▶ 00:00 Introductie: Waarom Spreuken? ↑ hoofdstukken

Goedemorgen vrienden, het is me een genoegen om hier na zo'n korte tijd weer opnieuw te mogen staan, want het was pas twee weken geleden dat we elkaar mochten begroeten. Ik wil u vanmorgen graag meenemen naar een heel ander Bijbelgedeelte dan de vorige keer, namelijk – zoals het projectiescherm u dat ook al voorhoudt – naar het boek Spreuken. Waarom Spreuken? En daarmee bedoel ik uiteraard niet in het algemeen waarom wij spreekwoorden uitspreken of waarom we ze zo noemen. Nee, het gaat om het boek 'De Spreuken'.

Ik mag wel zeggen dat het een van mijn favoriete Bijbelboeken is. Daar heb ik er wel meer van, dat geef ik toe, maar het boek Spreuken leent zich bijzonder goed om zomaar te lezen. Juist omdat het een verzameling is van – niet per definitie, maar over het algemeen – losse spreuken, leent het zich bijvoorbeeld ook heel erg goed om aan tafel voor te lezen. Dan raad ik u trouwens wel aan om een goede vertaling daarvan te lezen, een modernere vertaling. Ik heb het onlangs nog eens gelezen uit de NBV, en als ik even mijn mening mag geven – en u hoeft zich daar niet al te veel van aan te trekken – daar werd ik niet echt blij van. Het was heel makkelijk, goed Nederlands, maar toen ik dat eens ging vergelijken met de Statenvertaling en de NBG-vertaling, wat wijkt het soms enorm af.

Waarom Spreuken? Nou, dan kunnen we meteen het eerste hoofdstuk van dat boek opslaan. Daar wordt in de eerste verzen – en we zullen ze vanmorgen ook bespreken, de eerste negen verzen – de motivatie gegeven. Het is de introductie van dat boek. Daar wordt ook uitgelegd, niet alleen wie de auteur is of wie in het algemeen de spreuken heeft verzameld en gesproken, maar vooral ook het 'waarom'. Het motief van dit boek. Wat zit daarachter? Wat doet het? Wat bewerkt het?

Ach, wat ligt er meer voor de hand dan gewoon bij vers 1 te beginnen? U ziet hieronder – en dat doe ik graag om het op deze wijze zo precies mogelijk naar voren te mogen brengen – een interlineair met een woord-voor-woordweergave. Vooral die tweede zin is weliswaar in het Engels, maar voor de meesten zal dat niet een al te groot probleem zijn en anders wijs ik u er in de Nederlandse taal nog wel even op als het van belang is. Het is dus een interlineair waarbij woord voor woord weergegeven wordt wat daar in het origineel staat. Dit is dus uiteraard het origineel, het Hebreeuws, vervolgens de meest letterlijke woord-voor-woordweergave en daaronder de derde regel, dat is de wijze zoals de NBG-vertaling '51 dat heeft weergegeven. Soms zijn er nogal eens verschillen, soms ook niet, maar dat kunt u dan voor uzelf met een schuin oogje nagaan.

In de introductie begint het met: "Het zijn de spreuken van Salomo." Nou, die man heeft natuurlijk in de Bijbel de illustere naam al een heel wijs man te zijn. Er was niemand die ooit zo wijs was als hij. Hij heeft in zijn dagen ook een wereldfaam genoten die ongekend is geweest; wat die man heeft bewerkt, bereikt en ook aan wijsheid heeft uitgesproken. Zelfs tot in de verste uithoeken kwamen koningen en hooggeplaatsten bij hem op bezoek om alles te vernemen aan wijsheid, kennis en inzicht. Dat is ongekend, en ook de ongewijde geschiedenis – weliswaar is daar heel veel van verloren gegaan – bevat bronnen die dat op een hele wonderlijke manier bevestigen.

▶ 04:22 De Spreuken van Salomo, Beeld van de Vredevorst ↑ hoofdstukken

De spreuken van Salomo – laat ik meteen het allerbelangrijkste daarover zeggen. Dat is dat Salomo hier de zoon van David wordt genoemd. En als ik dat zo uitspreek, dan kan ik het niet helpen meteen aan een ander te denken, namelijk dé Zoon van David. Zo wordt Hij ook in het Nieuwe Testament, in Mattheüs 1 vers 1, geïntroduceerd: "Het geslachtsregister, de genealogie van Jezus Christus, de Zoon van Abraham, de Zoon van David." Hij was degene die Zijn stamboom rechtstreeks, zowel via de vaderlijke als de moederlijke lijn, kon terugvoeren naar David. Hij is de erfgenaam – dat is ook wat het woord 'zoon' betekent: de erfgenaam van David.

Salomo had een enorme reputatie op het gebied van wijsheid, maar hij heeft van de natie Israël ook een geweldig wereldrijk gemaakt. David was de eerste koning uit het huis van Juda, maar zijn zoon bracht Israël in die dagen werkelijk tot een wereldrijk. Daarin is hij overigens een prachtig beeld van de Messias, de Zoon van David. Salomo’s naam betekent vrede; 'shalom' zit daarin verweven. Shlomo betekent inderdaad vrede. Hij was werkelijk de vredevorst. Zijn vader David had het koninkrijk vooral gevestigd en had veel bloed aan zijn handen, maar Salomo was een man van vrede. Daarin is hij een geweldige uitbeelding van de Zoon van David die straks zal heersen in de duizend jaren. U weet waarschijnlijk ook dat Salomo iets had met het getal duizend: denk aan zijn duizendvoudige heerlijkheid. Ik doel nu even op het aantal vrouwen. Ja, daar zit ook een schaduwzijde aan, maar daar zullen we het nu maar even niet over hebben. Het blijft een type, dat is één ding wat zeker is.

