even een persoonlijke ervaring, daar ben ik nooit zo heel lustig in, maar goed, het treft zo en iedereen heeft zo zijn eigen ervaringen met slaap – is dat anders. Sommige mensen slapen sowieso altijd al slecht; ze slapen slecht in of slapen slecht door. Er kunnen allerlei redenen zijn waarom je juist niet zo goed slaapt. Vanmorgen sprak ik nog iemand, ik ga zijn naam niet noemen, die zei: "Je kunt ook nog het probleem hebben dat je juist zóveel slaapt dat je eigenlijk niet anders doet dan altijd maar slapen." Zo had ik het nog niet eens bekeken, maar goed, die overweging is dan ook weer meegenomen.

Ik had het zelf het afgelopen jaar, zeker vanwege de actualiteit. Het is me meer dan eens overkomen – en Petra kan bevestigen wat dat waard is – dat ik juist vanwege de actualiteit, allerlei ontwikkelingen in Amerika en in het Midden-Oosten die me zo enorm bezighouden, totaal de slaap niet kon vatten. Of als ik eenmaal wakker was, dan ging ik maar uit bed. Dan was het 's morgens om vier uur en dan bleef ik er maar uit, want ik vond het zo boeiend, vooral in het licht van het profetisch woord. Dat deed mij wel eens wakker liggen, dus dat vind ik totaal geen zorg.

Maar goed, genoeg over die aanleiding. Ik heb de Bijbel er eens op nageslagen. In mijn hoofd had ik al wat personen bedacht: een Daniël, een Ahasveros, een Jozef. Allemaal mensen die niet konden slapen, om welke reden dan ook. We gaan het daarover hebben: tien keer niet slapen. Daarmee bedoel ik dus niet tien nachten achtereen, maar gewoon tien bijbelteksten waar sprake is van niet slapen, om welke reden dan ook. In eerste instantie dacht ik dat ik het een beetje moest ordenen, rubriceren zeg maar, maar dat viel ook niet mee. Er zit wel een bepaalde lijn in. Je kunt wakker liggen vanuit onze ervaringen, want dat kunnen er vele zijn. Ik beperk me tot een tiental verzen, maar er zijn natuurlijk veel meer passages die genoemd zouden kunnen worden.

Eén tekst laat ik bijvoorbeeld onvermeld, maar ik noem hem nu als eerste: Job 7 om precies te zijn. Daar lees je dat hij, wanneer hij 's avonds neerligt in zijn legerstede – zoals dat met een mooi woord heet – al denkt: de nacht duurt zo lang. Je ziet er dan eigenlijk tegenop; niet alleen tegen de nacht, maar ook tegen het feit dat je 's morgens weer op moet staan. Je leest ook wat de aanleiding is: hij is getroffen door zoveel pijn, zweren en melaatsheid. En toen had hij ook nog een aantal vrienden om zich heen die op hem hadden ingesproken – tussen aanhalingstekens, niet dus. Daar lag hij ook al wakker van. Het is echt ook een klacht; hij klaagt God min of meer aan over wat God hem aandoet. Dat is in eerste instantie de lijn, en uiteindelijk leert hij echt verstaan wat Gods weg in dat alles is, maar goed, dan zijn we een heel aantal hoofdstukken verder. Die tekst noem ik verder eigenlijk niet, ik wil vooral – zoals het plaatje ook laat zien – licht laten schijnen daar waar het donker is, 's nachts dus.

Wat verschillende aanleidingen kunnen zijn dat je in de nacht niet slaapt, daar zijn ook hele specifieke voorbeelden van in de Bijbel te noemen waarbij je heel uitdrukkelijk verneemt dat het God zelf is die de slaap wegneemt. Ook een aantal schriftplaatsen mogen niet ontbreken in deze opsomming, en dat is dat mensen wakker liggen omdat God hen iets te zeggen heeft. Of nog anders gezegd: ze liggen wakker omdat ze bezig zijn met de rijkdom van Gods Woord. Als u het mij vraagt, is dat het mooiste motief om wakker te liggen. Uiteindelijk – en eigenlijk is dat ook wel de climax – is er nog een manier van mooi wakker liggen: namelijk de wetenschap dat God altijd waakt. Bij definitie, dat zullen we ook zien. En trouwens, dat is wel weer een mooi motief om te gaan slapen. Niet alleen een mooi motief, maar ook een geweldige grond, als u begrijpt wat ik bedoel. Een reden om werkelijk de slaap te kunnen vatten. Nou, dat zijn zo wat overwegingen op voorhand. Ik zei al: een tiental verzen, tel maar met me mee. Dan beginnen we bij...

▶ 07:58 Asaf (psalm 77): Onrust Dwingt Om Gods Daden te Gedenken ↑ hoofdstukken

Psalm 77 is een psalm van Asaf. In deze psalm stelt Asaf zichzelf hele moeilijke vragen. In vers 5 zegt hij: "Gij houdt mijn ogen open. Ik ben onrustig en kan niet spreken." Vervolgens zegt hij: "Ik overdenk de dagen van ouds, de jaren van weleer." Het is een vers dat ik er specifiek uitpik, maar het idee is vooral — en dat vind ik heel mooi — dat Asaf zich realiseert dat terwijl hij niet slaapt, de reden daarvoor onrust in hem is. Die onrust doet hem echter ook verstommen. Het is voor hem geen reden om te gaan klagen; hij klaagt niet, maar hij wil vrágen.

