▶ 00:00 Veertig Dagen Verschijnende: Instructies Omtrent het Koninkrijk ↑ hoofdstukken

De vorige keer heb ik deze samenkomst al aangekondigd en ook dit thema. Ik geloof dat het toen nog een iets andere titel had, een werktitel over de reconstructie van de opstandingsdag, maar ik dacht: laat ik een Bijbelse formulering geven als opschrift voor dat wat we vanmorgen met elkaar gaan bespreken. Veertig dagen verschijnende. Die uitdrukking is ontleend aan... Ja, wat denkt u? Ja? Sorry? Nee. Maar ik zal u uit de brand helpen: dat is ontleend aan Handelingen 1.

Als Lucas zijn tweede boek aanvangt — en laten we het even voor ons lezen — dan begint het zo dat Lucas zegt: "Het eerste verslag inderdaad maakte ik, o Theofilus." Dat is het boek Lucas, dus je zou Handelingen eigenlijk ook 'twee Lucas' kunnen noemen. Maar goed, die naam heeft het niet meegekregen. Het eerste verslag inderdaad maakte ik, o Theofilus, omtrent alle dingen die Jezus begonnen is te doen en te onderwijzen. Je kunt hem vervolgens eigenlijk al aanvullen als ik de klemtoon op deze manier leg, want dat betekent dat het boek Handelingen gaat over wat Jezus vervolgens is gaan doen en gaan onderwijzen. En feitelijk is dat ook zo. Het zijn dan ook niet zozeer de handelingen van de apostelen, maar de handelingen van Jezus Christus, als je vers 1 gewoon goed leest.

Afijn, dan staat er: "tot op de dag dat hij werd opgenomen, door heilige geest instructies gevend aan wie? Aan de apostelen die hij had uitgekozen. Aan wie hij zichzelf ook na zijn lijden levend presenteerde in vele bewijzen, veertig dagen lang verschijnende aan hen." Als ik inderdaad op deze manier weer de klemtoon leg — aan hen — dan geeft dat ook aan dat hij niet verscheen aan de hele wereld, en ook niet aan Israël. Later wordt dat door Petrus ook uitgelegd in Handelingen 10, in het huis van Cornelius. In zekere zin was het toch nog een verborgen aangelegenheid. Dat is de ene kant: het was verborgen. Hij verscheen niet aan Israël, niet aan de wereld, maar niettemin verscheen hij in vele bewijzen gedurende veertig dagen.

Hij vertelde ook omtrent het koninkrijk van God, dat grote centrale thema in het onderwijs van Jezus Christus. Maar hier dus even de toelichting op de titel: veertig dagen lang verschijnen. Dat wil zeggen vanaf het moment dat hij verrees uit de doden tot aan de dag dat hij werd opgenomen. Dat zijn veertig dagen, en dan weer tien dagen langer, dan krijg je vijftig dagen. En dat was de Pinksterdag, de vijftigste dag. Gedurende die veertig dagen verscheen hij in vele bewijzen aan hen, en ook vele malen.

Eigenlijk is dat het grote onderwerp vanmorgen. Hij verbleef niet continu onder de zijnen; nee, hij verscheen iedere keer weer. Dat woord 'verschijnen'... Wij zeggen het ook wel eens een keertje: "Nou, je ziet me wel verschijnen." Maar dat is dan toch van een wat lagere orde dan waar het hier over gaat. Want inderdaad was het zo dat hij zomaar bij gelegenheid in hun midden stond, zelfs als de ramen en deuren gesloten waren. Dat was allemaal geen probleem. Dat zijn allemaal de condities van het opstandingslichaam, waar we het zeker nog een keer over moeten gaan hebben.

Ik bedoel, je kunt je druk maken over een nieuwe keuken die je gaat bouwen, maar als je het erover hebt wat voor lichaam we straks gaan krijgen: zijn opstandingslichaam. Is dat gewoon een vervolg op dit? In zekere zin wel, maar ook van een totaal andere orde. Laten we het daar nu niet verder over hebben, maar het is een geweldig onderwerp. En weet u wat ik het allermooiste nog van dat lichaam vind? Het is onvergankelijk. Het heeft de dood letterlijk en figuurlijk achter zich. Maar goed: veertig dagen lang verschijnende.

▶ 05:21 Harmonie in de Evangeliën: Getuigenissen Die Elkaar Aanvullen ↑ hoofdstukken

In de evangeliën hebben we een heel aantal verslagen. In Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes staan verslagen van die verschijningen. Althans, een aantal. Lucas is daarin het meest uitgebreid in Lucas 24, maar Matteüs spreekt er ook over en Marcus ook, al is hij wat korter. Wat daarbij opvalt is dat het grote thema natuurlijk heel gemeenschappelijk is: de Heer Jezus Christus is opgestaan en Hij is op overtuigende wijze verschenen bij allerlei gelegenheden. Dat is het grote onderwerp. Hij bewees inderdaad de Opgestane te zijn. Het was niet alleen maar zo dat het graf leeg was; nee, Hij verscheen vervolgens ook, zodat men een verklaring had voor het lege graf.

Zodoende was de verklaring die met succes verspreid was onder het Joodse volk – namelijk dat het lichaam gestolen was – niet waar. Dat even terzijde. Maar vriend en vijand, ook de grootste tegenstanders, hebben nooit het lege graf betwijfeld of tegengesproken. Dat kon ook niet, want als het graf leeg is, dan konden ze dat in ieder geval niet loochenen. Het graf was leeg. Alleen men vertrouwde op dat signaal dat het lichaam gestolen zou zijn, wat trouwens een bizarre verklaring is als je er even over doordenkt. Maar goed, dat hoef ik in dit gezelschap misschien helemaal niet eens te vertellen.

Wat trouwens wel een punt is, en dat is wat nogal eens aangegrepen wordt: in zekere zin zou je kunnen zeggen dat deze samenkomst, zoals dat met een duur woord heet, apologetisch is. Dat wil zeggen: ik sta hier ook om iets te verdedigen. Niet door als een keffertje bij een kooi met leeuwen te staan, want dat vind ik niet zinvol. Laat de leeuw maar los. Het heeft geen zin om de Bijbel te verdedigen, maar wel om de Schrift te laten spreken en zo de leeuw los te laten.