In elk geval, als men het boek Spreuken opslaat, wordt men – dat zie je meteen al in de intro – bepaald bij de Zoon van David, de Vredevorst. Uiteindelijk moet ik denken aan wat de Heer Jezus ooit Zelf zei in de Bergrede over Salomo: "in al zijn heerlijkheid". En in een ander verband spreekt Hij erover dat "meer dan Salomo hier is". Daarmee bedoelde Hij: dat ben Ik. Meer dan Salomo. Dus hoewel Salomo een geweldig type is, is hij ook niet meer dan een type; hij is een uitbeelding van de Messias.

Laten we verder gaan, want het is een heel praktisch boek. Het is een favoriet boek; het is heerlijk om te lezen omdat het iedere keer als een moker inslaat. Als je het aandachtig leest en een goede weergave ter beschikking hebt, dan denk je: wauw, wat een wijsheid! Je moet ook niet te veel van die woorden achter elkaar lezen, want er zit zo enorm veel in. Het leent zich niet voor een vluchtige lezing. Even snel een hoofdstuk pakken met een heleboel van deze spreuken is geen goed idee; het ligt soms zwaar op de maag. Het moet verteerd en overdacht worden. Dat geldt voor de hele Schrift, maar zeker ook voor dit boek. Het is zo diepgaand en zo hoog, maar je treft er ook zulke buitengewoon praktische dingen in aan.

Ik kreeg deze week een mailtje van iemand die het had over tijdschriften die tegenwoordig erg populair zijn, zoals Happiness en Mindfulness. Er zijn tegenwoordig veel van dat soort gelukstijdschriften die in een gat springen, want de mensen zijn inmiddels vervreemd van de Schriften. Hoe kom je aan geluk? Hoe kom je aan praktische raadgevingen en adviezen? De schrijfster merkte op dat zulke bladen tot de verbeelding spreken omdat ze gaan over heel praktische zaken: de opvoeding, de rol als man of vrouw, het huwelijk en werkverhoudingen. Welnu, er is eigenlijk geen terrein van het leven dat in het boek Spreuken onbesproken blijft. Er worden geweldige dingen gezegd, niet alleen over informatie en het verwerken van kennis, maar ook over het grote perspectief en het gebruik van woorden. Denk aan de spreuk dat spreken zilver is en zwijgen goud. Ik zou zo een aantal spreuken kunnen aanhalen die daar schitterende dingen over zeggen. Zoveel wijsheid, geluk en vreugde komt heel concreet en "down to earth" tot je. Laten we die woorden eens wat nader bezien.

▶ 10:02 Wijsheid (chokmah) Geeft Uitzicht en Overzicht ↑ hoofdstukken

Er staat: het zijn de spreuken van Salomo, de zoon van David, de koning van Israël, om wijsheid en tucht te verkrijgen. Eerst even dat woord wijsheid. In het Hebreeuws is dat het woord chochmah. We kennen dat in de meer Jiddische vorm van goochem. Wijs. Dat heeft te maken met het vermogen – dat zie je in het Boek der Spreuken ook heel sterk – het is kennis die je kunt toepassen. Het is dus niet alleen maar informatie, maar het vermogen om daar ook mee te wandelen. ‘Wandelen in wijsheid’ heet dat dan in de Bijbel. Wat heeft het met de wandel te maken? Weten hoe je hebt te gaan.

En nog veel meer dan dat, ik zal u nog wat vertellen. Ik heb het nu over het woordje goochem, maar we kennen ook allemaal het Griekse woord sofia. Dat is boeiend. Dat Griekse woord sofia komt uiteindelijk – je kunt het in de handboeken nalezen – van een Hebreeuws woord, namelijk tsophiem. Dat woord tsophiem komen we nogal wat keren tegen in de Hebreeuwse Bijbel, ons Oude Testament. Het wordt nogal eens vertaald met een uitkijkpost, een wachttoren, iets dat overzicht geeft. Vandaar dat het als werkwoord ook wordt vertaald met uitkijken of uitzien, of meer in het algemeen met uitzicht. Dat is mooi.

Er zijn mensen of dames die de prachtige naam Sofie of Sofia hebben. We kennen het in het woord filosofie. Filo betekent ‘liefhebben van’ en sofia is wijsheid; liefde voor wijsheid dus. Filosofie. Maar dat sofia heeft te maken met uitzicht en komt uiteindelijk uit de Hebreeuwse Bijbel. Dus of je het nu via de Hebreeuwse route bekijkt of via de Griekse route: beide woorden kennen we. Sofie, goochem. Maar dit vind ik helemaal een fraaie, want echte filosofie heeft te maken met uitzicht en met overzicht. Dat is wat een wachttoren biedt. Dan word je op de hoogte gebracht. Wat dacht u van die beeldspraak? Je wordt op een hoogte gesteld, op de hoogte gesteld. Wij spreken in dezelfde termen daarover. Je wordt op de hoogte gesteld en dan zie je veel meer dan wanneer... Ik had het net over ‘down to earth’. Dat is ook zo in de wandel, maar het begint bij op de hoogte gesteld worden zodat je uitzicht hebt.

