▶ 00:00 Inleiding: Paulus' Naderend Afscheid en de Laatste Dagen ↑ hoofdstukken

Ik wil jullie vanmorgen graag meenemen naar een thema dat is ontleend aan de laatste brief die Paulus heeft geschreven, vlak voordat hij werd geëxecuteerd. Want daar komt het in feite op neer. Hij spreekt in die brief ook over het feit dat hij bijna als een plengoffer geofferd wordt. Dat is een beeldende manier om te zeggen dat hij niet lang meer te leven had en ter dood gebracht zou worden. In datzelfde hoofdstuk vinden we ook de woorden waar het vandaag om gaat, namelijk: waarheid en mythen.

Paulus schrijft dit dus in zijn laatste brief, wat je ook een afscheidsbrief kunt noemen. Het is een persoonlijke brief; hij schrijft hem niet aan een ecclesia, een gemeente of een gezelschap van mensen, maar aan zijn trouwe en veel jongere medewerker Timotheüs. Het is een brief die gekenmerkt wordt door kracht, overtuiging en een enorme vreugde, maar tegelijkertijd wordt het schrijven heel sterk gekarakteriseerd door ernst. Dat heeft te maken met de grote afwijzing waar Paulus tegenaan liep. Hij begint het eerste hoofdstuk met de woorden: 'Allen die in Azië zijn, hebben mij verlaten.' En er is geen streek geweest waar hij zozeer gearbeid heeft als juist daar. Dat klinkt natuurlijk niet erg hoopvol.

Ondanks alle verwachting die hij had, was Paulus uiterst pessimistisch – en dat is heel kenmerkend voor deze brief. Ik heb er zelf soms wat moeite mee om het zo te formuleren, omdat je pessimisme niet direct combineert met Paulus. Als er namelijk één apostel is die gekenmerkt wordt door hoop en verwachting, dan is hij het wel. Maar als het gaat om de ontwikkeling in de christenheid, is hij uiterst pessimistisch. Dat geldt niet alleen wanneer hij blikt in de wereld van zijn dagen, maar hij waarschuwt Timotheüs er feitelijk voor dat het alleen maar erger zal worden. Dat is ook het moment waar we nu aanhaken in 2 Timotheüs 4. Het zijn maar een paar verzen die we onder de loep willen nemen, waarin het begrip waarheid aan de ene kant staat en aan de andere kant het verval naar mythen, verzinsels en verhalen. Die neergang wordt daar beschreven.

Laten we daar eens naartoe gaan. Paulus geeft hier feitelijk een toelichting en hij begint met: 'Want er komt een tijd...' Wat hij hier doet, is niet zeggen tegen Timotheüs dat er bepaalde individuen zullen komen. Nee, hij kondigt een tijd aan. Hij zegt niet: er komen mensen of er zullen mensen zijn. Er gaat een periode aanbreken met hele specifieke kenmerken. Het is opvallend dat hij in deze brief, en trouwens ook al in zijn eerdere brief aan Timotheüs, daarover schrijft. Hij instrueert zijn medewerker over hoe het zou gaan in de toekomende tijd. Deze brief is geschreven ergens halverwege de zestiger jaren van de eerste eeuw. In 1 Timotheüs had hij al gezegd – en zelfs met nadruk: 'De Geest zegt met nadruk dat er in latere tijden sommigen afstand zullen nemen van het geloof.' Dat blijkt buitengewoon effectief te zijn. Je zou kunnen zeggen dat het 'maar' om sommigen gaat, maar als dat nu juist de centrale figuren zijn, de leiding van een concilie of degenen die feitelijk sturing geven aan het geheel, dan is dat ronduit dramatisch.

Hij zegt dat men afstand zal gaan nemen van het geloof en hij spreekt zelfs over leringen van demonen. In feite zou de hele boodschap die hij heeft mogen uitdragen, en die hij ook zwart op wit in zijn brieven heeft opgetekend, verkwanseld worden. Men zou er zelfs tegenstaan. Hij spreekt ook over zaken als ascese, bijvoorbeeld het verbieden van het huwelijk. Dat is wat je in latere tijden inderdaad hebt gekregen met het verplichte celibaat, zoals de Rooms-Katholieke Kerk dat tot op de dag van vandaag kent. Maar hij noemt ook het genot van spijzen; allerlei aardse zegeningen die God geschapen heeft – Hij is immers de Creator – zou men afwijzen. Paulus aarzelt niet om dat aan de kaak te stellen als leringen van demonen. Hoe dan ook, hij zegt dus dat men in latere tijden afstand zal doen van het geloof.

Het is niet zo dat dit uiteindelijk toch wel weer op zijn pootjes terechtkomt of dat er een ontwikkeling ten goede volgt. Integendeel, hij beschrijft een neergaande lijn. Dat zien we in de tweede brief aan Timotheüs, die vermoedelijk een aantal jaren later is geschreven. Sorry, ik moet deze kant op oefenen voortaan... ja, precies. Het is soms lastig om een boom te buigen als hij jong is, maar hier staat ook een man die bijna 65 is! In deze tweede brief beschrijft hij 'de laatste dagen'. Dat wil zeggen: de laatste fase van de christenheid. Dus niet de 'latere tijden' zoals je die in de eerste eeuwen hebt gekregen, maar de laatste periode, vlak voorafgaand aan de terugkeer van de Heer Jezus Christus. Zo zou het zijn, zegt hij in 2 Timotheüs 3 vers 1, en hij beschrijft ook hoe dat dan zal zijn.