Het punt is namelijk dat men zegt dat die verslagen in de evangeliën elkaar zouden tegenspreken. Er zijn heel veel verschillen en één ding is inderdaad onmiskenbaar: leg Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes maar eens naast elkaar en dan zie je dat er hele verschillende getuigenverslagen zijn. Maar verschillen is nog wat anders dan tegenstrijdigheden. Sterker nog, elke rechter weet dat als je onafhankelijke getuigen bij elkaar roept, je vier compleet verschillende verslagen kunt krijgen. Wat de één opmerkt, heeft de ander helemaal niet gezien, of misschien wel gezien maar volstrekt onbelangrijk gevonden. Zo kun je soms vier verschillende verklaringen krijgen die op allerlei manieren afwijken van elkaar, maar dat betekent uiteraard niet per definitie dat ze tegenstrijdig zouden zijn. Dat wil ik vanmorgen ook laten zien.

Wat zegt men bijvoorbeeld over de dag van de opstanding? In Johannes wordt er maar één vrouw genoemd die bij dat graf was. In Matteüs worden er twee vrouwen genoemd, in Marcus worden er drie genoemd. En om het even compleet te maken: in Lucas worden er vier genoemd, maar ik denk eigenlijk vijf, al krijgt die vijfde geen naam mee. De namen van vier vrouwen worden er genoemd. Is dat tegenstrijdig? Ik bedoel, als Lucas vier namen van vrouwen vermeldt die naar het graf gaan, Marcus noemt er drie en Matteüs twee, en Johannes noemt er maar één... is dat tegenstrijdig? Nee, dat is helemaal niet tegenstrijdig. Er worden simpelweg verschillende dingen opgemerkt. Want laat ik u dit vertellen: waar vier vrouwen zijn, daar zijn ook twee vrouwen. Denk daar maar eens over na.

Dat geldt trouwens niet alleen voor het aantal dames. Mij worden wel eens patriarchalisme en ouderwetse standpunten verweten als het gaat om sekse en gender, maar laat ik dat vanmorgen dan even rechtzetten. De dames hebben een hele prominente rol als het gaat om de dag van de opstanding; prominent en primair ook. Laat ik dat even met ere vermelden. En ik moet er eigenlijk ook bij zeggen: de dames hadden toch gelijk. Ook daar kom ik straks nog even op terug. U zegt: "Ja, dat wist ik al lang natuurlijk." Tenminste, dat zegt de helft van dit gezelschap. Ik laat even in het midden welk gedeelte. De waarheid mag gezegd worden en dat wil ik vandaag ook doen.

In Matteüs en Marcus wordt er trouwens één engel vermeld, of boodschapper zo u wilt. Het was inderdaad een boodschapper van de Heer die van boven kwam, dus dat was niet zomaar een menselijke boodschapper. In Lucas en Johannes worden twee engelen genoemd. Hier kan ik weer hetzelfde zeggen: is dat tegenstrijdig? Kijk, als één van de getuigen zou zeggen dat er twee waren en absoluut niet meer, dan krijg je een tegenstrijdigheid. Maar als alleen één genoemd wordt en de ander noemt er twee, dan is dat geen tegenstrijdigheid.

Nog een verschil; ik noem zo even een aantal zaken die worden opgemerkt. Als je die verslagen leest, dan struikel je daar in zekere zin over. Dat is heel duidelijk. Johannes en Petrus zien geen engelen. Als je even later in hetzelfde verslag kijkt, dan komt Maria Magdalena ook bij het graf en zij ziet daar in het graf niet eens één, maar zelfs twee engelen aan het voeten- en het hoofdeinde. Maar ik zeg weer: dat is informatie die elkaar gewoon keurig kan aanvullen.

Nog eentje, die is heel interessant en daar gaan we straks op terugkomen. Ik heb al deze dingen zeker gezien, maar deze moet even opgemerkt worden omdat dit vaak als tegenstrijdigheid wordt aangevoerd. In Johannes 20 lees je dat Petrus naar het graf gaat voordat de Heer Jezus verschijnt aan Maria Magdalena. Als je in Lucas het verslag leest, dan staat daar dat Petrus naar het graf ging, maar dat wordt dan uitdrukkelijk ná de verschijning aan Maria en trouwens ook aan de overige dames beschreven. Men zegt dan: "Kijk, dit kan niet beide waar zijn." Is dat zo? Tenzij Petrus twee keer naar het graf gegaan is. En dat is inderdaad het geval. Maar nu loop ik een beetje op de zaken vooruit.

Nog even een opmerking vooraf die ik wil maken. Niet dat het zulke grote consequenties heeft, maar ik noem het wel: Marcus 16 vers 9 tot 20. Dat is het slot. Als u in uw Bijbeltje kijkt, ziet u dat dit tussen vierkante haken staat. Ik denk dat er hele goede redenen zijn dat dit een latere toevoeging is aan de Schrift. Het punt is namelijk dat deze passage ontbreekt in de meerderheid van de grote handschriften van het Nieuwe Testament. Dus ik laat het gewoon buiten beschouwing. Maar als u zegt: "Ik denk wel dat het authentiek is", dan heb ik daar trouwens geen probleem mee. Ik laat het nu buiten beschouwing en voor het verhaal van vanmorgen heeft het in elk geval geen consequenties.

Ik ga nu een aantal punten op een rijtje zetten, een stuk of 17 of 18 als ik me niet vergis. En dan zijn we er trouwens nog niet, dus ga er even lekker voor zitten. Ik noem een aantal dingen die van belang zijn om met name in te gaan op wat er op de opstandingsmorgen is gebeurd. Juist op dat terrein liggen ook de verschillen in de evangeliën. Wat we eigenlijk doen, is wat een detective of een rechter ook doet: een verhaal van verschillende getuigen reconstrueren. We proberen het allemaal samen te brengen.

Het is een kwestie van in elkaar passen, eigenlijk als een soort puzzel. Je hebt allemaal stukjes: oké, dat is dáár gebeurd, en dan moet dat dáár gebeurd zijn. En dan moet je gaan kijken of die puzzelstukjes inderdaad passen. Als ik dan zeg: "Nee, dat lukt niet," nou, probeer het dan maar weer, dan moet je het werk opnieuw openleggen.

Eigenlijk is dat wat we vanmorgen ook doen: die verslagen, zoals dat dan heet, harmoniseren. Ik hou niet zo van dat woord, want het suggereert alsof er al geen harmonie zou zijn. Het punt is juist — zoals dat in de muziek ook zo is — dat je stem en tegenstem hebt. Maar dat wil niet zeggen dat het niet klinkt. Integendeel, dat is juist ook harmonie: als verschillende stemmen en geluiden zodanig klinken dat het elkaar aanvult op een prachtige, harmonieuze wijze.

Punt één.