Daarmee bedoel ik niet alleen maar toekomstvisie – dat is ook geweldig – maar dat je ook overzicht hebt. Dat je het begrip hebt van het bestaan. Dat je weet waar je vandaan komt. Dat heeft ook met uitzicht te maken. Als je weet waar je vandaan komt, dan weet je ook waar je naartoe gaat. Dat is namelijk dezelfde: uit Hem, door Hem en tot Hem zijn alle dingen. Hij is de oorsprong, maar Hij is ook de bestemming. Hij is bovendien degene door wie alles tot de bestemming komt; Hij is dus ook nog eens de weg daarnaartoe. Uit, door en tot Hem is alles, het maakt niet uit wat.

Wijsheid, dat is wat het Woord van God geeft. De zoon van David geeft spreuken, woorden van wijsheid en uitzicht, waardoor je echt goochem wordt. En dat woord tucht, dat heeft bij ons een wat negatieve klank. Ik begrijp ook wel waarom, maar het woord zelf zou je concordant – dat wil zeggen consequent – in de Bijbel kunnen weergeven met discipline. Trainen. En dan in de zin ook van correctie, trainen. Trainen is eigenlijk ook niks anders dan consequent iets oefenen, maar daarbij ook gecorrigeerd worden, telkens weer. We weten allemaal dat juist door correctie leer je. Dat kan zijn doordat je het te horen krijgt. Dat is het allermooiste en ook de snelste route. Je doet iets niet goed en men zegt: ‘Nee, je kunt dat beter op die manier doen.’ Dan word je gecorrigeerd, dan hoor je het. Meestal is dat niet genoeg, en dan is er een andere route: dan moet je het voelen. Dan word je ook wijs, dat weten we ook allemaal, want door schade en schande worden we wijs. We leren de dingen doordat we gecorrigeerd worden, maar dat is dan niet zo aardig. Het zou veel simpeler kunnen. Een veel snellere route is gewoon: je hoort het, je ziet dat het anders moet, en je zegt: ‘Oké, dan gaan we het zo doen.’ Maar ja, we denken het vaak beter te weten, dus slaan we de raad in de wind en vervolgens moet je alsnog die wijsheid opdoen, maar dan door schade en schande. Dat is jammer, dat hoeft niet. Maar goed, dat zit allemaal in het woordje tucht: dat is discipline. Het heeft met correctie te maken en daarmee ook met training.

Laat ik verder gaan, want we zijn nu nog maar in vers 2 en ik wil in vers 9 aankomen. Om verstandige woorden te verstaan. Dat is trouwens wel leuk, want die beide woorden hebben met elkaar te maken. Als je een beetje feeling met taal hebt, dan begrijp je ook dat verstand met het werkwoord verstaan te maken heeft. Je verstaat de dingen en daardoor heb je verstand. In het Hebreeuws zie je dat ook: om woorden van begrip te begrijpen. Dat is zoals het in het Hebreeuws eigenlijk staat: om woorden van begrip te begrijpen, zodat je het geheel ziet. Want begrijpen is meer dan alleen maar het opslaan van data of kennis; het is het geheel te overzien en de samenhang van de dingen te verstaan. Wel, dat is alles wat het Woord van God doet en wat de zoon van David aan woorden geeft.

Verstandige woorden verstaan, en er staat nog bij: om de tucht – weer die discipline – aan te nemen. Wat doet dat? Het maakt verstandig, of zoals hier in deze Concordant Version wordt weergegeven: het maakt dat je intelligent wordt. Maar dan wel in de brede zin van het woord. Wij vatten het woord intelligent vaak zo smal op; we meten dan het IQ, en dat is dan vooral een academisch vermogen. Dan krijg je een schooltest, en je hebt een IQ van boven de 100 – het maakt niet uit – maar dat wordt dan op die manier getest. Het is echter heel smal, want in wezen heeft intelligentie te maken met het vermogen om problemen op te lossen of vragen te beantwoorden. Dat zijn niet alleen maar vraagjes op academisch niveau; uiteindelijk is het leven zoveel meer. Je hebt mensen die een heel hoog IQ hebben, maar die absoluut niet in de Bijbelse zin van het woord verstandig of intelligent zijn. Die zijn niet eens in staat om in het leven te staan, te wandelen en met mensen om te gaan, bijvoorbeeld. Wij spreken trouwens dan weer over sociale intelligentie (EQ) of emotionele intelligentie. Het is gewoon het vermogen om de vragen die zich op je levensweg voordoen adequaat, intelligent en verstandig te kunnen beantwoorden, zodat je echt wijzer wordt. Het is grappig hoe wij in die zin over wijs spreken: je wordt ergens wijzer van, je hebt er wat aan, je kan er wat mee. Dat klinkt heel Nederlands. Als wij zeggen: ‘Ik word er niet wijzer van’, dan bedoelen we dat we er niks aan verdienen. Nou, dat is ook wel heel smal. Maar het gaat om dit woord: verstandig, intelligent.

We leven ook vandaag in een tijd waarin gevoel heel hoog staat aangeschreven. Natuurlijk voelen we dingen en daar is niks mis mee, zo heeft God ons gemaakt, maar dat zou geen leiding moeten geven in ons leven. Niet het gevoel, maar het verstand: intelligent in de brede Bijbelse zin van het woord. Verstandig met de dingen omgaan waar je wijs mee bent. Denk over de dingen na. Doe niet wat je voelt, doe wat je denkt, waarbij je verwerkt wat het Woord je aanreikt. Dat corrigeert je en dat zet je op een pad. Corrigeren betekent eigenlijk: het maakt de dingen weer recht. Correctie. Dingen worden rechtgezet. Je wordt zo gemakkelijk weer afgebogen of afgeleid, en dan is het het Woord dat je gewoon weer richt. Ook een mooi woord.