Als je het zo bekijkt, is dit heel algemeen herkenbaar. Er kunnen zoveel redenen zijn waarom je onrustig bent. Dan kun je natuurlijk gaan spreken, maar Asaf doet het enige goede: hij zwijgt en laat God spreken. "Ik ben weliswaar onrustig," dat is gewoon een vaststelling, een observatie. Dat kan gebeuren. Je kunt dat moraliseren en zeggen dat het niet zo had moeten wezen, maar ja, dingen gebeuren nu eenmaal. Je slaapt wel of je slaapt niet, en er kunnen zoveel redenen zijn waarom de slaap wegblijft, ook fysiek. Ik had het net over Job; als je de hele nacht pijn lijdt, dan slaap je niet.

Gisteren nog — ik zei net dat ik een goede slaper was — vertelde ik tegen Petra dat ik die nacht niet zo goed had geslapen. Dat is vrij uitzonderlijk voor mij. De reden was simpel: ik had de hele dag op mijn krent gezeten in de auto en ik had helemaal niet gewandeld. Dat zorgt ervoor dat je niet zo geweldig slaapt als je naar bed gaat. Dat is een heel triviaal voorbeeld, maar ik bedoel maar te zeggen dat er talloze redenen kunnen zijn waarom je niet slaapt.

In ieder geval is Asaf onrustig. De reden wordt in deze psalm ook genoemd: hij zit met bepaalde vragen, vooral over de weg van God; hoe God Zijn weg zal gaan, ook met het volk Israël. Wat hij dan doet, vind ik heel erg mooi. Hij zegt: "Ik kan niet spreken." Prima, dan houd je je mond. Wat hij vervolgens gaat doen, is het gedenken van de dagen van ouds en de jaren van weleer. Waar het op neerkomt, is dat juist die onrust hem dwingt om weer terug te denken aan Gods geschiedenis. Als je deze psalm in zijn geheel leest, dan lees je in vers 12 en 13: "Ik zal de daden van Jahwé gedenken, ja, ik wil gedenken Uw wonderen van ouds, van al Uw werken gewagen en Uw daden overdenken."

Vervolgens gaat hij de geschiedenis van Israël na. Hij denkt eraan hoe God ooit het volk heeft uitgeleid. Dat waren daden die niet alleen bij Israël bekend waren, maar die ook daarbuiten faam hadden gekregen. Een gebeurtenis waar Asaf aan terugdenkt, is bijvoorbeeld hoe de Farao met zijn leger is omgekomen. Vergis u niet, dat was de wereldmacht in die dagen. Je leest jaren later, in de dagen van Jozua, dat de verspieders in Jericho komen. Daar zeggen ze dat ze het allemaal benauwd hebben in Kanaän, omdat ze weten wat God aan wonderen heeft gedaan met het volk en met de Farao. Ze wisten van alle gebeurtenissen die hadden plaatsgevonden en hoe God zich werkelijk de God van Israël had betoond. Daarom waren ze ook bang toen de Israëlieten naar het land gingen; Rachab verhaalt dat allemaal.

Hoe dan ook, dit zijn de wonderen die God had gedaan en die zijn opgetekend in de Schriften. Daaraan denkt Asaf terug. Hij gaat na wat er geschreven staat over hoe God Zich had betoond. Dat geeft hem, om het zo te zeggen, burgermoed. Dat zorgt ervoor dat de onrust verdwijnt. God is God, Hij gaat Zijn weg en dat heeft Hij zo betoond in de geschiedenis. Ik noem de hele Bijbel vaak met opzet een bibliotheek. Daarin kun je vinden wie Hij is. De natuur spreekt van Hem, maar dit Boek spreekt ook van Hem en over de wegen die Hij is gegaan. Resultaten uit het verleden zijn in dit geval tevens een garantie voor de toekomst. Je hoort weleens andere leuzen wanneer het over menselijke dingen gaat, maar God heeft Zijn woord betoond en Hij waakt daarover. Ik kom daar straks nog op terug. Hoe dan ook, dat is Asaf in Psalm 77. Je zou kunnen verdedigen dat deze psalm niet helemaal in het rijtje thuishoort, maar...

▶ 13:58 Paulus (2 Korinthiërs 6): Nachten Zonder Slaap als een Gegeven ↑ hoofdstukken

Maar toch, ik noem hem wel. In 2 Korinthe 6 lees je dat Paulus opvoert wat zijn bediening allemaal met zich meebrengt. Ik lees even vanaf vers 5 en dan val ik eigenlijk midden in zijn opsomming van alles: de tegenstand en de prijs die hij moest betalen. God had hem geroepen en hij was van binnenuit gedrongen, zoals hij dat ook zegt in dezezelfde brief. In 2 Korinthe 5 staat: 'de liefde van Christus dringt ons'. Het is inderdaad een drang in hem om dat te doen, maar het had wel heel veel consequenties in zijn leven. Naar de mens gesproken leverde het hem eigenlijk alleen maar nadeel op. Deze man was in godsdienstig opzicht een veelbelovende student in de Joodse traditie, maar hij is geroepen op de weg naar Damaskus en daarna is alles anders geworden. Naar de mens gesproken heeft het alleen maar tegenstand, nadeel en ongein opgeleverd.

Hij zegt dan ook: in slagen, in gevangenschappen – en vergis u niet, hier al heeft hij het over diverse gevangenschappen die hij er al op had zitten. Er zouden er nog vele volgen, zoals die in Caesarea gedurende twee jaar, en later in Rome ook weer twee jaar. Hoe dan ook: in oproeren, in moeite, en dan zegt hij: 'in nachten zonder slaap, in dagen zonder eten'. De opsomming gaat nog verder, maar ik moet er wel even bij stilstaan: dit is totaal geen geklaag van Paulus. Het is gewoon een observatie, een feitelijke beschrijving van zijn dienst en wat die met zich meebrengt.