▶ 15:45 Dag Één van de Sabbatentelling: het Feest van de Eerstelingsschoof ↑ hoofdstukken

Dat is met recht punt 1, want het was namelijk ook dag 1. Nu gaat het eventjes puur over de datum waar we het over hebben: het is dag 1 van de sabbatten-telling. Ik zeg dat er even bij; u ziet trouwens iedere keer een superscript staan, zo'n voetnoot, en hier ziet u de teksten. Ik ga ze niet allemaal langs, want dat zou echt veel te veel worden. Ik wil proberen in een samenkomst zo'n overzicht neer te zetten en ik heb hier overal 'bonnetjes' bij gezet. Als u dat wilt nalezen, dan kunt u dat gewoon terugvinden. Het is aan u natuurlijk om als een ware Bereeër te checken of het klopt wat ik zeg.

Het is dag 1 van de sabbatten-telling. Dat zeg ik er even bij omdat in de gewone vertalingen altijd staat dat het de eerste dag van de week was. Dat geloof ik trouwens helemaal; het is weliswaar een omstreden kwestie, maar ik geloof inderdaad dat de Heer Jezus op de zondag – de eerste dag van de week, daags na de sabbat – verrees uit het graf. Maar de uitdrukking 'de eerste dag van de week' is een hele slappe aftrek. Het was namelijk niet zomaar een zondag. Het was één dag van de sabbatten, namelijk van de sabbatten-telling, en dat is een belangrijke dag op de kalender van God.

Want God heeft hoogtijden, en één van de hoogtijden in de eerste maand was de dag van de eersteling-schoof. De eersteling van de gersteoogst werd door de priester bewogen en bij God aangeboden; dat was de dag van de eersteling-schoof. En wat was dat voor een dag? Dat was daags na de sabbat, dat staat erbij. Dat leest u allemaal na. Anderhalf millennium voordat de Heer Jezus opstond uit de doden, was dit al gewoon gefixeerd in de Schrift: die datum, die dag.

De dag van de eersteling-schoof, en vanaf die dag – en dat is het punt – ging men dagen tellen. Vijftig dagen tellen en ook zeven sabbatten tellen. Vandaar ook dat die periode, vanaf de dag van de eersteling-schoof tot aan Pinksteren, de dagen van de omertelling worden genoemd. Dat wil zeggen: de telling van dagen en van sabbatten, de sabbatten-telling.

En dit was dag 1. Het was op een zondag, dat is waar, maar de vertaling 'de eerste dag van de week' doet absoluut geen recht aan wat het echt was. Het was namelijk de dag van de eersteling-schoof. Het was een hoogtijddag waarop de eersteling van de gersteoogst aan God werd aangeboden. Dat is dus veel meer dan alleen maar een zondag; het was niet zo'n willekeurige zondag, nee, het was een hoogtijddag, en wel de dag van de eersteling-schoof.

En ja, als ik het zo zeg, dan gaan natuurlijk alle lampjes knipperen, want dan vindt men het wauw, geweldig: "Dit is de dag, dit is de dag die de Heer gemaakt heeft, laten we ons daarin verheugen!" Maar dat is weer eventjes een andere tekst. Waarom is dit zo belangrijk? Het was namelijk de dag dat de Eersteling opstond uit de doden en nieuw leven aan het licht bracht. Dus niet zomaar een zondag, nee, het was een hoogtijddag in het jaar: de dag van de eersteling. Waarvan akte. Daarmee is feitelijk ook de toon gezet.

▶ 19:37 Zeer Vroeg op de Opstandingsmorgen: de Vrouwen en de Afgewentelde Steen ↑ hoofdstukken

Wat er al heel vroeg op die dag gebeurde, is dat enkele vrouwen — ik noem ze hier even bij hun namen: Maria Magdalena, Johanna, Maria van Jakobus, Salomé en, ja, ik noem haar maar even 'Mrs. X', want ik weet haar naam niet — naar het graf gingen. Deze namen zijn bij elkaar gesprokkeld. Dat is wat ik bedoelde met dat puzzelen, want Matteüs noemt er maar één, Marcus noemt er twee en in Lucas lees je dat er nog enige andere vrouwen bij waren. Dus er waren er minstens vijf; er zijn er ook die zeggen dat het er zes of zeven waren. Maar goed, dat doet nu niet ter zake. Het was in ieder geval een vrij ruim genomen gezelschap, een heel clubje dus.

Uit Lucas 23 weten we dat deze vrouwen niet uit Jeruzalem kwamen. Ze waren daar wel voor de gelegenheid, want het was Pesach, een feest, maar ze waren Jezus gevolgd vanuit Galilea. De naam Magdalena geeft dat ook al aan; Magdala ligt daar in Galilea, dus alleen de naam zegt al dat ze uit het noorden kwamen. Het zijn deze vrouwen die, terwijl het nog donker is, naar het graf gaan. Waarom? Wel, ze hadden de avond daarvoor al specerijen gekocht, nadat de sabbat voorbij was. Ze hadden die klaargemaakt om Jezus te balsemen en te zalven, om zo het lichaam te bereiden. Met die specerijen gaan ze naar het graf toe. Ik wil straks ook nog even een plaatje laten zien op een kaartje, met een paar disclaimers erbij, om het wat inzichtelijker te maken.

Terwijl de vrouwen onderweg zijn, vindt er een grote aardbeving plaats. Ik moet erbij zeggen: geen gewone aardbeving, want een gewone aardbeving komt van onderaf, maar dit was een grote aardbeving omdat een boodschapper van de Heer neerdaalde. Het was dus de beving van een boodschapper. Dat is net zoiets als wanneer er een gigantische meteoor op aarde valt; dan heb je ook een aardbeving, alleen van een andere orde. Het is een beving omdat de aarde gaat trillen doordat er iets neerdaalt. In Matteüs wordt het zo geformuleerd: een boodschapper daalde neer en wat hij deed, was de steen van het graf wegwentelen. En hij zette zich daarop. Zo, die zit — want hij staat, zou je ook nog kunnen zeggen. Die zit, want hij staat.

Wat je dan leest, is dat de bewakers — een heel korps van zes, acht, of volgens sommigen zelfs tien of twaalf man — bij die gelegenheid als hazen wegvluchtten. Probeer je even voor te stellen wat er aan de hand was. Ze zijn vervolgens naar de stad gegaan en hebben het Sanhedrin en de overpriesters ingelicht, die hen een zak geld gaven. Zo gaat dat dus met het verspreiden van nieuws; u denkt dat dit van nu is, maar dat was toen ook al zo. Wat er verder met die bewakers gebeurt, doet er nu verder niet zoveel toe, maar ik wijs erop dat ze van schrik vluchtten en naar de stad vertrokken. Matteüs is de enige die daar vrij uitgebreid op ingaat en beschrijft hoe dat vervolgens gegaan is. De overpriesters hebben hen natuurlijk moeten veiligstellen, zodat hen van Romeinse zijde niets zou treffen; zij stonden garant voor hun lot, als de soldaten maar deden wat hen werd opgedragen.