▶ 19:44 Gerechtigheid, Recht en Rechtschapenheid ↑ hoofdstukken

En er staat ook nog bij: gerechtigheid, recht en rechtschapenheid. Dat is alles wat die spreuken, die woorden van wijsheid, ons bieden. Je voelt natuurlijk al aan als je die drie woorden leest, dat dit alles met elkaar te maken heeft.

Gerechtigheid, tzedek, heeft te maken met recht doen. God is recht en Hij doet recht. En wat betekent dat? Wel, Hij doet recht aan Zijn eigen woord. Hij doet wat Hij zegt. Hij doet recht aan Zijn belofte; Hij vervult wat Hij belooft of aanzegt. Dat is recht. Uiteindelijk hebben die woorden van wijsheid ook alles te maken met wie God is. God is wijs. Bekend is hoofdstuk 8 uit het boek Spreuken, waarin ook gerefereerd wordt aan de wijsheid die er al bij God was voordat de wereld er was. Een schitterend hoofdstuk dat heel diep en hoog gaat. Maar God Zelf is de wijze, de alwijze God. Zo wordt Hij ook in Romeinen 16 genoemd: de wijze God, die met wijsheid de wereld gebouwd heeft. Met verstand is daarover nagedacht, tot in de kleinste details; niets is aan het toeval overgelaten.

Wel, Hij is die God die wijs is en die recht doet, en Hij is Degene aan wie we ons spiegelen. Wijsheid is dus veel meer dan alleen de vraag: "Ik zit nu met deze concrete vraag in het leven, moet ik die kant op of die kant op?" Ja, dat is een heel laag niveau, maar wijsheid begint met uitzicht, dat je het grote geheel ziet. We zullen er straks in een ander verband nog op terugkomen, maar het heeft dus te maken met het kennen van God.

Gerechtigheid is recht doen. Het woord 'recht' heeft hier vooral te maken met gericht, in de zin van een vonnis. Je staat voor een vraag en daar moet een uitspraak over gedaan worden, een oordeel over gegeven worden. Dagelijks horen we dingen en worden ons zaken voorgelegd waar je een uitspraak over moet doen: "Hoe denk jij daarover?" Wel, dan heb je wijsheid nodig om daar een goede uitspraak over te doen. Of je kinderen komen bij je, of het gebeurt op je werk. Voortdurend worden we voor vragen gesteld die een uitspraak of een 'vonnis' vragen – om het even juridisch uit te drukken. Daar heb je wijsheid nodig. Dat is wat de woorden van de zoon van David ons bieden. Ik zeg het expres op deze dubbelzinnige manier: de Vredevorst.

Trouwens, dat vergat ik nog even te zeggen: dit boek Spreuken heeft inderdaad ook in het bijzonder te maken met dat wat in de toekomst gerealiseerd zal worden in de duizend jaren, in het Vrederijk. Als de zoon van David zal heersen, dan zal hij deze woorden ook onderwijzen. Er zijn heel veel van die schriftplaatsen, juist in het boek Spreuken, die daarop wijzen. Die hebben niet direct hun toepassing op onze dagen, maar op die aion die gaat komen. Je kunt niet alle spreuken zomaar lukraak op vandaag van toepassing verklaren. Dat blijkt ook wel weer; ook daarin is "wijsheid winnelig", wat het Woord zelf ons aanreikt.

En komt u wijsheid tekort? Dan denk ik ineens aan de woorden van Jacobus: bid God en Hij geeft het je. Hoe geeft Hij dat? Wel, ga bij Hem in de leer en luister naar wat Hij te melden heeft.

Gerechtigheid, recht en rechtschapenheid. Dit laatste woord heeft te maken met het Engelse woord straight: gewoon rechttoe rechtaan. Het heeft natuurlijk alles te maken met betrouwbaarheid, doen wat je zegt en doen wat je belooft, maar ook met oprechtheid. Eerlijkheid, dat zijn zulke kostbare eigenschappen die nog maar weinig gevonden worden in de wereld. Alles is krom en men zegt maar wat. Ik heb het niet alleen over de politiek, maar sla de krant maar open; er wordt maar wat voorgelogen. Het barst van de hypes en misinformatie waardoor je met een kluitje in het riet gestuurd wordt.

Van de week was er weer zo'n hype. Er stond een bericht in de krant dat er ergens weer een schedel was gevonden – ik weet niet of u het gelezen hebt – van 1,8 miljoen jaar oud. Dat zou dan het meest complete exemplaar zijn dat de menselijke oorsprong zou moeten blootleggen. Het wierp weer een heel nieuw licht op de zaak; we moesten alles wat we tot dusver hadden gedacht over de menselijke oorsprong weer compleet herzien. Dat wil zeggen dat wat tot nu toe voor wetenschap doorging, waarvan men zei: "Nee, dit is wetenschappelijk", nu allemaal weer op de schop moet. Want ja, nu hadden ze weer iets gevonden waardoor het toch weer anders bleek te zijn.

Je kunt er natuurlijk vergif op innemen dat wat men nu concludeert, straks ook weer op de schop gaat. Het heeft ook iets lachwekkends. Als je echt wijsheid wilt, dan kun je je beter oriënteren bij de Schepper. Hij is Degene die echt vanuit de hoogte alles overziet en vanaf het begin reeds de afloop kent. Hij weet de dingen exact. Nou ja, oprechtheid, eerlijkheid, eerlijke woorden.