We hebben dat bij een andere gelegenheid, al een tijd geleden geloof ik, eens besproken. Hij zegt tegen Timotheüs: 'Zo zal het zijn in de laatste dagen', en dan geeft hij een beschrijving van die wereld. We hebben toen eens heel specifiek al die kenmerken langsgelopen. Er ligt hier trouwens ook ergens een brochure... oh, aan de andere kant bij de boekentafel. De brochure heet 'Tegen de stroom in' en daarin komt dit aan de orde: hoe Paulus die tijd, die laatste fase van de christenheid, typeert. Het bijzondere daarvan is dat de beschrijving van de christenheid in de laatste fase als twee druppels overeenkomt met de beschrijving van de heidenwereld – de wereld die God helemaal niet kent – zoals hij dat doet in Romeinen 1. Nog niet zo lang geleden hebben we daar nog wat specifieker op ingezoomd.

Dat is heel apart. Om het kort te maken: het gaat er hier eigenlijk om dat de christenheid een neergaande lijn zou vertonen. Ik maak nu dit gebaar, maar in feite is die lijn veel steiler. Voor die tijd waarschuwt Paulus. Het komt er gewoon op neer: er komt een tijd, en het zal van kwaad tot erger gaan.

▶ 08:16 De Vitaliserende Werking van de Gezonde Leer ↑ hoofdstukken

Dat men de gezonde leer niet meer zal verdragen... Dat mensen de gezonde leer niet meer zullen verdragen. Zo staat het waarschijnlijk in de NBG-vertaling: dat de mensen de gezonde leer niet meer zullen verdragen. Of men. De gezonde leer is een term die Paulus heel dikwijls gebruikt, juist in zijn persoonlijke brieven en in het bijzonder aan Timotheüs. Hij omschrijft het onderwijs dat hij geeft als 'de leer'. Dat betekent gewoon onderwijs, het onderricht. En het onderwijs dat hij geeft, is gezond. Dat heeft niet alleen te maken met de inhoud van het onderwijs – dat het stabiel is, gefundeerd en gebalanceerd – maar het heeft ook te maken met de uitwerking ervan. Het onderwijs dat hij geeft, máákt gezond. Het heeft een vitaliserende werking.

Ik aarzel om het op deze manier te zeggen, want er is de afgelopen dagen alweer een heleboel heisa in de pers geweest over zo’n Pinksterprediker die dan ook gezondheid garandeert. Tom de Wal was opgepakt, daar is veel over te zeggen, maar zo bedoel ik het dus niet. Hij liep tegen een muur aan, tegen een wal, maar niettemin heeft de leer zelf een gezondmakende werking. Ik bedoel het eigenlijk net zoals wanneer je zegt dat een appel gezond is. Dat betekent niet dat je direct weer gezond wordt als je ziek bent en een appel eet, maar de appel heeft vitale kenmerken en is vitaliserend. Dat geldt ook voor het onderwijs dat Paulus geeft, omdat het spreekt van een God die werkelijk God is. Dat geeft rust en vrede, en het opent vensters naar de toekomst. Je weet: Hij beschikt de dingen. Dat soort overwegingen vloeien voort uit het onderwijs dat hij geeft.

In 1 Timotheüs 1 vers 10 en 11 – dat is makkelijk te onthouden, allemaal enen – spreekt hij ook over de gezonde leer. Hij zegt dat deze in overeenstemming is met het goede bericht, het evangelie van de heerlijkheid van de gelukkige God. Helaas wordt dit in de Statenvertaling en de NBG-vertaling de 'zalige God' genoemd. Dat mag dan zo zijn, maar ik denk dat die term de betekenis vooral verduistert. Het woord dat Paulus gebruikt, betekent gewoon 'gelukkig'. Alleen dat vind ik al zo gelukkigmakend: het feit dat God, de Creator, degene die aan het begin staat, werkelijk gelukkig is. Dat geeft zoveel vertrouwen. Waarom? Omdat Hij die alles bedacht en geformeerd heeft, weet dat wat Hij van plan is en Zijn voornemen ook werkelijk lukt. In het Nederlands kun je dat heel mooi zeggen; de taal leent zich er goed voor om dit rationeel te begrijpen. God heeft een voornemen, een plan met alles. Bij Hem gaat er nooit iets mis en daarom is Hij gelukkig.

Aan de ene kant lees je in de Bijbel dat God meelijdt met de schepping – de God van alle medelijden, zo noemt Paulus Hem in 2 Korinthiërs 1. Dat is waar. En toch is Hij gelukkig, want Hij weet dat het niet voor niets is. Hij beschouwt het als een investering. Hij weet dat dit nodig is en Hij maakt – dat is mijn favoriete metafoor – van alle minnen plussen. Zonder die minnen zou er geen plus zijn. Daar doet Hij het voor. Hij is de gelukkige God. Paulus spreekt van de gezonde leer die in overeenstemming is met dat goede bericht dat hem is toevertrouwd. Dat is hem hoogstpersoonlijk door Christus zelf, niet alleen verteld maar ook onderwezen. Dat brengt hij in zijn brieven naar voren; hij heeft dat geheraut en onderwezen. Daarom heet het een leer, een onderricht over de heerlijkheid van een gelukkige God. Dát is een gezonde leer. Dat onderwijs is geweldig. Het is intrinsiek gezond omdat het stabiel is. Het staat vast, het is een bewuste stelling. Het is niet zomaar een gedachte die je naar voren brengt omdat het mooi klinkt. Nee, het is gefundeerd. Want wat heb je eraan dat iets mooi is als het niet waar is?

Paulus waarschuwt Timotheüs: er komt een tijd dat men de gezonde leer niet meer zal verdragen. Hij heeft het hier uiteraard over de christenheid, want daarbuiten heeft men de gezonde leer sowieso nooit gehoord of ontvangen. De mensen zullen de gezonde leer niet meer verdragen. Er staat niet dat ze het intellectueel niet meer zullen begrijpen of dat het boven hun pet gaat. Nee, ze verdragen het domweg niet meer. Dat is pure intolerantie. Dat kan zelfs fysieke effecten hebben; het is een weersin. Men wil het domweg niet meer. Het is geen kwestie van onbegrip, maar van onwil, aversie en weerzin. Bij een intolerantie neem je iets tot je waar je eigenlijk niet tegen kunt, en dan krijg je uitslag of hoofdpijn. Dat kan letterlijk zo zijn met het evangelie: dat mensen 'alle kleuren' krijgen.

