▶ 00:03 Introductie en Schriftlezing Handelingen 21 ↑ hoofdstukken

Een hele goedemorgen ook van mijn kant. Haagse vrienden en broeders en zusters, uiteraard. Ik zeg Haagse vrienden, maar ik voel me toch wel een beetje in een Jeruzalemse omgeving. Jij wees er zojuist al eventjes op, Boy. Ik dacht dat je zei dat ik 'het hol van de leeuw' in ging. Nee, eigenlijk ook wel, ja. Nou, in die zin dat Paulus inderdaad naar Jeruzalem toe ging en daarmee doel ik inderdaad op het hol van de leeuw. Dat ga ik straks ook toelichten. Maar ik voel mij bij jullie zeker niet als in het hol van de leeuw, nee.

We gaan het dus inderdaad hebben over een geschiedenis waarbij Paulus in Jeruzalem arriveert. Wederom arriveert, want hij is daar heel vaak geweest. Hij is er ook opgegroeid; niet geboren, dat niet. We gaan naar Handelingen 21 toe en ik stel voor dat we eerst even de tekst met elkaar gaan lezen en dan enigszins vers-voor-vers dat ook wat nader zullen bezien. Ik lees uit de NBG-vertaling en soms wordt die aangepast als de vertaling iets letterlijker, bij voorkeur, weergegeven zou kunnen worden. In vers 18 staat het volgende:

"En de volgende dag ging Paulus met ons Jakobus bezoeken en alle oudsten waren daarbij aanwezig. En toen hij hen begroet had, verhaalde hij één voor één wat God onder de natiën door zijn bediening had verricht. En zij verheerlijkten God toen zij dit hoorden en ze zeiden tot hem: Gij ziet, broeder, hoeveel tienduizenden er onder de Joden gelovig zijn geworden en allen zijn zij ijveraars van de wet. Nu heeft men hun van u onderricht dat gij alle Joden onder de natiën afstand neming van Mozes leert door te zeggen dat zij hun kinderen niet zouden besnijden, noch naar de gebruiken te wandelen. Wat is dan het geval? Zij zullen stellig horen dat gij aangekomen zijt. Doe daarom wat wij u zeggen: Er zijn vier mannen bij ons die een gelofte op zich genomen hebben. Neem hen mede, heilig u met hen, draag de kosten voor hen, opdat zij hun hoofd kunnen laten scheren; dan zullen allen bemerken dat van alles wat men hun van u onderricht heeft niets waar is, maar dat gij ook zelf meegaat in het bewaken van de wet. Maar inzake de natiën die gelovig geworden zijn, hebben wij als ons oordeel geschreven dat zij zich hebben te wachten voor wat de afgoden geofferd is, voor bloed, voor het verstikte en voor hoererij."

Toen nam Paulus die mannen mede en hij heiligde zich de volgende dag met hen. Hier stop ik dan maar met de schriftlezing. Want de geschiedenis gaat uiteraard wel eens wat verder, maar daar komen wij voor nu niet meer aan toe. Laten wij eens wat nader naar deze passage kijken.

▶ 03:31 Achtergrond: Paulus' Beladen Reis Naar Jeruzalem ↑ hoofdstukken

Voor de achtergrond eerst een paar opmerkingen vooraf. Deze geschiedenis speelt zich ongeveer af in het jaar 57 of 58 van onze jaartelling, anno domini. Het is al heel lang geleden, maar dat was natuurlijk al duidelijk. Ik moet er echter nog iets anders bij vermelden. In de Romeinenbrief leest u dat Paulus over zijn voornemen schrijft om met de opbrengst van een collecte die hij had georganiseerd in die hele landstreken – in een grote regio, mag ik wel zeggen – naar Jeruzalem te gaan.

U moet zich realiseren dat de Romeinenbrief is geschreven op een moment dat we in het boek Handelingen kunnen plotten in hoofdstuk 20 vers 2. Daar schreef hij de Romeinenbrief en daar was hij dus ook al drukdoende met de voorbereidingen om naar Jeruzalem te gaan. Hij hield daar trouwens ook haast bij, want hij wilde met het Pinksterfeest, het Joodse wekenfeest, aanwezig zijn. Maar Paulus ging met lood in de schoenen daar naartoe, want hij wist dat hem daar gevangenschap en veel verdrukking te wachten stonden. Hoewel hem dit iedere keer verzekerd was in visioenen en dromen, hebben sterker nog ook andere mensen hem daarop gewezen. Er was een profeet naar hem toe gekomen, Agabus, die hem ook had gewaarschuwd. Toen werd door al zijn medereizigers gezegd: "Paulus, doe dat nou niet."