▶ 26:00 Kennis en Bedachtzaamheid voor Onverstandigen ↑ hoofdstukken

Om de onverstandigen, de simpelen – dat kan negatief klinken, maar het zijn gewoon mensen die nog geen verstand hebben. In wezen komen we allemaal onverstandig ter wereld; je weet dan nog niets en je hebt nog geen begrip. Wel, wat doet het woord? Het leert de onverstandigen, de simpelen. We zijn van nature allemaal naïef. Als je geen kennis hebt, dan ben je naïef totdat je geïnformeerd wordt en de dingen je duidelijk worden gemaakt.

Dan krijg je verstand, en hier staat 'schranderheid'. Dat heeft te maken met slimheid. Dat kan bij ons een negatieve betekenis hebben, maar het gaat om kien zijn, pienter zijn en weten hoe het zit. Ik moest eraan denken tijdens de voorbereiding dat veel van de dingen die hier worden beschreven, vaak ook worden toegeschreven aan het Joodse volk. We hadden het al even over het woordje 'goochem'. Het Joodse volk is slim. Slechts een heel klein deel van de wereldbevolking is Joods, ik geloof een half procent – één op de tweehonderd dus. Maar ik meen dat zij dertig of veertig procent van de Nobelprijswinnaars in de wacht slepen. Als het gaat om het bezit van geld of het domineren van de wereld van kennis en verstand, en als het gaat om slimheid en kienheid, dan vraag ik me af: zou daar een verband zijn? Dat is een heel suggestieve vraag, hè. Zou er een verband zijn tussen het feit dat aan hen de woorden Gods, de woorden van wijsheid, de 'gogeme' woorden zijn toevertrouwd, en het feit dat zij daadwerkelijk die reputatie hebben en dat ook daadwerkelijk zijn? Iedereen weet dat ook. Voor mij is het geen vraag, maar het is toch een heel opmerkelijk verband.

Er staat ook bij wat die woorden van wijsheid ons nog meer geven. De jongeling, de jeugd, wordt hier aangesproken. Wat doet wijsheid? Wel, het geeft de jongeling kennis en bedachtzaamheid. Kennis is gewoon het 'kennen', de echte kennis van weten hoe het zit. Maar ook dat woord 'bedachtzaamheid' heeft te maken met plannen en vooruitzien. Andere vertalingen spreken over voorzichtigheid. Als je het woord 'voorzichtigheid' eens goed ontleedt, dan heeft dat te maken met 'voor-zicht': je ziet vooruit. Zo kun je ook plannen. Alles heeft daarin ook te maken met bedachtzaamheid, want je bezint eer gij begint. Maar daar heb je ook planning voor nodig.

Wel, dat is wat die wijsheid ook doet. Jonge mensen zijn heel dikwijls energiek en impulsief; ze zijn zo meteen tot actie overgegaan. Maar wat het woord doet, is je bedachtzaamheid geven. Het leert je denken. Ik gebruik liever niet meer het woordje 'nadenken', want het leert je denken. 'Nadenken' heeft bij mij een beetje de klank gekregen van: ik denk wat een ander ook al denkt, ik denk hem na. Nee, je moet gewoon zelf denken. Niet nadenken, je moet zelf denken. Nou ja, denk daar maar eens over na.

De jongeling kennis en bedachtzaamheid te geven, en er staat nog bij: 'bij de wijze horen en vermeerderen inzicht'. Over dat woord 'inzicht' is het trouwens nog maar de vraag of dat de beste weergave is, hoewel het natuurlijk wel waar is: de wijze hoort en hij vermeert het inzicht. Maar het woord wat hier gebruikt wordt – kijk het in het boek Spreuken maar na, ik heb u er een heel aantal teksten bij gegeven die u voor uzelf eens na zou kunnen gaan – heeft te maken met invloed. Wijsheid geeft je het vermogen om te weten hoe het zit en om de juiste keuzes te maken, maar daardoor geeft het je ook invloed. Het zijn woorden die impact hebben; het maakt verschil, dat is het. Je maakt door dat woord verschil en daarin voeg je alleen maar toe.

Het is een pad, het is niet zozeer een bestemming. Het is niet: ik was onwijs, nu heb ik de cursus voltooid en nu ben ik wijs. Zo werkt het niet. Het is een pad van wijsheid dat je gaat; je leert Zijn woorden te verwerken. In het vierde hoofdstuk staat een prachtig vers dat wij thuis nog wel eens aanhalen, hoofdstuk 4 vers 12: 'Het pad van de rechtvaardige, die straight gaat, is als het glanzende morgenlicht dat steeds helderder straalt tot de volle dag.' Prachtige woorden, ook zo'n schitterende beeldspraak. Als je dat pad gaat, dan wordt het steeds lichter. Dat is wat het woord doet. Je vermeerdert inzicht of impact of invloed, en wie verstandig is, die verwerft overleg.

In de Concordant Version wordt het weergegeven met 'strategie', maar dat heeft ook alles te maken met overleg. Als je wijs wordt, dan ga je overleggen. Dan weet je wat je te doen staat, zowel door te overleggen in jezelf als door te overleggen met anderen. Plannen komen tot stand – dat is ook een spreuk, ik sprokkel er zomaar wat bij elkaar – plannen komen tot stand door overleg. Waar het precies staat in de Spreuken weet ik niet, maar zo staat het er wel: overleg. Denk met anderen, spreek open en eerlijk. Dat is allemaal wat wijsheid doet. Wie verstandig is, verwerft overleg of strategie, om te verstaan een spreuk.