Intolerantie kan trouwens ook gezond zijn, in de zin dat je dingen niet verdraagt die niet bij je passen. Zelfs dat herken ik soms. Petra weet wat het waard is wat ik nu zeg. Het is vaak maar goed dat ik hier sta en u met het probleem opzadel, maar ik heb het ook van mijn kinderen gehoord: "Ik zie aan uw gezicht dat u het niet verdraagt, u loopt rood aan." Ik zeg dat niet om het te rechtvaardigen, maar om aan te geven dat je soms iets hoort en er meteen op aanslaat. Dat is een normaal verschijnsel, maar in dit geval is het niet gezond. Men verdraagt de gezonde leer juist niet meer. Het loutere feit dat men er een weerzin tegen heeft, soms zelfs een walging, is waar Paulus voor waarschuwt.

Dit fenomeen doet zich eigenlijk al voor sinds het begin van de kerkhistorie. Sinds de christenheid een kerk, een instituut is geworden en de leiding de lijnen heeft uitgezet, is officieel besloten dat men de gezonde leer niet tolereert. Het wordt tot dwaalleer verklaard. De waarheid van de ene God, de Vader – een van de meest fundamentele waarheden die er zijn – is verklaard tot een ketterij. Of de waarheid van het evangelie van de gelukkige God die alles tot een goed einde gaat brengen omdat Hem lukt wat Hij zich voorneemt; dat is ook tot dwaalleer verklaard. Men verdraagt dat domweg niet meer. De vaststelling van Paulus aan het einde van zijn leven is dan ook uiterst accuraat.

Hij zag het al om zich heen gebeuren, of in ieder geval de tendensen. Maar hij stelt vast, of waarschuwt Timotheüs er al voor: zo zal het gaan.

En met dat hij dit schrijft aan Timotheüs – die enkeling, niet meer de massa, maar die ene die dat wel verstaat – geldt dat in feite ook voor ons, wanneer wij nu deze dingen tot ons nemen. Nu, zoveel eeuwen en duizenden jaren later, lezen we dit en we kunnen dit zo ter harte nemen. Het is gewoon waar gebleken, datgene waar Paulus Timotheüs voor waarschuwt. Timotheüs betekent trouwens dat hij een vereerder van God is.

▶ 19:01 Leraren Naar Eigen Begeerte Die het Gehoor Kietelen ↑ hoofdstukken

Hij zegt: er komt een tijd dat men de gezonde leer niet meer zal verdragen, maar dat men naar de eigen begeerten tal van leraars voor zichzelf zal bijeenhalen. Of zoals de letterlijke vertaling luidt – u ziet het hier ook tussen de regels – men hoopt ze op. Er wordt dus een hele verzameling aangelegd; men verzamelt leraars voor zichzelf. De Bijbelse gang van zaken is natuurlijk dat God leraars geeft, mensen die het werk van het onderwijs doen. Maar hier is niet de gedachte dat God die leraren geeft; nee, men doet dat gewoon voor zichzelf en volgt daarbij de eigen criteria.

Het is "naar de eigen begeerten". In feite zijn die leraren die men dan verzamelt een soort leveranciers van wat men zelf wil horen. Men zegt als het ware: "Dit is wat wij willen horen; we willen in ieder geval niet de gezonde leer. Wij hebben onze eigen gedachten en verlangens en dat is wat we willen horen." Iedereen die aan die eisen voldoet, wordt aangenomen en geaccrediteerd, zoals dat met een mooi woord heet. Men krijgt daarvoor de bevoegdheden en zo bouw je een heel arsenaal of een verzameling van leraren op die allemaal doen wat de toehoorders graag willen horen.

Er staat trouwens ook bij dat dit gebeurt omdat ze verwend zijn in het gehoor. Letterlijk staat er een woord – u ziet dat hier ook in de interlineair – dat spreekt over "het gehoor kietelend". Dat wil zeggen: het geeft een lekker gevoel. Dat is het hele idee: mensen verwennen en hen datgene geven wat ze graag willen horen. Niet omdat het waar is, maar omdat het gewoon fijn is. Dan heet dat "stichtelijk" of men plakt er een andere vrome term op, maar het is gewoon het kietelen van het gehoor.

Ik lees even verder: "en inderdaad hun gehoor..." Paulus spreekt hier twee keer letterlijk over het gehoor, de functie van het oor. Sommige vertalingen zeggen "oren", maar dat is in feite dezelfde gedachte. "...hun gehoor van de waarheid zullen afkeren." Kijk, hier heb je het hele punt. Want die leraren die men verzamelt en ophoopt, die voldoen aan de eigen criteria en mogen leveren wat men graag wil horen, wat doen die? Zij keren zich af. Dat eerste kenmerk moet ik even vasthouden en benadrukken: het begint ermee dat ze de gezonde leer niet meer verdragen. Vervolgens krijgen we het verhaal van wat ze dan wél willen: hun eigen begeerten. En dat wordt erdoor gekenmerkt dat men het gehoor afkeert van de waarheid.

▶ 22:22 Het Rotsvaste en Ononderhandelbare Karakter van de Waarheid ↑ hoofdstukken

Ja, wat is waarheid? Waarheid is dat wat vaststaat, wat feitelijk vaststaat. Het mooie van waarheid is – we zeggen dat ook heel vaak – dat de waarheid hard is. We bedoelen dat soms wat negatief; de waarheid kan hard zijn. Maar ik beschouw het juist als een kwaliteit. Het heeft namelijk het vermogen dat het staat, omdat het de waarheid is. Je kunt het niet veranderen. Het heeft ook niet met emoties te maken. Emoties hebben te maken met wat lekker voelt, wat het gehoor kietelt en levert wat je graag wilt horen. Maar dat is waarheid niet.