Dit hebben de vrouwen niet waargenomen; zij waren nog onderweg. Dat korps soldaten, die Romeinse wacht die een dag eerder was gestationeerd, was al weggevlucht. Onderweg vragen de vrouwen zich af — en dat was nou weer niet zo slim, denk ik dan, sorry dat ik het toch weer zeg — hoe zij die enorme, zware steen voor het graf moeten afwentelen. Kennelijk hebben ze daar eerst niet aan gedacht. Tenminste, ze denken er nú aan, maar ze zijn al onderweg. Hoe moet dat gaan? In Marcus 16 wordt heel uitdrukkelijk gezegd dat ze zich die vraag onderweg stellen: we gaan nu wel met die specerijen om het lichaam te zalven, maar die enorm zware steen staat er echt voor. Ja, noem het vrouwelijke intuïtie, maar op de een of andere manier hebben ze misschien aangevoeld dat het met die steen wel goed zou komen, en waarachtig, dat bleek ook zo te zijn. Ik zei net dat ze niet zo slim waren, maar misschien was het niet zo slim van míj dat ik dat zei. Ik ben de dames wel aan het paaien vanmorgen; ik hoor u bijna denken: heb je iets van me nodig of zo?

Dat is dus de vraag die ze stellen terwijl ze, vooruitgelopen en terwijl het nog donker was, onderweg zijn.

▶ 25:42 Gealarmeerd: Petrus en Johannes Inspecteren het Lege Graf ↑ hoofdstukken

Maria Magdalena arriveert bij het graf. Dat moet ik er ook nog bij zeggen: het staat er weliswaar niet expliciet, maar ik ga er even vanuit dat de discipelen in de stad hebben overnacht en dat zij vanuit de stad naar buiten zijn gegaan. De Heer Jezus heeft immers buiten de poort geleden — ik kom daar straks op terug — en daar was ook de graftuin, want die bevond zich ter plaatse waar Hij gekruisigd was. Dat was dus vlakbij.

Maria was vermoedelijk de jongste van het gezelschap en is veel sneller gegaan; zij is de andere dames vooruitgelopen, ik denk zelfs een heel eind. Er was vermoedelijk nog een andere vrouw bij; ook hier staat het er niet met zoveel woorden, maar uit de formulering in Johannes 20 vers 2, waar zij zegt "wij weten niet", zou je kunnen opmaken dat er kennelijk nog een vrouw bij is geweest. Die speelt verder geen rol, dus dat laat ik even rusten. In ieder geval was Maria Magdalena het gezelschap vooruitgelopen. Ze komt bij het graf terwijl het nog donker was — dat staat er heel uitdrukkelijk bij in Johannes 20 — en wat ziet ze? De afgewentelde steen.

Maria is dan gealarmeerd. Zij veronderstelt dat het lichaam weg is en dat meldt ze ook als ze bij Simon Petrus en Johannes arriveert. Ze is buitengewoon ontsteld over het feit dat die steen is afgewenteld. In Johannes 20 lezen we dat ze snel naar hen toe rent. Dit verslag over Maria Magdalena wordt in Johannes 20 tamelijk uitgebreid beschreven; een prachtige geschiedenis overigens. Dat zij naar Petrus en Johannes rent, suggereert dat zij daar in de buurt hebben overnacht, terwijl de andere discipelen waarschijnlijk gewoon in de stad verbleven. Petrus en Johannes bevonden zich daar kennelijk in de nabijheid, ter onderscheiding van de anderen.

Maria meldt dat Jezus’ lichaam gestolen is. Daaruit blijkt dat ze helemaal niet denken: "Geweldig, Jezus is opgestaan!" Nee, helemaal niet. Ze denkt: "Oh mijn hemel, wat is hier gebeurd? De steen is afgewenteld, ze hebben Jezus gestolen." Ze is meteen naar Petrus en Johannes gegaan, waarvan ze kennelijk wist dat zij daar overnachtten. Ik verwijs hierbij naar Lukas 22; als de Heer Jezus in Jeruzalem was, was Hij gewend op de Olijfberg te overnachten. Je leest dat zijn discipelen soms met Hem meegingen, dus het kan zomaar zijn dat zij daar een vaste plaats hadden om te overnachten. Meer kan ik er niet over zeggen, maar dit is wat we ervan weten.

In ieder geval is Maria Magdalena gealarmeerd en ze alarmeert op haar beurt Petrus en Johannes. Zij gaan meteen naar het graf. Er wordt benadrukt dat ze er naartoe rennen. Je zou misschien verwachten dat Petrus de snelste is en vooropgaat, maar in dit geval was dat niet zo: Johannes ging sneller. En wat zien die twee? Zij zien inderdaad dat de steen is weggewenteld. Dan lees je dat beiden het graf van binnen bekijken. Ze zien de windsels liggen en de hoofddoek, opgerold aan de andere kant. Dat van die windsels is trouwens een heel apart verhaal. Ik weet het niet helemaal zeker, maar ik heb het vermoeden dat hier sprake was van een lichaam dat al gebalsemd was — dat was bij de begrafenis immers al gebeurd — en dat daar dus simpelweg een lege 'mummie' lag. Een lege pop, zou je kunnen zeggen; de vlinder was eruit. Ik laat dat verder even rusten.

Johannes ziet dit, en Petrus ziet het ook, maar van Johannes staat er heel uitdrukkelijk bij dat hij het geloofde. Er staat in het verslag bij dat ze de Schriften nog niet kenden en dat het hun was ontgaan. Je kunt dingen namelijk wel horen, maar ze totaal niet opmerken. Hoe vaak heeft u die ervaring zelf niet opgedaan? Zelfs als je dingen al tig keer gezien, gelezen en gehoord hebt, valt het kwartje soms gewoon niet. Zo is het ook met de discipelen geweest. De Heer had het immers al diverse keren aangekondigd — zelfs zijn tegenstanders wisten dat Hij op de derde dag zou verrijzen — maar het is niet geland. Zelfs op deze derde dag nog niet. Achteraf is het makkelijk praten dat dit de dag zou moeten zijn, maar in ieder geval: Johannes geloofde het. Van Petrus staat dat er niet bij, maar Johannes geloofde.

Vervolgens keren de beide mannen terug. Als je dit vergelijkt met Lukas 24 — en dat bedoel ik met het reconstrueren en het leggen van de puzzelstukjes — dan betekent dit dat zij nu naar de overige discipelen gaan. De overige van de elf, of van de twaalf. Dat is een lastig ding: hoe noem je ze? Noem je het nog steeds een elftal wanneer er eentje uit het veld is gestuurd? In de Bijbel zie je dat "de twaalven" soms als technische aanduiding van de groep wordt gebruikt, waarbij eventuele afwezigen even niet worden meegenomen in het verslag. In ieder geval keren de beide mannen terug naar de elf om te rapporteren dat de steen is weggewenteld. Johannes geloofde; hij wist nog niks zeker, maar hij had wel in de gaten: "Zou het dan toch zo zijn?"