▶ 32:26 Het Verstaan van Spreuken en Bijbelse Beeldspraak ↑ hoofdstukken

Dat heeft te maken met een spreekwoord, dat is bij ons ook zo. Een spreekwoord geeft uitdrukking aan een bepaald heersend idee. Het Hebreeuwse woord voor spreuk heeft ook te maken met een heerser. Bij ons is een spreekwoord ook het beheersende idee; dan zeggen we bijvoorbeeld — ja, ik noem maar wat — het geeft het algemene begrip van het volk weer. Wij zeggen bijvoorbeeld: de appel valt niet ver van de boom. We weten dat het zo is en daarmee verstaan we de dingen ook. Dat is wat een spreuk doet: het geeft een bepaalde wijsheid weer in een verkorte vorm. Maar leer ze verstaan; dat is wat wijsheid ook doet: spreuken, spreekwoorden en beeldspraak leren verstaan.

Het is schitterend zoals die beeldspraak in het boek Spreuken een rol speelt. Het woord dat daar in het Hebreeuws voor gebruikt wordt, heeft te maken met parallellen. Ik vind het woord 'beeldspraak' hier heel mooi weergegeven, want het is symboliek. Beeldspraak heeft te maken met symboliek, wat wij ook typologie noemen. Iets is een type van iets anders, en dat betekent dat het ene parallel loopt met het andere. Als je met zulke ogen — wijze ogen, verlichte ogen — naar de dingen gaat kijken in het leven en in de schepping, dan wordt alles zo enorm rijk. Want alles in de natuur spreekt van God en loopt parallel met geestelijke dingen; ze zijn daar een uitdrukking van.

Kijk, daarom vind ik het ook zo geweldig om God te kennen. Stel je voor dat het waar zou zijn wat er in de wereld verteld wordt: een gesloten wereldbeeld, geen God. Dat zou betekenen dat het bestaan zinloos is en dat we geen uitzicht hebben. Alles zou dan uit een knal voortkomen en volstrekt zinloos zijn. Zouden de dingen dan ook geen betekenis hebben? Terwijl, als je weet dat er een Creator is die niets aan het toeval overlaat, die sprak en wiens woorden een uitdrukking zijn in alle dingen, dan gaat er van heel de schepping een sprake uit.

Een kind vraagt bijvoorbeeld: "Het is nu herfst, waarom vallen de blaadjes van de bomen?" Als je daarvoor gestudeerd hebt, kun je daar biologisch natuurlijk een heel verhaal aan ophangen over hoe dat komt. Maar als je wijs bent, dan weet je de werkelijke betekenis daarvan, namelijk dat het een uitbeelding is van sterven en doodgaan. Dat is niet zo moeilijk. Het is een uitbeelding, maar het is niet het einde. Sterven wordt gevolgd door de dood, de winter, maar daarop volgt altijd weer opstanding. God troost ons daarmee al in de herfst.

Ik vind het zo prachtig op een dag als deze, wanneer het licht schijnt. In het bos zie je al die blaadjes die van de bomen gevallen zijn, en dan is alles goudgeel. Als het zonlicht er dan nog op schijnt, dan gaat er zo'n enorme troost van uit. Gods licht gaat schijnen over dat sterven, over die vergankelijkheid. Het is goudgeel; het woord voor goud komt van 'goed'. Er komt nieuw leven. Daar kom je alleen maar op wanneer je weet dat de dingen een betekenis hebben. Dat fantaseer je niet, dat is geen positief denken; de dingen zijn simpelweg voortgekomen uit het Woord en hebben betekenis. En dan gaat heel het bestaan waarin je geplaatst bent betekenis krijgen. Je krijgt oog voor beeldspraak, voor de woorden en raadselen van wijzen.

Het Hebreeuwse woord dat hier voor 'raadselen' gebruikt wordt, wordt elders weergegeven met 'verborgenheden' of 'geheimenissen'. We komen dat woord ook tegen in het boek Richteren, in de geschiedenis van Simson. Hij had ook een raadsel, een verborgenheid. Hij gaf een raadsel op, en als hij dan het antwoord kreeg, was dat antwoord ook weer een raadsel: "Wat is sterker dan een leeuw en wat is zoeter dan honing?" Wel, de wijsheid geeft daarop het antwoord. Het gaat erom de raadselen en de verborgenheden te verstaan.

▶ 37:37 De Vreze Des Heren en Gods Onontkoombare Raad ↑ hoofdstukken

En dan staat er in vers 7 iets wat misschien wel het meest basale is wat je kunt zeggen over wijsheid. Ik weet het eigenlijk wel zeker: dit is het fundament. Het wordt in heel wat andere schriftplaatsen op een iets andere manier herhaald, maar de essentie blijft: "De vreze – oftewel het ontzag – van de Heer, dat is het begin van kennis." Elders staat: "het begin van wijsheid." Dáár begint het. Wijsheid loopt er niet op uit, maar het start daar. Als dat ontzag, het kennen van Hem, niet je startpunt is, dan is op voorhand de weg naar wijsheid afgesloten.

In de wetenschap noemen ze dat een axioma: het absolute uitgangspunt waar we beginnen. Als we wijsheid willen verkrijgen, dan beginnen we bij ontzag voor God. Dit speelt in het hele boek Spreuken zo’n geweldige rol. Ik wil hierbij een woord van de apostel Paulus aanhalen uit Romeinen 1 vers 21. Het gaat daar over de wereld, de natiën, en er staat: "Immers, hoewel zij God kenden..." Want iedereen weet diep vanbinnen dat God er is; dat is ingeschapen. Bovendien wordt het helder voor iedereen die zijn verstand gebruikt: een schepping veronderstelt immers een Schepper.