Paulus was echter heel vast in zijn voornemen. Hij erkende inderdaad dat hij in Jeruzalem gevangen genomen zou worden en dat hem daar veel verdrukking te wachten stond, maar hij gaat er toch naartoe. Dat was hem ook gezegd: hij moest hier naartoe gaan. Zoals gezegd arriveert hij dan vlak voor Pinksteren. Dat blijkt ook wel wanneer je later in de geschiedenis leest dat er vele pelgrims gedurende dat feest in Jeruzalem waren. Dat verklaart trouwens ook waarom er vervolgens zoveel tumult ontstond. Een complete rel zat er eigenlijk al aan te komen.

Dit is de achtergrondschets van deze hele geschiedenis. Als je het vanuit het boek Handelingen bekijkt, zijn we feitelijk aan het einde van Paulus' zogenaamde zendingsreizen gekomen. Vanaf hier wordt hij de gevangene. Hij wordt in Jeruzalem gevangen genomen, komt vervolgens twee jaar in Caesarea terecht en eindigt uiteindelijk in Rome. Dat is allemaal het vervolg van Handelingen 21. Het is een ontzettend boeiende geschiedenis – een wat dubbelzinnige term natuurlijk als we het over gevangenschap hebben – maar het is wel heel apart. Laten we dan nu naar de geschiedenis gaan kijken.

▶ 07:02 De Ontmoeting met Jakobus en de Oudsten ↑ hoofdstukken

Dan staat er in vers 18, want daar begonnen we de schriftlezing: "En de volgende dag ging Paulus met ons Jakobus bezoeken." Het loutere feit dat hij dit de volgende dag al meteen deed, geeft aan dat het geen plezierreisje was. Hij gaat meteen aan de slag; er moest een vergadering plaatsvinden en Lucas is daar ook bij. Dat is heel interessant, want Lucas is de schrijver van het boek Handelingen en er zijn van die passages waarin in de wij-vorm gesproken wordt, met "ons" of "wij". Hier is dat het geval. Daarmee geeft de schrijver aan: ik was daar zelf bij. Zo kon hij schrijven dat Paulus met "ons" Jakobus ging bezoeken; de schrijver zelf was er ook bij. Wat Lucas hier beschrijft, doet hij dus niet alleen omdat hij goed geïnformeerd was — wat overigens al karakteristiek is voor zijn beide boeken — maar hij beschrijft dit daadwerkelijk als ooggetuige.

Hij gaat dan Jakobus bezoeken. Voor de goede orde moet ik even zeggen dat dit gewoon de Hebreeuwse naam Jakob is. Maar er zijn nogal wat Jakobussen, dus je moet ze wel uit elkaar houden. Het is in ieder geval niet de broer van Johannes, want bij de twaalf apostelen was er ook een Jakobus, de broer van Johannes en een van de zonen van Zebedeüs. Maar die was al overleden, zoals ook in het boek Handelingen wordt beschreven. Wie was het dan wel? Het was niemand minder dan de "broeder des Heren", zoals de vertalingen zeggen. De broer van de Heer zelf dus, naar het vlees. We weten dat het eerste kind van Maria Jezus was, en vervolgens was de oudste Jakobus; hij had nog een aantal broers en ook nog twee zussen. Dit is geheel tegen de Rooms-Katholieke traditie in, die zegt dat Maria altijd maagd is gebleven, maar dat is natuurlijk onzin. In ieder geval was het de broer van de Heer en hij speelde een heel centrale rol in Jeruzalem. Dat weten we ook uit andere passages en Paulus was al eerder bij deze Jakobus geweest, zoals we in Galaten 1 lezen.

Die Jakobus was eigenlijk de man. In feite, als je het op de keper beschouwt, is het ook zo dat naar het vlees gesproken de erfrechten op de troon bij hem lagen. Als de Heer Jezus de Zoon van David is en dus de rechtmatige troonopvolger, en als de Rechthebber daar niet aanwezig is, dan gaan die rechten naar het vlees over op de oudste broer. In die zin is Jakobus degene die daar in Jeruzalem de scepter zwaait. Het is met opzet dat ik deze termen nu gebruik. De rol van Jakobus als oudste broer van de Heer is helemaal niet zo vreemd. Maar het geeft trouwens ook al aan dat ik nu redeneer naar de wetten of de regels van het vlees. Er zijn andere normen die eigenlijk veel hoger zijn, en die worden vertegenwoordigd door Paulus. Maar laat ik niet vooruitlopen.