Dit kan trouwens allemaal in no time gebeurd zijn. Als Johannes en Petrus inderdaad in de nabije omgeving van het graf hebben overnacht en ze zijn gealarmeerd, dan is het rennen naar het graf een kwestie van een paar minuten. Ik zeg dat er even bij omdat we er straks weer tegenaan lopen: dit moet allemaal heel snel gegaan zijn. Maria komt bij het graf terwijl het nog donker is, ze gaat naar Johannes en Petrus die daar in de buurt verbleven, die twee rennen naar het graf, kijken binnen en keren vervolgens terug. En dan komt...

▶ 34:03 De Laatste Adam en Eva: de Eerste Verschijning aan Maria van Magdala ↑ hoofdstukken

Maria van Magdala komt ook weer om de hoek kijken. Want ja, zij had die twee ingeseind en zij was nu ook weer teruggekomen naar het graf, maar kennelijk niet rennend; ze was iets langzamer. Bij slot van rekening had zij er al een hele reis op zitten. Zij was immers al veel eerder opgestaan. In ieder geval, van Maria van Magdala lees je dat ze huilt. Ze is in verdriet. Daar staat ze bij dat graf, maar terwijl ze huilt, lees je dat ze vervolgens de graftombe binnengaat. Inmiddels waren Johannes en Petrus dus al weg. Zij gaat de graftombe binnen en wat zij daar aantreft, zijn twee engelen.

Je zou kunnen zeggen: "Hé, twee engelen? Petrus en Johannes hebben die dus niet gezien." Ik leid daaruit af — want ja, dat kan je in zo'n ruimte moeilijk ontgaan dat daar twee engelen zijn — dat die twee engelen er kennelijk later bij zijn gekomen. Misschien zijn ze pas na het vertrek van Johannes en Petrus in het graf gekomen. Goed, die twee engelen ziet zij dan aan het hoofd- en voeteinde en die spreken haar ook aan: "Wie zoek je?" Maria geeft daarop antwoord en als ze zich dan omkeert... Ik zei al, in Johannes 20 wordt dat allemaal uitgebreid beschreven. Prachtig zoals dat gegaan is.

Dan lees je dat Maria zich omkeert en dan ziet ze Jezus staan, maar ze realiseert zich helemaal niet dat dat Jezus is. Ze denkt dat het de tuinman is. Jezus spreekt haar aan en dan zegt ze nog: "Ja, als u Hem weggehaald hebt, zeg dan even waar u Hem neergelegd hebt, dan kan ik Hem gewoon weer wegnemen." En dan zegt Jezus: "Maria." Op de wijze waarop Hij dat zegt, vallen ineens de schellen van haar ogen en ze zegt: "Rabboeni!" Lees het verslag, het is geweldig.

Zij is de eerste die de laatste Adam ontmoet. Eigenlijk is zij een soort van Eva hier in de graftuin. De laatste Adam is opgestaan en zij ontmoet de tuinman, Adam. Zij vervult in zekere zin de rol van Eva. Dat is typologie. Ik vind het opmerkelijk dat deze Eva — en Eva is sowieso een type van de gemeente, het lichaam van Christus, uit Zijn lichaam genomen — de eerste is. Voordat de Heer verschijnt aan de twaalf, verschijnt Hij eerst aan "Eva". Bij deze enigszins cryptische opmerking wil ik het laten. In ieder geval noemt Jezus haar naam en zij herkent Hem onmiddellijk. Jezus draagt haar daarop op het Zijn broeders te berichten, want zij zouden de echte getuigen zijn. Dit is Jezus' eerste verschijning op die dag. En dan lees je inderdaad: zij gaat naar de broeders toe.

▶ 37:41 De Tweede Verschijning: de Zonsopgang en de Overige Vrouwen ↑ hoofdstukken

Inmiddels is de zon opgegaan. Daarom zei ik zojuist al dat het allemaal in een kwartier ofzo gegaan moet zijn, stel ik me zo voor. Vervolgens lees je dat de zon is opgegaan en dat ook die andere vrouwen arriveren. Die zijn dus een stuk trager. Ik denk dat het ook nog een flinke reis is geweest die zij hebben moeten ondernemen om naar het graf toe te gaan. In ieder geval waren die andere vrouwen niet zo snel en die komen nu ook bij het graf. Maar nu is de zon inmiddels ook opgegaan en wat zij zien, net als de eerdere Maria al zag, is dat de steen van het graf is weggewenteld. En ze zien ook twee engelen. Dat zijn dezelfde engelen die ook Maria Magdalena had gezien, en die vertellen hen van de opstanding: "Wat zoek je de Levende bij de doden?" Dan staat erbij dat hen wordt opgedragen om het aan de broeders te vertellen, dat wil zeggen aan de andere discipelen en die hele groep. Er staat nog specifiek bij: "Vertel het de discipelen en aan Petrus." Dat staat in Marcus 16 vers 7. U ziet het, ik heb hier een hele rits van schriftplaatsen om even te kunnen checken hoe het er precies staat. In ieder geval krijgen deze dames daar bij het graf inderdaad van die engelen te horen wat er eigenlijk aan de hand is. Jezus is opgestaan. Ze hebben Jezus nog niet gezien en nu wordt er gezegd: "Ga naar de stad toe, of ga naar de discipelen toe, en vertel dat Jezus is opgestaan." En vertel het aan Petrus. Zijn naam wordt er expliciet bij genoemd, dus in het bijzonder ook aan hem.

Even voor de reconstructie: die dames gaan vervolgens inderdaad weer terug. Ze waren bij het graf geweest, maar er viel niks te zalven want het graf was leeg. De verklaring was gegeven door de engelen die zeiden wat er aan de hand was. Ik vind dat heel leuk; ik geloof weliswaar niet dat de locatie juist is als je naar Jeruzalem gaat en de Heilig Grafkerk bezoekt – dat vind ik persoonlijk een vreselijke kermis, afschuwelijk – maar je hebt daar ook de graftuin. Dat geeft in ieder geval heel goed een indruk. Het allermooiste van die graftuin vind ik dat daar een bordje staat bij een graf dat er ongeveer zo uitgezien moet hebben, en daarop staat: "He is not here, for He has risen." Eigenlijk is dat de hele clou. Je gaat naar een graf toe waar niks te zien is, maar dat is nu juist het geweldige verhaal: er is niks te zien omdat Hij leeft! Het lege graf en de weggewentelde steen, dat is de clou van het hele evangelie. We hebben een levende God, we hebben een levende Heer, de dood is overwonnen en het leven triomfeert. Dat is het.