Begrijp me goed: de waarheid is inderdaad gezond. Dat is waar. Maar een kenmerk van de waarheid is dat het vaststaat. Het is solide. Het is een rots waar je op kunt bouwen en het staat los van emoties. Hoezeer het je ook blij kan maken en je vrede kan geven, het staat los van de emotie. Want ook als je dat even niet voelt, of als die emoties weg zijn – sommige mensen zijn daar letterlijk en figuurlijk gevoelig voor – blijft de waarheid onveranderd. Mijn advies bij dezen is: wees God dankbaar als dat gevoel ontbreekt. Dat lijkt mij ook heel Bijbels. Dank God dat de waarheid niet afhankelijk is van u of jouw gevoel. De waarheid staat namelijk; dat is juist wat waarheid is. Het is onafhankelijk van gevoelens.

Die waarheid is niet mooier of beter als je hoog op de berg zit. En dat zeg ik niet voor degenen die net op wintersport zijn geweest, maar ik bedoel: als je in de top van je gevoel zit of juist diep in het dal. Nee, de waarheid is daar gewoon onafhankelijk van. De waarheid is waar, en dat is het. Het is trouwens ook een kenmerk – en je begrijpt het ook wel als je daarover doordenkt – dat mensen een afkeer hebben van de waarheid. Want tja, er valt niet mee te sjoemelen. De waarheid blijft namelijk staan.

Wat ook karakteristiek is voor de waarheid: er is er maar één. Leugens zijn er vele, die zijn eigenlijk zelfs oneindig. Ik kan het illustreren: drie maal drie is negen. Dat is het ene ware antwoord. Hoeveel onware antwoorden zijn er? Oneindig. Daarom spreken we over de waarheid. Er is één waarheid. Mensen vragen: "Wat is waarheid?" Die twijfel is overigens niet nieuw, hoor. Je leest al dat Pilatus ooit zijn schouders ophaalde over de vraag wat nou eigenlijk waarheid is. Wij leven echter in een tijd waarin het begrip waarheid helemaal gedegenereerd is en zijn betekenis volledig dreigt te verliezen. Ik zeg dreigt, want we zitten nog midden in dat proces.

Het fenomeen wat we de laatste jaren meemaken in deze wereld is uniek. Niet dat de waarheid gerelativeerd wordt – afkeer van de waarheid is niet nieuw – maar wat er vandaag publiekelijk met de waarheid gebeurt, is ongekend. Wat is nog waar? Vroeger was het nog waar als je een foto liet zien als bewijs. Inmiddels weten we al sinds jaar en dag dat iets gefotoshopt kan zijn. Maar ook video’s; u krijgt ze dagelijks via WhatsApp binnen en dan zie je bijvoorbeeld je schoonmoeder een salto doen. Sorry, ik kon het even niet nalaten. Echt waar, die krijg ik straks in de auto waarschijnlijk terug! Maar goed, ik bedoel dit maar te zeggen: je wordt gewoon voorgelogen. Er zijn heel veel onschuldige voorbeelden die grappig zijn, waardoor je niet meer weet of iets waar is of niet. Het is altijd problematisch geweest, maar wat er de laatste jaren gaande is met de ontwikkelingen van AI en internet, is ongekend.

Het is heel karakteristiek dat we nu in een tijd leven waarin waarheid en leugen zo diffuus zijn geworden dat je het verschil niet meer ziet. De fenomenen die zich nu voordoen – maak je borst maar nat – gaan de komende jaren nog vele malen erger worden. Ik zeg u dus niet dat het wel weer goed komt. Ja, het komt uiteindelijk wel goed, maar dit is gewoon de tijd waarin we leven. In feite worden we hier al voor gewaarschuwd.

Om even terug te komen bij de tekst van Paulus: de waarheid is niet onderhandelbaar. Nee, die is wat ze is. Het is niet onderhandelbaar of drie maal drie negen is; dat is het gewoon. En de waarheid is ook nooit democratisch. Het is niet zo dat omdat de meerderheid iets vindt, het dan ook waar zal zijn. Sterker nog, ik heb heel vaak de indruk – en dat is feitelijk ook wat Paulus zegt over het feit dat men zich zal afkeren van de waarheid – dat dit specifiek over de christenheid gaat. Dat betekent dat de waarheid democratisch gezien in het algemeen het loodje moet leggen; we hijsen bij wijze van spreken de witte vlag. Dan zeg je: "Ja, we zijn maar een minderheid." Maar dat doet dus helemaal niets af aan het waarheidskarakter. De waarheid blijft de waarheid, ook al gelooft niemand erin. De waarheid is sowieso niet flexibel en vandaar dat ze zo hard en solide is.

Men zal het gehoor van de waarheid afkeren. Ze zullen zich afkeren. Het is trouwens een actief werkwoord. Men keert zich áf van de waarheid. Het is dus niet zo dat men onbewust verdwaalt of dat men zich vergist; nee, men keert zich af. Men wil domweg de waarheid niet horen. Romeinen 1, waar we niet zo lang geleden bij stil hebben gestaan, beschrijft dat de waarheid in ongerechtigheid ten onder gehouden wordt. Alles wordt in het werk gesteld zodat alle soorten waarheid onderdrukt worden. Vooral de waarheid die er echt toe doet, namelijk de waarheid van de ene God. Men wil dat niet horen. Ze zullen hun gehoor van de waarheid afkeren en dan komt dat andere woord uit de titel: ze zullen zich naar de mythen keren.