De volgende dag ging Paulus dus met ons Jakobus bezoeken en alle oudsten waren daarbij aanwezig. Dat geeft aan dat het inderdaad een officiële bijeenkomst was. Alle senioren, alle leiders zeg maar, waren van de partij. Opvallend is trouwens dat de apostelen in dit verband niet worden genoemd. Daar kun je alleen maar naar gissen, maar het lijkt mij niet zo moeilijk: die zullen hun arbeid waarschijnlijk elders hebben gehad, in het buitenland onder de Joden. We weten bijvoorbeeld van Petrus en Johannes dat ook zij een dienst van de besnijdenis hadden, ook elders in de wereld. Hoe dan ook: alle oudsten waren daarbij aanwezig.

Toen Paulus hen begroet had — de verhouding is hier overigens gewoon nog heel goed, ook in het vervolg — verhaalde hij één voor één (in de NBG-vertaling staat letterlijk zoiets als "één voor één"), heel systematisch, uitgebreid en gedetailleerd wat God onder de natiën door zijn bediening had verricht. Het is opvallend zoals hij dit formuleert, want de nadruk ligt op wat God had verricht. Ik denk dat het hier wijst op de goddelijke bevestigingen die waren gegeven door de bediening van Paulus heen. Je leest er elders ook over dat dit onmiskenbaar was; daar gaat het vooral om. Hoe wisten ze dat God dat had verricht? Wel, omdat er dingen zijn gebeurd die niet aan een mens konden worden toegeschreven. Vandaar ook dat je leest dat de bediening van Paulus onder de natiën gekenmerkt werd door wonderen, krachten en tekenen. Dat was in feite niet primair bedoeld voor de natiën, maar het was een argument en een bewijs voor Israël: dat Paulus gezonden was van Godswege en dat zijn bediening onder de natiën goddelijk gesanctioneerd was. Het moest dus inderdaad dienen als een bewijs, juist voor Israël. God heeft door de bediening van Paulus daadwerkelijk ook voor zijn volksgenoten het bewijs geleverd dat hij van Godswege gezonden was. Dat was niet zomaar een bewering; het was bevestigd en bewezen. En daar gaat het om. Wanneer zij dit dan horen — en het was zo onmiskenbaar — verheerlijkten zij God bij het vernemen van dit verslag. Maar dan zeggen zij... en nu komt er een verhaal.

▶ 13:41 Tienduizenden Gelovige Joden en Hun Ijver voor de Wet ↑ hoofdstukken

Men zegt wellicht dat Jakobus daarbij de woordvoerder is geweest: "Gij ziet, broeder, hoeveel tienduizenden er onder de Joden gelovig zijn geworden." Laat dit even op u inwerken, want dit is een heel groot getal, kan ik u vertellen. Helaas heeft de NBG-vertaling dit kennelijk te gortig gevonden, want zij spreken over "hoeveel duizenden". Maar het gewone Griekse woord voor duizend is chilio – we kennen dat misschien wel van het woord chiliasme, dat duizendjarig rijk betekent. Dat is echter niet het woord dat hier staat. Er staat hier myriaden. Dat kennen wij trouwens ook: myriaden. In het Grieks heeft dat niet alleen de overdrachtelijke betekenis van ontelbaar veel, maar het is ook gewoon een specifiek getal. Je hebt duizenden en je hebt tienduizenden, en dat zijn de myriaden. Elders wordt het wel correct weergegeven met tienduizend, maar ze hebben het hier niet erg consequent gedaan.

Waarom ze het aantal hier hebben verminderd, weet ik niet. Waarschijnlijk is de gedachte van de vertalers geweest – en dat vul ik nu zelf in, want ik zou geen andere verklaring kunnen bedenken – dat tienduizenden wel heel erg veel zou zijn. Maar dit is wel hoe Lukas het notabene als ooggetuige registreert en vaststelt. Een dergelijke overdrijving kon men zich hier niet permitteren; ze konden het immers zelf zien: "Gij ziet, broeder, hoeveel tienduizenden er onder de Joden gelovig zijn geworden."

Dat betekent simpelweg dat er daar in de omgeving van Jeruzalem en in het Joodse land een hele grote Messias-belijdende gemeenschap was. Met Messias-belijdend bedoel ik natuurlijk een Joodse gemeenschap die Jezus als de opgewekte Messias erkende. Weliswaar werden zij verdrukt en vervolgd; ze hadden het zwaar, met name ook vanwege de miskenning door het Sanhedrin. De leiders moesten er niets van hebben, maar dat neemt niet weg dat die gemeenschap heel groot is geweest.