Laten we de boel even verder reconstrueren. Ik geef er een paar disclaimers en veronderstellingen bij die ik nu even niet uitgebreid kan toelichten. Ik geloof persoonlijk dat de Heer Jezus buiten de poort heeft geleden en ik denk dat het op de Olijfberg is geweest. Daar heb ik een aantal redenen voor die ik nu niet allemaal ga noemen, behalve dan deze – ik kan het niet nalaten: toen die hoofdman bij het kruis stond en Jezus zag sterven, zag hij ook het voorhangsel van de tempel scheuren. Niet in de tempel, maar van de tempel. Dat reusachtige gordijn van vijfentwintig meter zag hij van boven naar beneden scheuren. Dat kun je maar vanaf één locatie zien, namelijk als je naar het westen kijkt vanaf de Olijfberg. Ik denk dus dat wat die hoofdman gezien heeft – hij zag Jezus sterven en hij zag tegelijkertijd het voorhangsel van de tempel scheuren – alleen vanaf die locatie mogelijk was. Trouwens, typologisch is dat ook een prachtige bevestiging, maar het ligt ook gewoon zo voor de hand dat de Heer Jezus daar stierf en daar ook oprees uit de doden. De Olijfberg heeft daar alles mee te maken.

Maar goed, we gaan er even vanuit dat de Heer inderdaad op de Olijfberg is gekruisigd en daar dus ook is opgestaan, want dat was op één plek, dicht bij elkaar in de buurt. Ik ga er dus ook even vanuit dat Petrus en Johannes, waar we het al over hadden, vlakbij dat graf hebben overnacht. Die hele route die vaak op plaatjes wordt getoond, kunt u gewoon vergeten. Het gaat even om een mogelijk scenario om het topografisch een plek te kunnen geven hoe het gegaan kan zijn. De dames zijn waarschijnlijk via het Tempelplein gegaan; je had daar boven het Kidrondal een brug en zo zijn ze mogelijk gegaan. Eerst Maria Magdalena, en later ook die andere vrouwen. Maria Magdalena is daar naartoe gegaan en vervolgens is ze met Petrus en Johannes weer teruggegaan. Wat er gebeurde toen de Heer opstond, was dat de wachters bij het graf linea recta naar de stad zijn gegaan. Die zijn dus richting de stad vertrokken. Vervolgens komen Petrus en Johannes bij het graf; zij merken op wat er gebeurd is en Johannes geloofde bovendien. Ook zij gingen meteen weer naar de andere discipelen toe, dus zij gaan ook vervolgens weer naar de stad toe waar de verblijfplaats van de overige discipelen is. Daarna vertrekt Maria van Magdala, nadat de Heer aan haar verschenen was en had gezegd: "Ga naar mijn broeders toe en vertel het hen." Of ze via dezelfde route is gegaan, weet ik niet; er zijn een heleboel open eindjes. In ieder geval gingen ze allemaal die kant op: eerst de wachters, vervolgens Petrus en Johannes, daarna Maria van Magdala en tenslotte ook de andere vrouwen. Want die andere vrouwen komen als laatste bij dat graf en die krijgen van de engelen te horen: "Wat zoeken jullie de Levende bij de doden? Ga naar de discipelen en vertel aan hen, en aan Petrus, dat Jezus is opgestaan." Dus ook zij gaan weer terug naar de stad. Dit geeft een indruk van hoe ze eerst naar het graf gingen, maar ook vervolgens vanaf het graf weer teruggingen naar de stad.

Terwijl de vrouwen onderweg zijn naar de stad om het de discipelen te gaan vertellen, verschijnt Jezus ook aan hen. Jezus was in de graftuin eerst verschenen aan Maria van Magdala, maar als de overige vrouwen even later – dat zal niet zo heel veel later geweest zijn, misschien een kwartier of twintig minuten – ook weer teruggaan naar de stad, naar de discipelen toe, dan lees je in Matteüs 28 dat Jezus ook aan hen verschijnt. Ik voel me soms een beetje schuldig als ik al deze teksten geef zonder er direct naartoe te gaan, maar u begrijpt dat dit nu even niet anders kan. In ieder geval zijn zij onderweg en Jezus verschijnt nu ook aan hen, nadat de boodschappers al hadden verteld hoe de vork in de steel zat en dat ze naar de stad moesten gaan. Wat opvalt in alle verslagen van Matteüs, Marcus en Lukas, is dat er iedere keer gezegd wordt: "We zien elkaar straks in Galilea." Dat was de plaats, de berg die de Heer had aangewezen. Daar zou kennelijk een grote ontmoeting plaatsvinden. Ook daar zou Hij hen dus treffen. Dit is Jezus' tweede verschijning.

▶ 47:17 Ongeloof bij de Discipelen en de Derde Verschijning aan Petrus ↑ hoofdstukken

Wanneer Maria van Magdala en de andere vrouwen bij de elf en de anderen aankomen — want daar was een hele club — is het inmiddels al dag geworden. Riepen ze allemaal halleluja toen de vrouwen hun verhaal deden? Nee dus. Maria van Magdala en de andere vrouwen komen daar aan en de discipelen bestempelen hun verhalen als onzin. Hoe staat het in de NBG-vertaling? Als zottenklap. "Ja, je bent gek, het is vrouwenpraat, emotie-praat." Ik kan nog wel een paar andere varianten bedenken, maar in ieder geval vonden ze het onzin; het kon niet waar zijn.

Dan lees je in Lukas dat Petrus het verneemt van de dames en weer naar het graf gaat. Ik zeg nu "weer", want we weten dat hij al veel eerder bij het graf was geweest. Maar er staat dat Petrus het hoort, terwijl alle andere discipelen het afdoen als onzin. Ik denk overigens dat Johannes een uitzondering was, want hij geloofde al, maar de rest geloofde er geen barst van. Wellicht ging Petrus ook omdat zijn naam expliciet was genoemd. De Heer had immers tegen de vrouwen gezegd: "Vertel het mijn discipelen én aan Petrus."

Petrus verneemt dus dat verhaal van hen. Terwijl de anderen zeggen dat het onzin is, doet Petrus een double-check. Hij was al bij het graf geweest en nu gaat hij opnieuw. Hier zie je vaak het bekende verwijt dat de verslagen in de evangeliën elkaar zouden tegenspreken, want het ene verslag zegt dat Petrus al vóór de verschijning aan de dames in het graf is geweest en in Lukas staat dat het daarna was. "Zie je wel, het klopt niet," zeggen critici dan. Nou, dat noem ik leuterkoek. Dat is onzin. Waarom zou dat niet kunnen rijmen? Petrus had alle reden om dit nog eens te gaan checken, al was het maar omdat zijn naam nog eens een keertje heel expliciet genoemd werd.