▶ 29:56 Mythen Tegenover Bijbelse Geschiedschrijving en Ooggetuigen ↑ hoofdstukken

Op dat woord 'mythe' moet ik toch eventjes inzoomen. Er staat in de NBG-vertaling 'verdicht', terwijl weer andere vertalingen spreken over 'fabels', maar eigenlijk is het gewoon het woord mythe. De aardigheid van het woord mythe is dat het weliswaar een Nederlands woord is, maar het komt uit het Grieks en Paulus gebruikt hier namelijk gewoon het woord mythos. Dat is het woord dat hij gebruikt. En wat is een mythe? Dat is een verhaal; fictief en verzonnen, maar gewoon een verhaal waarvan er vele in omloop zijn. Het is overigens — dat moet ik er ook bij zeggen — niet noodzakelijk onzin. Het is een verhaal waar diepe betekenissen aan toegekend kunnen worden, of symbolische waarden, of waar mooie metaforen aan kunnen worden opgehangen. Ik kom daar straks nog even op terug. Maar één ding is heel karakteristiek voor een mythe: het is geen geschiedenis. Het is niet echt of waargebeurd. Vandaar ook dat Paulus hier waarheid en mythe tegenover elkaar zet. Aan de ene kant dus de afkeer van de waarheid en tegelijkertijd die beweging naar de mythen toe.

Wat is een mythe, of wat is het niet? Laten we even naar de tweede Petrusbrief gaan. Dat is trouwens ook een geestelijk testament; het is Petrus' laatste brief en hij schreef dat het moment van zijn heengaan nabij was. In die zin heeft het dezelfde context als bij Paulus. In het eerste hoofdstuk van die brief, vers 16, zegt hij: "Want wij, apostelen, zijn geen vernuftig gevonden mythen nagevolgd." Hier heb je exact datzelfde woord. Wat Petrus hier zegt is: wij vertellen geen verhalen, ook geen mythen die heel knap bedacht zijn. Veel romanschrijvers vertellen in feite een mythe: een fictief verhaal dat men heeft verzonnen. Als je daar knap in bent en dat vak beheerst, dan heb je een vernuftig gevonden mythe. Dat bedoel ik helemaal niet als een diskwalificatie, want als romanschrijver oefen je een beroep uit. Maar Petrus zegt: wij zijn niet van die orde, wij schrijven geen roman en wij vertellen geen knap bedacht verhaal. In een bepaalde setting kan dat prima zijn, zeker als je weet dat het een bedacht verhaal is. Daar is niks mis mee. Maar Petrus zegt: wij vertelden geen vernuftig gevonden mythe toen wij jullie bekendmaakten de kracht en de komst — of letterlijk de parousia — van onze Heer Jezus Christus.

Het is mooi in deze hele zetting dat Petrus verwijst naar de gebeurtenis op de berg. Dit is geschreven ergens in de jaren zestig, misschien tegen het jaar zeventig aan. Hij denkt terug aan wat in zijn dagen al dertig of veertig jaar geleden was, toen hij met de Heer Jezus en met Johannes en Jakobus de berg op was gegaan: de verheerlijking op de berg. De Heer Jezus had een week daarvoor gezegd: "Sommigen van jullie zullen niet sterven voordat jullie de Zoon des mensen, Ben-Adam, hebben zien komen in heerlijkheid." En dan lees je: "en zes dagen later" — let op, zes dagen later, dus op de zevende dag — neemt Hij hen mee op een hoge berg. Ik denk dat dat de Hermon is geweest, maar dat doet verder niet ter zake. Hij neemt hen mee op een hoge berg en dan zien Johannes, Petrus en Jakobus de Heer in Zijn heerlijkheid. Ze zien ook dat Hij gesprekken voert met Mozes en Elia. Wat er gebeurde, was een visioen van een toekomstige gebeurtenis. In feite was wat zij toen meemaakten een tijdreis. Zij hebben gezien wat Petrus hier ook zegt: wij maken jullie de kracht en de parousia van onze Heer Jezus Christus bekend, niet als een mythe. Hij zegt: wij hebben het zelf gezien. Wij hebben al gezien wat zelfs in onze dagen, bijna tweeduizend jaar later, nog steeds toekomstig is: die parousia, de presentie van de Heer op de zevende dag. Hij zegt: wij zijn daar zelf ooggetuigen van geweest.

Petrus zegt ook dat dit profetisch is. Hij zegt: "Wij hebben het profetisch woord daarom des te vaster." Dat wil zeggen: het is bevestigd, we hebben het zelf gezien. "Wij zijn ooggetuigen geworden," zo staat er letterlijk, "van Zijn majesteit." We hebben dat met eigen ogen gezien. De dingen waren voorzegd en Petrus zegt dat ze het bevestigd hebben gekregen. Ziet u trouwens ook hier weer het grote verschil tussen waarheid en mythe? Tussen een mythe en dat waar je ooggetuige van bent; dat wat je met je eigen ogen hebt gezien en waar je zelf bij was? Je leest bij allerlei gelegenheden dat dit heel sterk benadrukt wordt in het Nieuwe Testament. Karakteristiek voor de waarheid in het algemeen, en voor de waarheid van de Bijbel in het bijzonder, is dat het geen verhalen zijn, maar dat het werkelijk geschied is. Geschiedenis, ja; het is His story. Het is Zijn verhaal, maar het kenmerk van Zijn verhaal is dat het ook werkelijkheid is. Het is gedocumenteerd en ik ben er juist de laatste weken weer zo bij bepaald hoe de hele christenheid ook hier inderdaad het oor afwendt van de waarheid en men zich keert tot mythen.