Maar, zo vervolgt Paulus: "hoewel zij God kenden, hebben zij Hem niet als God verheerlijkt of gedankt, maar hun redeneringen – hun gedachtegangen – zijn op niets uitgelopen, en bovendien is het duister geworden in hun onverstandig hart." Dat is een prachtige illustratie van wat Salomo ook zei. Het beginsel van wijsheid is de vreze des Heren: Hem als God verheerlijken. Hij is de "Plaatser". Ik heb dat hier vaker verteld, maar ik word niet moe om dat te zeggen, want het is zo geweldig om te weten. Het Griekse woord voor God, Theos, betekent "Plaatser". Hij is degene die alles op zijn plek zet. Alles! Hij is het die alles beschikt, alles gemaakt heeft en alles bedacht heeft; Hij zet het allemaal op zijn plek.

Als dat niet je uitgangspunt is – Hem verheerlijken als God – dan lopen al je redeneringen op niets uit en wordt het donker vanbinnen. Het wordt duister in je onverstandige, onintelligente hart. Je hebt dan geen licht meer, waardoor je ook niet meer kunt stralen en geen uitzicht hebt. Daar begint het juist mee: als je God kent, heb je alles. Je kunt het ook positief omdraaien. Als je God wél als God verheerlijkt en dankt als de Plaatser en de Beschikker, dan worden je redeneringen en gedachtegangen zinvol. Dan ga je zinvol denken en wordt het licht in je verstandige hart. Het is wit of zwart, licht of duister.

Ik wil u twee voorbeelden geven uit het boek Spreuken waarin zo duidelijk naar voren komt dat God werkelijk God is. Een prachtige tekst vind ik altijd Spreuken 16 vers 4: "De Heere heeft alles gemaakt voor zijn doel." En er staat bij, om dat even goed te onderstrepen, dat er geen uitzonderingen zijn. Er wordt een hele extreme uitspraak gedaan: "ja, zelfs de goddeloze voor de dag des kwaads." Er gebeurt nooit iets zonder dat God daar een bedoeling mee heeft.

Laat ik een Bijbels voorbeeld geven: zelfs een farao die "nee" zei tegen God toen hij het volk moest laten gaan, deed niets anders dan Gods raad en plan dienen. Wat je ook doet, al ga je dwars tegen Hem in, Hij beschikt het. Zelfs de goddeloze voor de dag des kwaads heeft een plaats in Zijn plan. Er is geen ontkomen aan God als God verheerlijken. Als je dit weet, weet u ook dat er nooit iets misgaat. Hij is de Beschikker, degene die alles bedacht heeft, en dat garandeert de goede afloop. Dan weet je: er is een God en het dient allemaal Zijn doel, zowel goed als kwaad. Hij brengt het precies daar waar Hij het hebben wil.

Ik zal u nog een voorbeeld geven uit Spreuken 16 vers 9: "Het hart van de mens overdenkt zijn weg, maar de Heere bestuurt zijn gang." Een mens denkt na over wat hij moet doen, wat hij moet kiezen en hoe het zal gaan. Maar daarachter staat: de Heere bestuurt zijn gang. We kennen daar in het Nederlands een mooie variant van die vrijwel hetzelfde is: "De mens wikt, maar God beschikt." Perfect! Zo is het. Een mens wikt, hij heeft zijn overwegingen, ideeën en achtergronden, en maakt een keuze. Je kunt wikken wat je wilt en besluiten wat je wilt, maar God beschikt. Alles gaat altijd in overeenstemming met Zijn plan.

Daar is geen ontkomen aan. De goddeloze ontkomt daar niet aan, de boze ontkomt daar niet aan; wat je ook doet, je kunt nooit aan Hem ontkomen. Je bent namelijk een schepseltje van Hem. En als je dit mag zien, denk dan niet: "ik ben zo goed dat ik voor Hem gekozen heb." Nee, dan heeft Hij jou overtuigd door Zijn Woord. Dat is geloof: dat je zegt dat je overtuigd bent. Door wie dan? Gewoon door Zijn Woord. Hij overtuigt je. Er valt dus niets te verdienen. Hij beschikt, de Heere bestuurt iemands gang. Dat is de Schepper en de Beschikker met wie we te maken hebben. Als je zo elke dag in het leven mag staan, dan heb je vrede in het hart en bovendien vreugde. Je verheugt je dan in de geweldige toekomst die Hij voornemens is.

De vreze des Heren is dus het begin van de kennis, maar de dwazen verachten wijsheid en tucht. Dat is trouwens geen beschuldiging, maar een definitie. Wat is een dwaas? Dat is iemand die wijsheid en tucht – discipline en correctie – veracht. Dat is simpelweg wat dwaasheid is.

▶ 45:38 Onderwijzing (torah) als Wegwijzer en Lieflijke Krans ↑ hoofdstukken

“Hoor, mijn zoon” – dat is een uitspraak die vaker in dit boek voorkomt. “Hoor, mijn zoon, de tucht, de discipline van uw vader.” Ik zit nu toevallig naar boven te kijken, maar daar moet je niet te zwaar aan tillen, Boaz. In het algemeen is dat wat opvoeding is: je geeft dingen door. En wat geef je door? Ik hoop Zijn Woord, Zijn belofte. Vertel wie Hij is, leef het voor en wijs de weg. Laat je ook corrigeren, maar er staat trouwens nog iets bij: “En verwerp de onderwijzing van uw moeder niet.” U ziet dat die twee zinnen parallel lopen. Vader en moeder gaan daarin in één weg en wijzen hun kind de weg.