Hij noemt het later in hoofdstuk 11 nog een keertje: hoe ook de zorg voor de ecclesia's waar hij overal was hem voortdurend bezighield. Ook het feit dat hij zelf in zijn eigen onderhoud voorzag, maakte dat hij overdag altijd bezig was en ook 's nachts vaak geen slaap had. Maar hij ervaart dit helemaal niet als een probleem en zo voert hij het ook niet op. Het is een gegeven. Dat is een mooie uitdrukking. Daarmee bedoelen we vaak dat iets vaststaat en dat je het ermee moet doen, maar ik houd ervan om het nog wat dieper te bezien: het is een 'gegeven'.

Door wie is het dan gegeven? Nou, door Degene die geeft. De grote Gever zet hem in die dienst en dit hoort er allemaal bij. 'It's all in the game', zeggen ze dan. Nachten zonder slaap horen daar ook bij en Paulus is zich daar zeer van bewust. Dit is dus geen opsomming van iemand die niet kon slapen of daar problemen mee had. Hij kon inderdaad niet slapen, dat is waar, maar dat was gewoon omdat hij bezig was met van alles en nog wat.

Heb ik er nog een? Nou ja, nummer drie dan.

▶ 17:24 Ahasveros (esther 6): Gods Verborgen Regie in de Nacht ↑ hoofdstukken

We gaan links en rechts dwars door de Bijbel. Er zit geen strakke lijn in, in die zin dat we vooraan in de Bijbel beginnen en achteraan afsluiten; helemaal niet. Maar dit is er weer zo een: een prachtig voorbeeld van iemand die inderdaad uit de slaap gehouden wordt. Laten we eerst even lezen. Esther 6 – u kent de geschiedenis wellicht, of misschien ook niet. Het is het boek bij uitstek dat in Israël altijd gelezen wordt door Joden met Poerim. Het is het wonderlijke verhaal van hoe God Zijn volk heeft bewaard en ook gewaakt heeft terwijl de omstandigheden zo dramatisch waren.

Eigenlijk zou het lot vallen op – ja, het noodlot, moet ik eigenlijk zeggen. Het noodlot zou Israël treffen, ware het niet dat de koning, Ahasveros, de koning van het wereldrijk van de Meden en de Perzen, één nacht de slaap niet kon vatten. Er staat: "In diezelfde nacht..." Dat is hoofdstuk 6 vers 1. In het voorgaande hoofdstuk lees je over Esther die naar de koning gaat op de derde dag en dan de gouden scepter aangereikt krijgt. Maar Haman – nee, niet Hamas, dat is weer wat anders, al heeft het er wel een beetje mee te maken – Haman had het natuurlijk helemaal uitgedacht, want die wilde... Ik ga er even vanuit dat u de geschiedenis kent, vandaar. Anders moet u het boekje nog maar eens lezen. Het is een prachtige geschiedenis!

Tot dusver is de beschrijving zodanig dat je denkt: dit gaat faliekant fout lopen met het Joodse volk. Haman had het gemunt op dat volk en vooral op Mordechai, de oom van Esther. Eigenlijk had het hele verhaal zich zodanig ontwikkeld dat het niet meer goed kon aflopen, ware het niet dat hoofdstuk 6 vers 1 de ommekeer brengt. Daar staat: "In diezelfde nacht was de slaap van de koning geweken." En dan bevalt hij om het gedenkboek, de kronieken, te brengen en deze werden de koning voorgelezen. Dit is een totale ommekeer. In eerste instantie zou je dat nog niet zo zeggen, maar dit feit brengt de complete ommekeer in dit hele relaas.

De aardigheid is dat in dit hele boek – en dat is uniek – God niet wordt genoemd. Nee, dat is waar. Maar op de achtergrond is het Zijn hand die de dingen beschikt. Bijvoorbeeld bij een koning die een keer de slaap niet kan vatten. Er wordt ook geen verklaring gegeven; er staat alleen dat de slaap van hem geweken was. Dat kan gebeuren. Je kunt niet slapen, maar waarom wordt niet gezegd? Er wordt geen verklaring gegeven. Althans, ik weet de verklaring als lezer wel: God heeft het gewoon zo gemaakt dat Ahasveros niet kon slapen. Schijnbaar onbetekenend, ja, maar juist hier wordt heel de geschiedenis omgedraaid.

Wat hij dan gaat doen is zeggen: "Lees dan maar wat voor uit het gedenkboek, de kronieken." Je kan niet slapen en dan zoek je afleiding. Sommige mensen denken: ik kan ook een bijbelstudie opzetten, dat kan ook. We hebben tegenwoordig Spotify en dergelijke. Je kunt van alles doen. Je kunt trouwens ook iets heel saais gaan beluisteren of bekijken. Wij zeggen wel eens dat je schaapjes moet gaan tellen als je niet kunt slapen; als er iets saai is, is dat het wel. Oh, is dit een signaal? Worden wij uit de slaap gehouden? Nou, dat kan ik zo niet zien. Niet reageren, oké. Jammer. Reageer jij er dan even op? Heb je je wapenstok bij je?

Het ging er even om dat je dan iets heel saais pakt, zoals het telefoonboek gaan lezen, en dan val je vanzelf wel in slaap. Ik denk echter niet dat dit het motief is. Hij laat de kronieken van de Meden en Perzen voorlezen. En wat er dan gebeurt, is dat er een kroniek wordt voorgelezen over Mordechai die een vriendelijke daad heeft verricht. Kijk het maar na in Esther: dan lees je dat Ahasveros de vraag stelt of die man daar eigenlijk ooit een beloning voor heeft gekregen. Het antwoord luidt: "Nee, dat heeft hij niet." Daar moest hij werk van maken, en dat zorgt ervoor dat de hele geschiedenis omdraait. Dat is zo apart. Daarmee wordt ook het hele plan van Haman volledig doorkruist. Het zijn die kronieken die dan voorgelezen worden die inderdaad maken dat de geschiedenis een wending krijgt.