Kijk het maar eens na in het Nieuwe Testament. Zoals Lukas zijn evangelie begint; hij schrijft een tweedelig werk, het Evangelie naar Lukas en het boek Handelingen als vervolg daarop. Lukas zegt: ik heb al die ooggetuigen nagegaan en nauwkeurig onderzoek gedaan, zodat je overtuigd kunt zijn dat waar is wat ik zeg. Vandaar ook dat Lukas veel nadruk legt op allerlei historische details: het was het zoveelste jaar van die koning in die tijd, et cetera. Ook qua geografische locaties is het allemaal precies. Wat het benadrukt is: we praten niet over verhalen, het is echt gebeurd. Paulus doet hetzelfde in 1 Korinthe 15, waar er in Korinthe mensen waren die wel geloofden dat Jezus leeft, maar niet dat Hij is opgewekt uit de doden. Paulus zegt: als dat zo is, dan is ons geloof ijdel en onze prediking ijdel. Sterker nog, dan zijn we valse getuigen, want we hebben tegen God in getuigd dat Hij Christus heeft opgewekt. Als Hij Hem niet heeft opgewekt, dan ben je een valse getuige. Dat is ongeveer de grootste misdaad die je in een rechtbank kunt plegen; dat is in feite meineed. Als je zegt: "Zo waarlijk helpe mij God almachtig," en je beroept je op Hem terwijl je getuigt dat iets waar is wat niet waar blijkt te zijn, dan ben je een vals getuige. Dat is de grootste misdaad die je kunt begaan.

Heel het Nieuwe Testament is doordrenkt van het benadrukken dat het werkelijk geschied is. Johannes schrijft in zijn brief ook: "Hetgeen onze ogen gezien hebben, met onze oren gehoord, met onze handen hebben we het getast: het Woord des levens." Hoe concreet, hoe waarachtig, hoe echt kun je het hebben? Zo wordt het Nieuwe Testament geïntroduceerd; eigenlijk meteen al in het begin van de boeken ligt altijd die nadruk en dat accent. En dat geldt trouwens voor het Oude Testament, de Tenach, de Hebreeuwse Bijbel net zo. Ook Jezus en de apostelen, de schrijvers van het Nieuwe Testament, hebben dat altijd benadrukt als ze het hebben over Adam, over Noach of over de zondvloed.

Of het nu gaat over Sodom en Gomorra, over de uittocht uit Egypte of over Jona... Ik noem expres al die voorbeelden die juist altijd betwijfeld worden. Maar wat betreft de historiciteit zegt men dan: "Nou ja, problematisch." De theologen voorop, hè? Ja, dat klinkt niet aardig. Het is ook niet aardig, maar het is wel echt zo. In de theologie heeft men inderdaad de waarheid ingeleverd voor de mythe. Echt waar! En kijk het maar na.

Ik wist het eigenlijk al eerder, maar ik werd er vorige week weer bij bepaald. Ik heb een NBV-vertaling in de kast staan, maar ik gebruik hem eigenlijk nooit. Maar goed, toen keek ik even naar de verschillende inleidingen van de Bijbelboeken. Bijvoorbeeld over Genesis, gewoon in de gangbare Bijbels die je in de boekhandel kunt kopen. Kijk daar eens naar, of naar een inleiding op het boek Openbaring. Of kijk eens naar 2 Thessalonicenzen — ik noem expres ook dat voorbeeld — of allerlei brieven van Paulus. Dan wordt er gezegd: "Deze brief wordt aan Paulus toegeschreven." Terwijl Paulus zichzelf gewoon voorstelt als de schrijver! "Wordt aan Paulus toegeschreven," heet het dan, waarna er wel met lovende woorden over gesproken wordt, maar het is volgens hen niet echt gebeurd.

Dan heb je gewoon heel de boodschap... Nou, Art had het zojuist over naar de maan gaan, maar de boodschap is dan ook echt naar de maan, hè? Daar houd je namelijk niets van over. Het is gewoon... nee, laat ik dat woord maar niet gebruiken, we blijven netjes. Maar men keert zich af van de waarheid.

Je zou kunnen zeggen: maar zijn dat geen twee bewegingen? Dat men het gehoor van de waarheid zal afkeren en zich naar de mythen zal keren. Dan zou je zeggen: ja, dat zijn twee werkwoorden, dus dat is niet hetzelfde. Jawel, het zijn twee werkwoorden. Je keert je af van het één — dat is negatief, je afkeren van de waarheid — en tegelijkertijd keer je je naar de mythen. Dat is positief — nou ja, voor zover dat positief te noemen is natuurlijk — maar dat is in ieder geval waar je je naartoe keert, hè?

"André, de grootste vijand van de waarheid is de kerkelijke traditie." Ja, dat kan ik alleen maar beamen, zeker. En dat is dus al het geval. De grootste vijand van de waarheid is de kerkelijke traditie. Dat is dus de traditie van oudsher. Nu heb ik het eigenlijk nog over een fenomeen...

▶ 42:47 Neo-orthodoxie: de Uitholling van de Historische Waarheid ↑ hoofdstukken

Dat is wel weer betrekkelijk nieuw, maar daarom juist des te geniepiger. Want in feite is dit in onze dagen zelfs een daad geworden: de waarheid wordt geneutraliseerd. Dan krijg je dus het verhaal van: "Ja, het is wel waar, maar het is niet echt gebeurd." Dat noemen ze neo-orthodoxie. Ik kom er straks nog even op terug, maar die verhalen worden dan nu op die manier verklaard.

Kijk, laat ik het zo zeggen: men keert zich af van de waarheid en zegt dat wat hier staat, niet echt gebeurd is. Terwijl dat gewoon de Bijbelse definitie van "waar" is. Je kunt erop staan: zo is het verklaard, zo heeft God het doorgegeven, zo is het gedocumenteerd en zo hebben ooggetuigen het opgetekend. Dat is de waarheid. Als je je daarvan afkeert, dan kun je tegelijkertijd zeggen: "Ja, en toch is het een hele bundel verhalen waar we enorm veel van kunnen leren." Dus op hetzelfde moment dat men de waarheid terzijde schuift, blijft men diezelfde bibliotheek gebruiken als verhalen waar je zoveel van kunt leren. Dat wordt met de opstanding gedaan en eigenlijk wordt op deze manier elke Bijbelse waarheid uitgehold.