Dat woord ‘onderwijzing’ is het Hebreeuwse woord tora. Dat woord Torah is ook de naam van de vijf boeken van Mozes, maar eigenlijk is het woord zelf afgeleid van een werkwoord dat te maken heeft met wijzen. Dan bedoel ik wijzen in de zin van het aanwijzen met de vinger; wijzen op, aanwijzen, maar ook wijzen naar. Vandaar dat ik die wegwijzer als plaatje erbij heb vermeld. Een wegwijzer vertelt je niet wat je moet doen. Dat is wet. Wet zegt: “Jij moet dit doen, jij moet dat doen.” Maar onderwijzing, tora, zegt niet: “Jij moet dit doen,” maar het vertelt hoe de dingen zijn. Als je zó gaat, kom je dáár terecht. Als je zó gaat, kom je dáár terecht. It’s up to you.

Dat is tora, dat is onderwijzing. Dat is trouwens ook wijze opvoeding; daar ben ik vast van overtuigd. Het is niet een kwestie van tegen je kinderen zeggen: “Je moet dat doen.” Zeker als je pubers hebt, dan weet je dat het zelfs een averechts effect heeft. Vertel gewoon hoe de dingen zijn. Dat is ook wat het Woord doet. Het Woord vertelt gewoon wat de waarheid is en wat wijs is, om welke weg te gaan. Wel, dat is waar het boek Spreuken op wijst. Het wijst op, het wijst aan. Dat is wat een goede leraar trouwens ook doet. Die zegt ook niet: “Je moet zus of zo denken,” maar die wijst gewoon op het Woord. Dan kunnen mensen zelf hun conclusies trekken, ieder weer op zijn eigen wijze. We zijn daarin allemaal verschillend. Met de één gaat God nu eenmaal weer een andere weg dan met een ander. Sommige mensen moeten door schade en schande wijs worden en andere mensen leren het wat makkelijker of sneller. Geef elkaar daarin ook de ruimte. Maar die onderwijzing, dat Woord van God, is zo kostbaar.

En dan tenslotte het laatste vers in deze introductie van het boek Spreuken, want daar staat over die woorden van wijsheid: “Zij zijn een lieflijke krans voor uw hoofd, een keten voor uw hals.” Dat wil zeggen: het is een sieraad, het is een bekroning. Let trouwens op het woord ‘lieflijk’; dat is het Hebreeuwse woord chen. Daar herkennen wij ons woord ‘gein’ weer in. Dat woord komt direct, of beter gezegd indirect, van dit Hebreeuwse woord voor genade. Hier wordt het weergegeven met lieflijk. Ja, dat is genade, dat is waar. Het is chen, het is genade, het is dat wat vreugde geeft. Dat is ook het Griekse woord charis: genade is alles wat blij maakt. Wel, dat zijn woorden van wijsheid.

Het boek Spreuken is een bekroning voor je hoofd. Je hoofd staat voor je denken. Als dat bekroond wordt, dan is dat doordat het zich bezighoudt met de woorden van wijsheid en deze absorbeert. Dat is een bekroning. Het is lieflijk, het is genade. Je krijgt ook werkelijk gein in het leven en vreugde in je bestaan. Dat is wat het Woord van God geeft: uitzicht. Elke dag weet je: deze dag is niet voor niets. Deze dag gaat Hij mij weer nieuwe dingen leren. Mag ik een licht zijn voor anderen? Wat hebben wij de wereld te bieden? Zijn Woord, een woord van hoop. Wij hoeven de wereld of de mensen op ons werk niet te vertellen wat ze moeten doen of hoe ze moeten denken. Wijs maar gewoon de weg. Wees in je leven gewoon zo’n wegwijzer in de vreugde die het geeft, want het is zoveel genade waar het Woord van God van begin tot het einde van spreekt. Het is geweldig om daarin dag in dag uit te mogen leven. Dat is echt genade.

Machtige God en Vader, we danken U voor dat wijze Woord dat U ons hebt toevertrouwd. Die wijze woorden, de complete bibliotheek, en sommige woorden in het bijzonder in een boek als Spreuken, bevatten zo enorm veel wijsheid. Als wij de weg niet weten, zoals we zojuist ook zongen, dan is het Uw Woord dat de weg wijst. Als wij in duisternis rondtasten, of als het donker van binnen is omdat de moed of de hoop ontbreekt, dan is het Uw licht dat de duisternis verdrijft. Heer, dat is geen mensenwerk, dat doet U door Uw Woord. Het is geweldig dat we weten dat er Eén is die werkelijk God is: de Schepper van hemel en aarde die alles gemaakt heeft, die elk schepsel bedacht heeft en daar een geweldig plan mee heeft.

Er gebeurt nooit, nooit iets buiten Uw plan om. U houdt de hele wereld in Uw hand en niets kan U ervan weerhouden om te bereiken wat U voornemens bent. Heer, we danken U dat U een God van liefde bent. U laat de werken van Uw handen nooit varen. Hoewel de dood nu nog in deze schepping heerst, weten we door Uw wijze woorden dat de vergankelijkheid plaats zal moeten maken voor onvergankelijkheid en dat de dood verzwolgen zal worden in de overwinning. We danken U voor die Zoon van David, die het graf eens voor altijd leeg achterliet. De steen is weggewenteld, Hij is de Eersteling. Daarom hebben we uitzicht. Zo brengt U ons op de hoogte en hebben we uitzicht op een open hemel en op een stralende toekomst. Wij mogen dat pad van de rechtvaardigen bewandelen dat steeds helderder straalt tot de volle dag. En die dag gaat komen. In die verwachting bevelen we ons bij U aan. Leer ons wijsheid. Verlicht de ogen van ons hart, zodat we stralende mensen zijn in een donkere wereld. In de naam van Uw Zoon, Christus Jezus, de Zoon van David.