Waar het hier eigenlijk op neerkomt is: hij kon de slaap niet vatten en er wordt geen motief gegeven. Maar het is God. Wist hij veel, maar nu weten wij het. Het is God die hier achter de schermen, in het donker – ja letterlijk, je ziet het niet – ervoor zorgt dat hij de slaap niet kan vatten. En zie daar: er is een God en die beschikt de dingen. Zelfs als Hij zich niet etaleert of Zichzelf doet verschijnen. In feite leven wij vandaag ook in zulke dagen. Hoe vaak hebben we het er niet over gehad? Wij leven in de dagen dat God Zich verbergt. Zo goed verborgen dat er mensen zijn die denken dat God er niet eens is, of dat Hij slaapt of dat Hij dood is. Ja, Hij verbergt Zich. Dat zijn deze dagen, eigenlijk de dagen van Esther. 'Esther' heeft trouwens ook de betekenis van verbergen. De slaap was van hem geweken. We gaan naar de vierde.

▶ 24:42 Nebukadnezar (daniël 2): Verontrust Door Goddelijke Openbaring ↑ hoofdstukken

Daniël. Ja, goed, dat is ook een mooie hoor. Dat is een heel lang hoofdstuk. In Daniël speelt de nacht en het slapen — of eigenlijk moet ik zeggen: dromen — een grote rol. Men zegt wel: de meeste dromen zijn bedrog. Dat weet u wel. En ja, daar zegt de Bijbel ook wel het een en ander over. Dat is ook een mooi onderwerp om het nog eens over te hebben: dromen in de Bijbel. Dat zijn er zo'n stuk of twintig, eenentwintig die echt uitdrukkelijk vermeld worden. Maar dat is dan geen bedrog. Dit zijn dromen die in feite de functie hebben van een visioen. In de praktijk is er niet eens zo'n heel groot verschil in de gewaarwording; je ziet bepaalde dingen gebeuren. De meeste dromen vergeet je weer, en dat kun je vaak maar beter ook doen.

Maar in dit geval lees je over het tweede jaar — Daniël was hier nog een hele jonge kerel — van de regering van Nebukadnessar. Nebukadnessar was eigenlijk meteen al op het hoogtepunt van zijn heerschappij. Hij droomde een droom, zo staat dat er letterlijk. In het Hebreeuws wordt dat dubbel zo benadrukt, waardoor zijn geest verontrust werd en het met zijn slaap gedaan was. Daar heb je het weer. In dit geval is het niet zo dat hij niet kon slapen; nee, hij sliep, hij droomde, en vervolgens was die droom zo heftig, of riep het in ieder geval zoveel vragen bij hem op, dat hij daar verontrust over was. Het prikkelde hem zodanig dat het met zijn slaap gedaan was.

Ja, dat is heel opmerkelijk. Daniël 2 is het hoofdstuk waarin die droom beschreven wordt van dat grote beeld dat hij ziet met dat gouden hoofd — dat Nebukadnessar trouwens zelf uitbeeldt — en dat zilveren borststuk met die zilveren armen, de koperen lendenen, de benen van ijzer en de voeten van ijzer en leem. Het is feitelijk een beschrijving van wereldrijken die elkaar zouden opvolgen. Dat waren eigenlijk allemaal Babelse wereldrijken; dat wil zeggen rijken die Babel op enige wijze als hoofdstad hebben gehad of nog zullen hebben, als u het mij vraagt. Want dat laatste rijk van die voeten van ijzer en leem, met die tien tenen, dat moet nog komen. Daar gaat het nu verder even niet om; hij ziet iets wonderbaars.

Maar dat realiseert Nebukadnessar zich in dit geval heel goed. Hem wordt iets geopenbaard, maar wat? Wat is de betekenis ervan? Want het is één ding om een beeld te zien met een gouden hoofd enzovoort, zoals ik het zojuist even kort beschreef. Maar dat er dan vervolgens uiteindelijk een steentje van een berg af rolt en dat beeld bij de voeten treft, waardoor het beeld ineens helemaal te pletter gaat en volledig verpulverd raakt, waarna die steen de hele aarde gaat vullen... wat behelst dat? Waar gaat dit over? Dat is de vraag die hij zich stelde. Er wordt hem iets geopenbaard, maar dat is eigenlijk het heel bijzondere, vooral in de eerste helft van dit hoofdstuk: de menselijke wijsheid die aan de kaak wordt gesteld.

Want al die knappe koppen kunnen dit niet verklaren. Ja, Nebukadnessar pakt het heel slim aan. Ze willen allemaal weten wat de betekenis is van die droom, maar dan moeten ze eerst vertellen wat hij heeft gedroomd. "Nee," zegt hij, "dat doen we niet. Jullie moeten vertellen wat ik gedroomd heb en daar de betekenis van geven." Het eerste konden ze niet. De betekenis kun je altijd wel een verhaal bij verzinnen als je slim bent en het intelligent aanpakt, maar niemand van al die menselijke knappe koppen, die magiërs et cetera, kon het achterhalen. Dat wordt allemaal aan de kaak gesteld en ontmaskerd.