Kijk, het is net zoiets als — je zou het tegen kunnen werpen — dat het om twee verschillende werkwoorden gaat en dat het dus eigenlijk twee verschillende dingen zijn. Maar dat hoeft helemaal niet. Als ik zeg: "Hij vertrok uit Nederland en hij ging naar Engeland," dan vertrek je ergens vandaan en ga je ergens naartoe. Dat zijn weliswaar twee verschillende werkwoorden, maar het is één ding, één daad. Dat is wat er nu ook in onze dagen gebeurt, en dat is wel een heel nieuw en ook een heel tricky ding.

Kijk, je hebt de kerkelijke traditie — want zojuist bracht Aarten die ter sprake — en de lijnen die al sinds Nizea zijn uiteengezet. Vorig jaar was het 1700 jaar geleden dat Nizea bij elkaar kwam en de leer van de drie-eenheid en de helse straf formuleerde, et cetera. Maar de vrijzinnigheid is een betrekkelijk nieuw ding — nou ja, wat heet, een paar eeuwen geleden. Met name in de 19e eeuw kwam de vrijzinnigheid op. Dat betekende dat men de historiciteit ontkende, een duur woord voor het feit dat wat de Bijbel verhaalt en vertelt echt gebeurd is. Dat is de vrijzinnigheid.

Maar er is iets wat nog veel subtieler is en dat heet dan neo-orthodoxie. Dan wordt de historiciteit van de Bijbel — dat het dus echt gebeurd is — niet ontkend, maar het wordt irrelevant verklaard. Het maakt niet uit. Is het echt gebeurd? Ik ga geen namen noemen, want daar heb ik me juist twee weken geleden nog aan vertild. Dat moet ik er trouwens ook in alle eerlijkheid bij zeggen; ik heb het op de website ook al vermeld. De vorige keer heb ik iets kwalijks gezegd over de naam van dominee Visser. Moet je nagaan, hè? Het heeft soms ook wel iets grappigs, maar ik zeg het met schaamte en vind dat de eerlijkheid gebiedt om dit nu toe te geven. Ik heb beweerd dat Paul Visser de maagdelijke geboorte feitelijk betwijfelt of ontkent.

En weet je waarom ik dat beweerde? Ik had iets op YouTube gehoord en vervolgens had ik een transcript in AI, in ChatGPT, gestopt, zodat ik niet het hele verhaal hoefde te beluisteren. Toen kreeg ik daar een samenvatting van en daarin werd mij dat verteld. Ik was echt ontsteld. U weet, degenen die hier twee weken geleden waren weten dat ik me daar nogal over opwond. Ja, hoe is het mogelijk? Maar wat ik specifiek daarover zei, was niet waar. Dus bij dezen zeg ik het ook nog een keer aan het publiek. Ik heb het meteen als disclaimer op de website vermeld, want als ik de waarheid hoog heb staan, dan moet ik ook zo eerlijk zijn dat wanneer ik iets zeg wat niet waar is, ik dat ook rechtzet. Ik had het eigenlijk niet zo gepland, maar ik doe het dan bij dezen toch.

Om nog even terug te komen op die neo-orthodoxie: men zegt niet: "Het is niet waar." Neem bijvoorbeeld de eerste hoofdstukken van de Bijbel, van Adam tot Abraham, over de schepping, over Noach en over de zondvloed. Men zegt niet dat het niet waar is — in de zin van vrijzinnigheid — maar de neo-orthodoxie zegt: "Het zijn verhalen," en of het echt gebeurd is, doet niet ter zake. Maar dat is veel subtieler, want dan laat je het in het midden, terwijl de Schrift nu juist zegt dat het werkelijk echt gebeurd is. Dat is juist het kenmerk van de waarheid.

Wees erop bedacht als zulke dingen verteld worden. Ik had het zojuist over allergie, onverdraagzaamheid en intolerantie. Ik hoop dat u die intolerantie ten opzichte van het woord "verhaal" ook vasthoudt. Want ik zeg u, wees gewaarschuwd: als mensen het hebben over verhalen in verband met de Bijbel, dan kan dat goed zijn, dat geef ik meteen toe. Maar het wordt meestal gebruikt als een argument om je te ontdoen van de vraag of het werkelijk zo gebeurd is, terwijl dat nu juist de essentie is. Je kunt erop staan: het is echt zo gegaan zoals de Schrift het verklaart.

Oké, nu wordt het tijd om nog even aan te haken bij vers 5. Want dit is wat Paulus voorzegt: de afkeer van de waarheid. Inderdaad, dat begon al bij het inzetten van de kerkelijke traditie en die leeruitspraken die eigenlijk al eeuwenoud zijn. En nu, in onze dagen, heeft het weer een nieuw gezicht gekregen. Maar eigenlijk is het alleen maar nog leugenachtiger, gevaarlijker en doortrapter. Wat is dan onze houding daarin?

In de eerste plaats moet je het signaleren. Je moet weten wat er aan de hand is, hoe men inderdaad de waarheid verwisselt voor mythen en hoe geniepig dat kan gaan. Paulus voorzegt het en Timotheüs wordt ervoor gewaarschuwd, en daarmee ook de enkeling in onze dagen. En dan zegt hij: "Maar jij..." — daar heb je weer dat contrast — "Maar jij..." Men zal de waarheid niet meer accepteren en de gezonde leer niet verdragen.