Petrus gaat gewoon opnieuw naar het graf toe. Wat hij daar ziet, is het lege graf en wederom die windsels. Hij wordt dus bevestigd in wat hij al eerder had gezien. Tot zover gebeurde er nog niks; hij heeft het nog een keer gecheckt en kan het bevestigen. Hij moet toch in ieder geval gezien hebben dat wat de vrouwen gezegd hebben — vooral ook over de hele orde van die windsels — een heel waarschijnlijk verhaal was. Het is natuurlijk bizar om te veronderstellen dat het lichaam gestolen zou zijn. Want wie doet dat nou met die windsels? Dat doe je toch niet als je een lichaam steelt. Wie heeft daar belang bij? Het verhaal was weliswaar dat de discipelen dat gedaan zouden hebben, maar als er één categorie mensen mentaal niet in staat was om te stelen, en trouwens ook niet de minste ambitie, spirit of lef daartoe had, dan waren zij het wel. De hele veronderstelling is, zowel psychologisch als wanneer je het helemaal reconstrueert, gewoon bizar.

In ieder geval wordt Petrus weer bevestigd: ja, daar liggen die windsels. En dan, later op de dag, verschijnt Jezus aan Petrus. Paulus vermeldt dit in 1 Korinthe 15 zelfs als de eerste verschijning. De verschijning aan de vrouwen noemt hij niet. We hebben het er kortgeleden al eens over gehad waarom dat zo was; vrouwen waren in die tijd eigenlijk geen kroongetuigen. De vrouwen worden in dit verhaal instrumenteel ingezet om het aan de discipelen te vertellen; zij moesten hen gaan inlichten. In 1 Korinthe 15 wordt de verschijning aan Petrus daarom als de eerste verschijning gebrandmerkt, althans van de kroongetuigen. De beide verschijningen aan de vrouwen worden door Paulus niet meegerekend.

Ik denk overigens dat de verschijning aan Petrus niet bij die bewuste gelegenheid bij het graf is geweest. Even voor de goede orde: de vrouwen zijn bij de discipelen aangekomen in de stad, de discipelen zeggen "onzin", en vervolgens keert Petrus weer terug naar het graf. Hij bevindt inderdaad dat het leeg is en ziet die windsels dan weer. Je zou kunnen denken: is de Heer misschien bij die gelegenheid meteen al aan hem verschenen? Ik denk het eerlijk gezegd niet; ik denk dat het pas later op de dag was. Het is geen halszaak, maar de reden waarom ik dat denk, is vanwege de Emmaüsgangers.

De twee mensen die later op de dag van Jeruzalem naar Emmaüs gingen — het was inmiddels al tegen de avond — wisten wel wat de vrouwen hadden verteld. Zij noemden het echter praatjes: "Nu hebben ook nog enige vrouwen uit ons midden ons ontsteld, die zeiden dat zij een verschijning van engelen hebben gezien." Ze waren daar verbijsterd over. Stel je voor dat zij op dat moment al hadden geweten van de verschijning aan Petrus, dan was hun verhaal voor hen al heel anders geweest. Daarom denk ik dat de verschijning aan Petrus op een later moment van de dag is geweest. Het is zomaar een overweging. De verschijning aan Petrus was de derde verschijning op rij, als we alles gewoon even meetellen. Hij was de eerste kroongetuige, oké, maar het was de derde verschijning.

▶ 54:06 Het Einde van de Middag: de Emmaüsgangers en de Verschijning aan de Elf ↑ hoofdstukken

Dan staat er aan het einde van de middag dat die geschiedenis uitgebreid beschreven wordt in Lukas 24. Een schitterend verhaal natuurlijk van de 'MS-gangsters', zoals ik altijd gekscherend zeg. Aan het einde van de middag verschijnt Jezus aan de twee Emmaüsgangers, waarvan we alleen de naam weten van de ene: Cleopas. Van die ander weten we de naam niet.

De Emmaüsgangers gaan vroeg in de avond weer terug naar Jeruzalem. Dat is heel grappig, want ze hebben een heel gesprek gehad met die vreemdeling die incognito aan hen was verschenen en de Schriften voor hen had geopend. Nou, u weet hoe dat gaat. Op een gegeven moment zeggen ze: "Het is avond, blijf bij ons eten." Maar het hele argument dat Hij nu niet verder kan reizen, blijkt ineens helemaal van tafel te zijn wanneer duidelijk wordt dat Degene met wie zij die conversatie hebben gehad, Jezus Zelf was. Dan gaan ze gewoon weer terug, helemaal van Emmaüs naar Jeruzalem, waar ze juist vandaan kwamen. Je leest dat het zestig stadiën was; dat is ongeveer twaalf kilometer. Nou, heen en weer, dat doe je toch maar even, ook al doe je dat snel. En het was geen vlak Nederland, hè? In ieder geval gingen zij dus van Emmaüs weer terug en zij moeten ergens later in de avond in Jeruzalem gearriveerd zijn.

De verschijning aan de Emmaüsgangers was de vierde verschijning, zo tegen het einde van de middag of het begin van de avond. Uiteindelijk komen ze later in de avond bij de elf aan. Ik noem ze even 'de elf', dat is een mooie technische aanduiding. De Emmaüsgangers willen gaan vertellen dat Jezus aan hen verschenen is en dat Hij leeft, maar voordat zij een woord kunnen uitbrengen, krijgen zij te horen: "De Heer is wáárlijk opgewekt!" Ik leg op dat 'wáárlijk' expres even het accent. Waarom? Omdat eigenlijk het idee was: ja, de vrouwen hadden dat wel verklaard, maar ja, u weet wel... Maar nu is de Heer wáárlijk opgewekt, want Hij is aan Simon verschenen — aan Petrus dus. Aha, dat was dus ergens in die tijd gebeurd. Toen de Emmaüsgangers vertrokken, wisten ze daar nog niet van, maar de Heer was dus al eerder aan Petrus verschenen. Nu is het hele gezelschap, minus in ieder geval Tomas, overtuigd.

Terwijl ze die avond met elkaar spreken, staat Jezus ineens in hun midden. Dit wordt beschreven in Lukas 24, maar ook in Johannes 20. Bij die gelegenheid waren de ramen en deuren trouwens gesloten, want het was allemaal nogal spannend. In ieder geval staat de Heer in hun midden. Het is zo overtuigend, ze zien het, maar ze kunnen hun ogen bijna niet geloven. Kunt u het zich voorstellen? U moet proberen zich voor te stellen hoe dat gegaan moet zijn op die dag: de meest gedenkwaardige dag ooit in de hele menselijke geschiedenis, als u het mij vraagt. De dag dat de Heer opstond uit de doden en de steen werd weggewenteld.