En dan is het van Godswege dat Daniël — die man komt uit een vreemd land, een jonge kerel nog — zegt: "Ja, maar wacht even, dit kan natuurlijk ook geen mens. Er is maar één, de Allerhoogste, de God van hemel en aarde, die hiertoe bij machte is." En dan vertelt Daniël inderdaad wat hij gedroomd heeft en hij vertelt erbij wat de betekenis daarvan is. Dus ja, dit is Gods werk, dat moet duidelijk zijn: het openbaren van die droom, maar ook het verduidelijken waar het over gaat. Nebukadnessar kon de slaap niet vatten. Nee, het was God die hem daardoor ook uit de slaap hield, want God had hem wat te vertellen. Nou ja, dat is een prachtige geschiedenis. Nummer 5.

▶ 29:57 David en de Psalmist (psalm 63 & 119): Waken en Gods Woord Overdenken ↑ hoofdstukken

Psalm 63 gaat over David. Daar staat: "Als met vet en merg word ik verzadigd, mijn mond looft met jubelende lippen, wanneer ik Uwer gedenk op mijn legerstede, in nachtwaken over U peins." Dat is ook een hele mooie, want hier is het geen gemis aan slaap, maar David waakt heel bewust. Waarom? Omdat hij vol is van zijn God. Je leest: "met vet en merg", dat is de metafoor waarmee we zeggen dat we met overvloed verzadigd worden. Hij zegt: "Mijn mond is gevuld en mijn lippen jubelen." Waarom? "Wanneer ik Uwer gedenk op mijn legerstede." Dan ga je liggen op je bed en dan spreekt hij ook over het waken in de nacht. De nacht is in vier delen opgesplitst, vier nachtwaken, en gedurende al die nachtwaken is hij wakker. Waarom? Hij wordt wakker gehouden door het denken aan wie God is en aan Zijn Woord, aan hoe geweldig Hij is.

Dat is een van de allermooiste dingen die je 's nachts kunt beleven als je niet kunt slapen. Je kunt thuis een probleem zien, maar dit perspectief vind ik geweldig. Denk eens aan wie God is en wat Hij gedaan heeft, wat Hij gesproken heeft, wat Hij beloofd heeft en wat Hij nog gaat doen. "Wanneer ik U gedenk", denk aan wie U bent en waartoe U bij machte bent. "Over U peins", dat wil zeggen: doordenk. "Mediteer", geloof ik... nee, dat is een ander woord, maar in ieder geval vervult het hem van lof. Hij kan niet slapen, maar er is hier een contrast: hij is ontzettend blij zelfs, hij jubelt en hij looft zijn God. Juist dát houdt hem uit de slaap.

Dan nummer zes. Eigenlijk hebben we iets soortgelijks. Dit is geen psalm van David, tenminste, er staat niet bij van wie hij wel is. Ik heb jaren geleden een studie over de Psalmen gehouden, over Psalm 119 — één studie voor één psalm. U weet het allemaal: je hebt Psalm 117, dat is een hele korte psalm die je zo uit je hoofd kent: "Loof de HEERE, alle gij volken, en prijs Hem, alle gij natiën, want Zijn goedertierenheid is machtig over ons." Nou ja, die psalm. En dan krijg je Psalm 118, wat trouwens het middelste Bijbelhoofdstuk is, en Psalm 119 is de langste psalm. Ik heb toen een keer een zevental motieven genoemd waarom ik meen dat dit Jeremia is geweest die dit heeft opgetekend, afgeleid uit de beschrijving. Maar goed, zijn naam wordt niet genoemd en dat doet voor het verhaal nu even niet ter zake.

Het gaat er vooral om dat hier eigenlijk een soortgelijk motief klinkt als wat we zagen in Psalm 63 van David: "Voor de nachtwaken beginnen, keren mijn ogen zich naar Uw toezegging." In de letterlijke weergave in de interlineair wordt "keren zich naar" weergegeven met "mediteren" of "overdenken". Maar de Bijbelse gedachte is vooral dat je je ogen daarop opslaat. De normale gedachte is dat je in de nacht je ogen sluit, maar wat hij doet, is juist zijn ogen openen. Het is dus heel bewust waken. Hij sluit zijn ogen niet, maar hij opent de Schrift. Want om de Schrift überhaupt te kunnen openen en te kunnen lezen, moet je je ogen geopend hebben. En dat is wat hij doet. Dat doet hij gedurende de hele nacht, daar komt het op neer: "voor de nachtwaken beginnen". Hij houdt zich bezig met de Schrift en wat er staat geschreven.

Aangezien de Bijbel zichzelf uitlegt, kom je van het een op het ander en zo worden de dingen dan ook duidelijk. In diezelfde psalm staat — ik kom daar nu ter plekke even op — in vers 105: "Uw woord is een lamp voor mijn voet en een licht op mijn pad." Maar er staat ook ergens in dezezelfde psalm: "De opening van Uw woorden verspreidt licht." Dat wil zeggen: als het Woord opengaat, komt er licht vrij en worden de dingen duidelijk. Dus aan de ene kant is er de gedachte: ik sluit mijn ogen niet, maar ik open ze. Ik ga gewoon lezen en het tot me nemen. Maar juist daardoor gaan je ogen open. Begrijpt u wat ik bedoel? Je opent je ogen fysiek zodat je de Schrift tot je kunt nemen, maar vervolgens gaan de dingen ook innerlijk open en worden ze duidelijk zichtbaar. Dan krijg je wat de Bijbel elders noemt: "verlichte ogen van het hart". Het hart heeft ook ogen, waardoor je ineens, zelfs als je je ogen gesloten hebt, dingen gaat zien. We hadden het net over dromen, maar dan zie je ook dingen terwijl je je ogen dicht hebt.

"Voor de nachtwaken beginnen, keren mijn ogen zich naar Uw toezegging." Dat wat God verklaart, toezegt en belooft. Hij vraagt of eist niet, maar Hij zegt toe. God wijst in Zijn Woord altijd op Zichzelf. Religie in het algemeen zegt wel wat je moet doen of wat je niet mag doen, maar God wijst in Zijn Woord altijd op wie Hij is, op wat Hij bij machte is te doen en hoe dat ons ontlast.