▶ 50:49 De Oproep: Wees Nuchter, Lijd Kwaad en Zwem Tegen de Stroom in ↑ hoofdstukken

Maar jij, Timotheüs. Jij die wel nog de gezonde leer kent, verdraagt en hoog houdt. Maar jij... Ik verwijs nog een keer naar die brochure; die zie je ook op de kaft van 'Tegen de stroom in'. Die zalm die inderdaad de rivier opzwemt. Ja, dat doet alleen een levende vis. Een dode vis zal je dat niet zien doen. Het aparte van een dode vis is: die beweegt wel in de rivier, maar die gaat gewoon met de stroom mee. En je hebt niet eens in de gaten dat hij meebeweegt. Als je niet van deze dingen bewust bent, dan ga je gewoon met de stroom mee. En je hebt het niet in de gaten, want iedereen gaat mee. Dus je stelt de beweging niet vast, want iedereen doet dat toch, iedereen zegt dat toch. Maar daarom is het zo belangrijk om het te onderkennen: dat is de waarheid. En dan kost het moeite om tegen de stroom in te zwemmen. Dat is namelijk nooit leuk hoor. Of nou ja, het is geweldig als je het mag onderkennen en dat je je bewust bent dat je het wel ziet en dat je leeft, maar het is wel tegen de stroom in.

"Maar jij", dat is weer zo'n typisch begrip in de tweede brief aan Timotheüs. Iedere keer "maar jij" tegen de ontwikkeling in. Wees nuchter. En nuchter betekent gewoon: niet dronken, niet bedwelmd, niet beneveld. Wees alert. Wees je ervan bewust. Laat je niet gek maken, ook niet door de narratieven. Een leuk woord, het betekent ook "het verhaal". De narratieven waarmee je wordt opgezadeld, waar we voortdurend mee bezig zijn en waarmee we voortdurend worden bestookt door de media. Nooit zo erg als nu. In de geschiedenis las men nog dagelijks een krant, nu is het elke minuut. Ik steek ook de hand in eigen boezem hoor. Dat je voortdurend door de media op berichten wordt getrakteerd. Daarom: wees nuchter. Wees je ervan bewust. Alert. Realiteitszin. Onder alles, hè. Wees nuchter onder alles. Dat wil zeggen: in alles wat er op je afkomt aan begrippen, maar ook in gesprekken en in de omgang met mensen. In alles, in elke omstandigheid.

En "lijd kwaad", of zoals er staat in de NBG-vertaling: "aanvaard het lijden". Ja, nou, er staat eigenlijk: lijd kwaad. Want het hele punt is: als je tegen de stroom ingaat, betekent dat dat je afwijkt. Wees er dus van bewust dat als je inderdaad nuchter bent, je onvermijdelijk kunt rekenen op afwijzing en op uitsluiting zelfs. Want je bent ouderwets, je bent hard, je bent onbarmhartig en je verstoort sowieso het narratief. Ik moet me nu inhouden om geen voorbeelden te geven, maar dit zijn de dingen die ook in onze dagen actueler zijn dan ooit.

Paulus zegt er nog bij – het zijn prachtige instructies: "Doe het werk van een evangelist." Een evangelist is iemand die het goede bericht doorgeeft. Ik doe dat nu weer op een podium. Maar als je het goede bericht kent en je hebt een mond, wat doe je dan? Nou ja, als de gelegenheid zich voordoet. Gelegen of ongelegen. Ik bedoel, Paulus zegt ook: wees paraat. Proclameer het goede bericht. En het is een goed bericht hè, vergis je niet. Het is geen goed verhaal; het is een bericht. Het is gewoon een mededeling van wat werkelijk is gebeurd. En vertel het maar. Ja, maar niet iedereen zal het horen. Nee, daar kun je wel op rekenen, ja. Niemand wil het ook horen, maar je weet het maar nooit. Hij is degene die ogen opent en oren opent en harten opent.

Doe het werk van een evangelist en als laatste: verricht uw dienst ten volle. In vers 2, dat hebben we net niet meer gelezen, zegt Paulus ook: proclameer. Wees paraat, gelegen of ongelegen. Of het nou uitkomt, of het jou nou uitkomt: wees paraat. Hij zegt ook: ontmasker. Dat is niet altijd leuk. Ontmaskeren wordt je meestal niet in dank afgenomen, want je stelt de leugen aan de kaak. En geef onderwijs. Verricht uw dienst ten volle. Dat betekent dus gewoon: niet half, niet een beetje. Niet aangepast meegaan met de tijd. Ook niet selectief invullen.

In feite zien we in vers 3 en 4 de ontwikkeling van de afkeer van de waarheid. Het antwoord in vers 5 is: wees nuchter. Dat wil zeggen: wees je wel bewust van de waarheid. In het algemeen zoekt men comfort en het gekieteld worden in het gehoor. Het antwoord daarop is: lijd kwaad. Dat is niet comfortabel misschien, maar dat is het antwoord van de apostel Paulus. Men wendt zich tot verhalen; ja, dat is wat men dan doet. Maar wij kennen een goed bericht. Ik zeg "wij" gewoon, als je bewust bent van deze dingen. Men past zich aan en Paulus zegt: verricht je dienst ten volle.

Aan de ene kant zien we dus die massieve ontwikkelingen in de christenheid, die we nu anno 2026 zien. Dat duurt allemaal niet zo lang meer, maar wij leven echt in die laatste fase. Dus als deze boodschap die Paulus geeft in 2 Timotheüs – de waarschuwing die hij aflevert – ooit waar is geweest, dan is het wel in onze tijd. En wat is het antwoord? Wees nuchter, lijd kwaad, breng het goede bericht en verricht je dienst ten volle. Ja, waarom? We hebben dit; dit is alles wat we nodig hebben. En daarmee wil ik ook afsluiten. Ik lees het voor in het laatste vers van het voorgaande hoofdstuk. Ik had het eigenlijk op een dia moeten projecteren, maar dan zegt hij dit: "Dat alle Schrift van God geïnspireerd is en nuttig te onderrichten, om mee te weerleggen, te verbeteren, op te voeden in de rechtvaardigheid, opdat de mens van God volkomen zij, tot alle goed werk volkomen toegerust." Dat is dit: de Schrift. Meer dan voldoende. Amen.