De Heer eet vervolgens een stukje gebakken vis. Dat wordt Hem tegenwoordig weleens kwalijk genomen, want dat was natuurlijk niet vegetarisch, maar het was wel duidelijk: Hij leeft! Hij zegt ook dat Hij geen geest is. Nee, Hij zegt: "Een geest heeft geen vlees en beenderen, maar Ik wel." Geen bloed trouwens, hoor. Nee, er stroomt geest door de aderen. Als je aan anderen vraagt wat dat precies betekent: geen idee. Maar het moet wel heel bijzonder zijn.

Ja, dit was de vijfde verschijning in dat etmaal. Wij zouden zeggen: op die zondag. Feitelijk was het voor Joodse begrippen alweer de volgende dag. Dit was de vijfde verschijning, en daarmee is de cirkel van die dag rond, want het is inmiddels aan het einde van de dag. Het was heel vroeg begonnen terwijl het nog donker was, en nu is het weer donker en is de Heer aan hen verschenen.

Een week later verschijnt de Heer Jezus dan weer. Het zou zomaar kunnen trouwens dat de Heer in die tussentijd bij meer gelegenheden is verschenen, dat weet ik niet. In ieder geval lees je in Johannes 20 dat Hij verschijnt aan het complete gezelschap wanneer ook Tomas erbij is. Die was tot die tijd sceptisch en geloofde het niet. Terwijl ik dit sta te vertellen, bedenk ik dat dit wellicht een reden is om te veronderstellen dat de Heer in die tussenliggende week niet verder aan 'de twaalf' is verschenen, want anders zou Tomas al eerder overtuigd zijn geweest. In ieder geval is Tomas er dan ook bij. Nou ja, dan moet ik erbij zeggen... mag ik nog even door? Ik heb nog even de tijd. Ja, ik zie dat ik inmiddels al aan het uur zit. De Heer is nog meer...

▶ 59:44 De Latere Verschijningen: een Wolk van Getuigen in 1 Korinthe 15 ↑ hoofdstukken

Er is nog meer over deze verschijningen geschreven en dat lees je in 1 Korinthe 15. Even snel. Paulus schrijft daar over het ABC van het evangelie: dat de Heer Jezus stierf, begraven werd en opstond. Dat is het ABC van het evangelie: dat Hij werd begraven en werd opgewekt op de derde dag naar de Schriften. Het was allemaal zo voorzegd.

En Hij werd gezien door Kefas. Dat was in feite de derde verschijning, maar die wordt hier als eerste kroongetuige opgevoerd. Gezien door Kefas; nou, dat wisten we al uit de evangeliën. Daarna door de twaalf. De verschijning aan de twee onderweg wordt hier ook dus niet eens genoemd. Daarna aan de twaalf; deze lijst is dus ook niet compleet. Dat was op die zondagavond.

Vervolgens werd Hij gezien door meer dan vijfhonderd broeders tegelijk. En ik denk – en daar zijn wel goede redenen voor aan te voeren – dat dit die verschijning is geweest, die gelegenheid in Galilea. De Heer had het verschillende keren gezegd, en de engelen trouwens ook: ga naar Galilea toe, daar moet je wezen. Want daar had de Heer hen bescheiden om elkaar te treffen. Dus dat is een grote meeting geweest, en wellicht ook de meeting waarbij de Heer hen instructies heeft gegeven dat ze uit zouden gaan om alle volkeren tot discipelen te maken. Eerst te beginnen met Israël natuurlijk, hè?

Enfin, vervolgens werd Hij gezien door meer dan vijfhonderd broeders tegelijk, zegt Paulus. Van wie de meerderheid op dit moment nog over is. Dat schreef Paulus toen; u begrijpt dat die inmiddels ook wel overleden zijn. Maar sommigen zijn ontslapen, schrijft Paulus. Paulus zegt gewoon: "Ja, hallo, getuigen plenty hoor, ga ze maar navragen."

Vervolgens werd Hij ook nog gezien door Jakobus. Daar lees je niets over in de evangeliën trouwens, maar Paulus wist het. Jakobus, dat is de broeder van de Heer, hoogstwaarschijnlijk. Hij was eerst ongelovig, net als Thomas. Jakobus was ongelovig, en doordat de levende Heer aan hem verschijnt, wordt hij alsnog gelovig. Dat is heel profetisch.

Daarna door alle apostelen. Dat is eigenaardig: eerst worden de twaalf genoemd en hier "alle apostelen". Ja, dat komt omdat er nog tweeënzeventig anderen zijn. Dat is niet zo bekend, maar je hebt de twaalf apostelen, en je leest ook dat de Heer bij een eerdere gelegenheid ook tweeënzeventig andere apostelen had afgevaardigd. Die waren er dus ook nog een keertje allemaal bij. Dus de Heer is bij vele gelegenheden en aan vele personen verschenen.

En, zegt Paulus – maar hij rekent zichzelf niet eens mee, al was het maar omdat dat niet meer binnen de veertig dagen was, maar veel later op een hoger niveau, een hoger plan, ja dat is geweldig – het laatst van allen is Hij aan mij verschenen. Als aan de ontijdig geborene werd Hij gezien door mij. Ik zou zeggen, Paulus zegt: "last and least", want ik ben de minste en niet eens waard een apostel te heten. Maar wij weten beter. Ja, sorry, dat klinkt een beetje gek dat wij het beter weten dan Paulus, maar Paulus zegt: "Ik ben niet waard een apostel te heten, maar Zijn genade aan mij is niet tevergeefs geweest." Want hij is degene aan wie de Heer nog zoveel te melden had, op het allerhoogste niveau, letterlijk en figuurlijk.

Nou, dat was het zo’n beetje. De verschijningen gedurende de veertig dagen. Over deze verschijning aan Paulus hoeven we het verder niet te hebben, want dat valt buiten die reeks natuurlijk. Maar zo heb je een indruk hoe dat gegaan moet zijn in die veertig dagen. We hebben vooral ingezoomd op die opstandingsmorgen, maar het allermooiste van dat alles is natuurlijk: wij weten dat Hij leeft! Daar gaat het maar om. En Hij leeft onvergankelijk, dus nu en altijd. De hele oogst gaat nog volgen. Dat wil zeggen: niet alleen de eerstelingen, niet alleen wij, maar de hele mensheid gaat op zijn tijd daarin delen. Andreas, laten we daar muzikaal, zeg maar, een punt of een uitroepteken achter zetten.