▶ 36:35 Jezus (lukas 6): de Nacht Doorbrengen in het Gebed van God ↑ hoofdstukken

We hadden het eerder over Paulus in het Nieuwe Testament. Hier lees je over een heel speciale fase van Jezus' bediening hier op aarde, net voordat Hij de twaalf gaat uitzenden. Dan lees je: "En het geschiedde in die dagen, dat Hij" – het gaat hier over de Heer Jezus – "naar het gebergte ging om te bidden, en Hij bracht de nacht door..." En dan staat er in de NBG-vertaling (en volgens mij in vrijwel alle vertalingen, tenzij je een concordante vertaling hebt, wat correcter is): "En Hij bracht de nacht door in het gebed tot God."

Dat is de gangbare lezing, maar dat staat er eigenlijk niet. Er staat letterlijk: "de nacht doorbrengende in het gebed van de God." Ik geef toe, dat klinkt niet echt lekker Nederlands, maar je ziet wel meteen waar het over gaat. Hij bracht de nacht door in het gebed van – en dan – de God. Je leest trouwens veel vaker dat de Heer Jezus zich in de nacht terugtrekt, bijvoorbeeld op de Olijfberg, terwijl Zijn discipelen de nacht doorbrengen ergens in een huis in Betfage of Bethanië. Hij brengt de nacht dan biddend door. Je leest het ook wanneer ze bij het meer van Gennesaret zijn. De discipelen zijn dan 's nachts aan het vissen – dat moet je immers vooral in de nacht doen – en Hij bidt dan op het gebergte. Maar dan ziet Hij hen zwoegen en dan komt Hij naar hen toe.

Je leest het dus bij meerdere gelegenheden: dat de Heer juist de nacht reserveert als een moment om met Zijn God te zijn. Ik vind dat heel mooi, want het is niet enkel een gebed tot God. Natuurlijk is het dat ook wel, maar dat is niet de wijze waarop het geformuleerd wordt. Het is het gebed van God. Als je gewoon het woord neemt zoals het zich aandient – ik bedoel, kijkend naar het voorzetsel of de tweede naamval – dan is het het gebed van God Zelf. Het heeft in God Zelf zijn oorsprong.

Het Griekse woord voor gebed is proseuche. Je ziet het hier: pros is een voorzetsel dat eigenlijk 'naartoe' betekent. Wij hebben in het Nederlands nog wel woorden met dat voorzetsel dat uit het Grieks komt. Prostaat? Nee, waarschijnlijk pro-staat, hoe het ervoor staat. Nee, dat weet ik even niet. Je hebt namelijk ook nog een voorzetsel pro en pros. Pro betekent 'voor' en pros is 'naartoe'. Dat weet ik dus even niet. Ik zou het... nee, waarschijnlijk ook niet. Maar André, dit had je wat beter moeten voorbereiden, want er zijn echt voorbeelden in het Nederlands waarin een woord daarmee begint.

Het doet nu even niet ter zake. Het gaat erom dat dat woord duidt op een gerichtheid. In feite is het idee van dat gebed – de elementen waaruit het is opgebouwd – dat je 'wel hebt' waar je naartoe gericht bent. Dat wil zeggen: het is eigenlijk een afstemmen op wie Hij is en het zo goed hebben. Het is dus niet het idee van spreken met of spreken tot. Het idee is: als je bent gericht op... het woord 'afstemmen' vind ik eigenlijk wel heel erg mooi. Afstemmen op wie God is.

Daarom vind ik het ook zo mooi dat hier een bepaald lidwoord staat, zoals heel vaak in het Grieks. Het is de God. Welke God? Nou, dé God. De Ene. Degene die werkelijk met recht God is en de dingen beschikt. En Hij doet nooit iets voor niets. Hij bracht de nacht door in het gebed van de God. Zo stemt Jezus zich af op God, en het gebed kan dan ook inderdaad volledig in stilte plaatsvinden. Dat wil zeggen: we moeten niet denken dat bidden altijd betekent dat je met woorden tot God spreekt. Gebed is ook dat God spreekt tot jou, en hoe anders zou Hij dat doen dan door Zijn woord? Dan word je afgestemd en denk je na over wat Hij te zeggen heeft. Misschien zeg je dan geen woord. Je kunt veel beter luisteren naar wat Hij te zeggen heeft. Nou, in dat gebed van God bracht Hij de nacht door. Mooi!

Ik heb er nog drie.

▶ 41:45 De Climax (psalm 121): de Bewaker van Israël Sluimert Noch Slaapt ↑ hoofdstukken

En die tekst vind ik eigenlijk wel bij de climax horen als we het hebben over niet slapen. Dan vind ik Psalm 121 wel een heel mooie. Psalm 121 vers 4: "Zie, de Bewaker van Israël..." Of eigenlijk letterlijk staat het er zoals u in de outline ook ziet: "De bewaker van Israël sluimert noch slaapt." Een prachtige zin. De bewaker van Israël. We hadden het net even over woorden in de grondtaal die wij ook nog in onze woordenschat hebben. Dit is er trouwens ook zo eentje, want hier wordt het woordje Shomer gebruikt. En daar komt ons woord 'smeris' vandaan. Een politieagent is eigenlijk een bewaker, een bewaarder. Dus 'smeris' is eigenlijk een Jiddisch woord, via via uit het Hebreeuws, en dat is een bewaker. Om het in dit verband op God toe te passen vind ik het een beetje vreemd, maar nu vergeet u het in ieder geval niet meer: de 'smeris' van Israël.

Ja, de bewaker van Israël, en Hij sluimert noch slaapt. En dit bevestigt precies wat ik zojuist ook bedoelde te zeggen: het gaat hier helemaal niet om ons, of dat Israël dingen moet doen. Nee, het gaat erom dat God waakt over Zijn volk. God waakt over Israël. Hij waakt en Hij bewaakt, en dus ongeacht het doen en laten van Israël. God is degene die waakt. Hij slaapt niet, sterker nog, Hij sluimert ook niet eens. Hij knijpt niet eens eventjes een oogje dicht zodat Hij even weg is. Want sluimeren is zeg maar de wat afgeleide vorm van slapen; dat je eventjes wegkijkt of je aandacht verliest. Nee, de Bewaker, niets ontgaat Hem. Alles beschikt Hij.

Ik dacht ook aan de inleiding die zo mooi was over die miljoenen mieren in zo'n hoop. Ja, wie doet dat nou? Wie beschikt dat nou allemaal, zodat het allemaal zo verloopt? Dirk zei: geen organisatie, geen leider. Nee, maar het werkt. Dit is een Schipper. Hoe kan het je ontgaan? Echt waar, ik word eigenlijk altijd boos als die gedachte serieus geopperd wordt. Hoe kan het je ontgaan? Als er iets is wat juist het verstand in staat is te doorzien, is het juist ontwerp. Vorige week heb ik daar in Urk ook nog over gesproken. Er staat in Romeinen 1 dat Gods werken met het verstand worden doorzien. Dat Hij er is. Een aap weet dat niet, een mier weet het ook niet, want die hebben geen verstand. Maar wij hebben verstand, en dat betekent vooral het vermogen dat je intelligentie en ontwerp herkent. Hé, daar is over nagedacht! Je hoeft maar één blik te slaan op welk willekeurig detail van de schepping ook en je weet: Hij is er. Je snijdt een kiwi door en je weet: Hij is er. Of een mierenhoop, of wat dan ook, of een blaadje; alles duidt op ontwerp.

Nou, niets ontgaat Hem. Van de meeste dingen hebben we geen idee waarom ze zijn zoals ze zijn, maar ik vind het zo geweldig dat er een God is, en Hij is God. Hij beschikt alle dingen en daar begrijp ik geen snars van. Hij is God en Hij maakt geen fouten. Hij tast niet mis. Hij sluimert noch slaapt. Er is niets voor Hem te groot, maar ook geen detail te klein. Nou, dat is de bewaker van Israël, Hij sluimert noch slaapt.

En Hij waakt over Zijn woord. Ja, die is ook mooi: Jeremia 1 vers 12. Weet u dat Jeremia toen ooit een keertje in een droom of in een visioen een amandeltwijgje zag? "Jeremia, wat zie jij?" was de vraag. "Een amandeltwijgje." Maar in het Hebreeuws is dat nagenoeg hetzelfde woord voor 'waken'. En dan zegt God: "Zo waak ik over mijn woord om dat te doen." Dat wil zeggen: Ik heb dan gesproken en Ik sta er ook zelf voor garant dat Ik ga vervullen wat Ik gesproken heb. Ik waak over mijn woord. Dus Hij is met recht de Bewaker.

Nou, Psalm 4...

▶ 46:31 Ware Rust (psalm 4 & 127): Hij Geeft het Zijn Beminden in de Slaap ↑ hoofdstukken

Ik heb nu nummer 9, de voorlaatste dus. Je zou kunnen verdedigen dat deze eigenlijk niet in het rijtje thuishoort, want hier gaat het juist wél over het slapen. Maar ik heb hem expres na nummer 8 ingevoerd. Want kijk: als je eenmaal weet dat er Eén is die waakt, die niet sluimert en niet slaapt en die alles in de gaten houdt – Die alles beschikt en alle details kent – als je dat weet, dan heb je rust. Het is niet zo dat je dan moet rusten. Dat is net zoiets waar we het wel eens over gehad hebben: je kunt niet op commando blij zijn. Ik kan niet zeggen: "Je moet blij zijn." Zo werkt het niet; er moet iets zijn wat mij blij maakt.

Ik vind het daarom zo erg als dat religieuze vormen krijgt. Dan kom je in gemeentes – ik zal niet zeggen dat het alleen in Pinkstergemeentes is – waar je heel sterk de boodschap krijgt: "Je moet blij zijn." Maar dan krijg je van die tandpasta-lachen. Je kunt trouwens ook naar kerken gaan waar je juist stroef moet kijken; dat kan ook op commando, maar dat werkt net zo min. Emoties zijn er gewoon, maar daar gaat het hier niet om. Het gaat er niet om dat je blij móét zijn of dat je móét slapen of rust móét hebben. Het gaat erom dat als je eenmaal weet dat er Eén is die waakt en bewaakt, die de dingen beschikt en plant en ze daar brengt waar Hij ze hebben wil, dan héb je rust. Dat is op zichzelf al de meest rustgevende gedachte. Het is geen slaappil, maar het is een gedachte die in zichzelf rust geeft.

David zegt dat ook zo mooi in een psalm van hem. Het is inderdaad in de context van benauwdheid en tegenstanders, wat het nog des te sterker maakt. Het is het slot van de psalm, maar hij zegt het juist omdat er nogal wat stress was. Je leest over benauwdheid en tegenstanders, maar dan eindigt de psalm met: "In vrede kan ik mij te ruste begeven." Eigenlijk staat het woordje "kunnen" er niet in, er staat: "In vrede zal ik mij te ruste begeven en aanstonds slapen." Hoezo? "Want Gij alleen doet mij tot vertrouwen wonen." Dit is relaxed. De wetenschap dat er Eén is die waakt, maakt dat je inderdaad je hoofd op een peluw kunt neerleggen. Kent u de geschiedenis van Jakob nog? Die legde zijn hoofd ook op een peluw, maar dat was een steen. En toen hij zijn ogen sloot, gingen ze eigenlijk pas echt open, want toen zag hij die ladder – een stenen trap als verbinding tussen hemel en aarde. Dat krijg je dus als je je hoofd op die Steen neerlegt. Ik bedoel dat natuurlijk typologisch: dé Steen, namelijk God Zelf, de Rotssteen, maar ook de Heer Jezus Christus. Als je op die Steen je hoofd legt, dan heb je rust. "In vrede zal ik mij te ruste begeven en aanstonds inslapen, want Gij alleen..." – er is maar Eén die bij machte is dat te doen en te geven – "...doet mij vertrouwend wonen." Prachtig.

En dan de laatste. Ik vind Psalm 127 ook altijd erg mooi. Ik haal de context er even bij. Dat is wel het nadeel van die PowerPoints: het voordeel is dat je meteen de tekst hebt, maar je wordt er wel lui van. Het is net als toen we van de week naar Benthuizen reden; dan heb je zo'n routeplanner en hoef je nergens meer over na te denken, want alles wordt voor je geregeld. Dat is met die sheets ook zo, maar het is wel mooi om de Bijbel nog even zelf voor ogen te hebben. In Psalm 127 staat in de NBG-vertaling boven het hoofdstuk: "Aan des Heren zegen is het al gelegen." Als de HERE het huis niet bouwt, tevergeefs zwoegen de bouwlieden daaraan. Als de HERE de stad niet bewaart, tevergeefs waakt de wachter. En dan vers 2: "Het is voor u tevergeefs dat gij vroeg opstaat en laat opblijft" – eventjes geparafraseerd: dat je niet naar bed gaat – "en brood der smarten eet." Dat is brood dat verkregen wordt door zorgen en krampachtig zwoegen. Het is allemaal tevergeefs. En dan staat er: "Hij geeft het immers Zijn beminden in de slaap." Ik vind dat zo mooi.

Je kunt doen wat je wilt, maar Hij werkt ook buiten ons om. Je kunt een huis bouwen, maar als Hij wil dat dat niet gebeurt, dan gebeurt het toch niet. En je kunt de stad bewaken, maar als Hij wil dat de stad wordt ingenomen, dan gaat dat zo. Dat geldt in het algemeen: je kunt je carrière plannen, opleidingen gaan volgen en overuren draaien, maar als Hij niet wil dat jij rijk wordt, dan kun je nog veel harder gaan werken, maar het gaat je niet lukken. En als Hij wel wil dat je rijk wordt – ik bedoel nu gewoon even financieel – nou, dan hoef je er bij wijze van spreken niet eens voor te werken, dan gebeurt dat zomaar. Ik weet dat er nu een aantal mensen zijn, hier of die mij via de livestream volgen, die denken: "Dat is wel erg makkelijk, André." Dat is de standaardreactie als je het Evangelie en het Woord van God laat spreken. Ik ben altijd blij met die kritiek, want dan weet ik dat ik goed zit. "Dat is maar makkelijk." Het lijkt mij de mooiste aanbeveling die je kunt bedenken. Als je naar de winkel gaat en de verkoper zegt over een tv: "U hoeft alleen maar dit te doen en alles werkt", en u zou zeggen: "Nee, dat doe ik niet, want dat is te makkelijk"... dat is toch bizar? Dat het makkelijk is, is juist een aanbeveling. Dit is rust, mensen. Er is een God, en als Hij dat wil, dan gebeurt het.

Begrijp me goed: ik bedoel daar helemaal niet mee te zeggen dat je niet zou zwoegen, niet zou waken of niet zou bouwen. Daar gaat het niet om. Doe gewoon je ding. Doe wat op je pad ligt. Niet minder, maar ook niet meer dan dat. We hadden het eerder over Paulus: die had nachten zonder slaap en was altijd bezig. Maar hij was wel relaxed: "Dit ligt op mijn pad, ik doe gewoon mijn ding." Hoe was die uitdrukking ook alweer? Gods water over Gods akker laten lopen. En de Arabieren zeggen: "Vertrouw op God, maar bind wel je kameel vast." Oftewel: doe gewoon normaal. De Nederlandse variant is: "Vertrouw op God, maar zet wel je fiets op slot." Dank u wel.

"Hij geeft het Zijn beminden in de slaap." Dat wil zeggen: daar hoef ik niets voor te doen, je krijgt dat zomaar. Ik moet er nog op wijzen dat er ook een andere lezing mogelijk is: "God geeft Zijn beminden slaap." Ik heb het in de sheet in lightface weergegeven, omdat je het vanuit het Hebreeuws op beide manieren kunt lezen. Beide gedachten zitten erin. De ene gedachte is: Hij geeft dat alles – dat wat een mens probeert te bewerkstelligen of veilig te stellen: het huis, de stad, het brood, de voortgang – zomaar aan Zijn beminden. Als Hij het geeft, dan geeft Hij het je; al lig je gewoon relaxed achterover, dan krijg je het zomaar gratis voor niets. Maar je kunt ook lezen: "Hij geeft immers Zijn beminden de slaap." Alsjeblieft, Hij geeft jou de rust die je nodig hebt om te slapen. Er is niets wat je zo uit de slaap houdt als de gedachte dat je van alles moet doen. Zorgen houden je uit je slaap. Maar het is heel relaxed als je mag weten dat er Eén is die voor je zorgt. Niet in de zin van "je mág niet bezorgd zijn", want dat werkt niet, maar wel op de wijze van deze wetenschap.