Je moet trouwens ook niet vergeten dat daar natuurlijk een heel krachtig, unaniem getuigenis van de apostelen heeft geklonken, naast velen die ooggetuigen zijn geweest van de Messias. Bovendien heeft God het in het Joodse land bevestigd met vele krachten, tekenen en wonderen. In de eerste hoofdstukken van de Handelingen lees je daar uitgebreid over. Dat is ingeslagen. En weliswaar werd de Messias vanuit de leiding van het volk, door de representanten, afgewezen, maar je moet daarbij niet vergeten dat daar dus een hele grote Joodse Messias-belijdende gemeenschap is geweest.

Er staat dus: tienduizenden. "Hoeveel tienduizenden er onder de Joden gelovig zijn geworden?" En dan staat er nog iets bij: "en allen..." Let ook op dat woord; het is niet een deel, maar allen. De groep als geheel bestaat uit ijveraars – het woord zeloten wordt hier gebruikt. De term zeloten wordt in onze vertalingen ook wel gebruikt als een aanduiding voor een politieke beweging die zich beijverde om de Romeinse bezetter te verjagen; echt een guerrilla-beweging die zich bezighield met politieke actie en terroristische activiteiten. Maar "ijveraar" wil hier simpelweg zeggen: vurig.

Ze waren allemaal ijveraars van de wet. Daarmee bedoelt Jakobus te zeggen dat zij zich allemaal beijverden om de wet van Mozes te onderhouden, want dat is uiteraard hier de gedachte. Zij onderhielden de sabbat, aten kosjer en volgden de hele kalender. Kortom: ze volgden de wet niet alleen, ze waren ook ijveraars van de wet. Juist dat schept in deze benaming al een contrast met Paulus. Want juist het feit dat ze ijveraars van de wet waren, blindeerde hen. Dat zal uit het vervolg nog blijken. Het verblindde hen om de bediening van Paulus te begrijpen. Dat dit zo is, blijkt uit de rest van dit vers, want ik lees nu verder.

▶ 18:48 De Valse Katechese over de Leer van Paulus ↑ hoofdstukken

"Nu heeft men hun van u onderricht dat gij alle Joden onder de natiën afstandneming van Mozes leert." Eerst even dit, het is heel interessant: "Nu heeft men hun van u onderricht." In de NBG-vertaling staat: "Nu heeft men hun van u verteld." Maar dat zou de gedachte kunnen oproepen dat er een gerucht of een roddel rondgaat. Dat is echter niet het woord dat hier gebruikt wordt. Er staat een woord dat we allemaal wel kennen, althans de afleiding daarvan. Het Griekse woordje is katecheo, en dat is ons woord catechese. Hier wordt dus een term gebruikt die we kennen van de catechismus of catechisatie. Het is allemaal afgeleid van dit woord.

"Nu heeft men hun van u onderricht..." Ik heb het niet weergegeven met "verteld", maar met "onderricht", want catechese is inderdaad onderricht krijgen, onderwijs krijgen. Het is een prachtig woord als je het opsplitst in de elementen waaruit het is opgebouwd. Het woordje kata heeft te maken met een voorzetsel dat "neerwaarts" betekent, naar beneden toe. En echo kennen we ook: dat is weerklinken. Ons woord echo komt dus uit het Grieks en betekent weerklinken. Als je het zo beschouwt – ik heb er expres een plaatje bij gemaakt van een echoput, misschien had u dat nog niet direct in de gaten, maar het is er een – dan is dat de gedachte: een neerwaarts weerklinken.

Wat doe je als je bij een echoput bent? Je kijkt naar beneden, je praat of je roept iets, en het echo-effect maakt dat het vervolgens weer klinkt. Eigenlijk vind ik dat een heel mooi beeld voor catechese: iets neerwaarts laten weerklinken. Het klinkt misschien vreemd, maar ik bedoel hiermee dat er van bovenaf iets wordt gedoseerd; er wordt jou iets verteld. De docent weet het, hij zegt iets met de verwachting dat zijn publiek, de kinderen of degenen die hij onderwijst, het vervolgens ook weer gaan zeggen. Hij roept iets naar beneden, zo van: "zo is het," en vervolgens hoort hij het weer klinken. Dat is het hele idee achter catechisatie. De dominee roept iets en hoort het vervolgens bij zijn catechisanten weer klinken.

Tegenwoordig kennen we in verband met social media ook de term "echokamers". Misschien bent u daar vertrouwd mee, het idee dat je in je eigen bubbel zit. Op social media heb je je eigen bubbels; je volgt op Twitter een bepaald kanaal en hoort iedereen hetzelfde zeggen. Je denkt dan dat iedereen er zo over denkt, maar dat komt omdat je in een echokamer zit; je hoort voortdurend hetzelfde verhaal. Dat kan het effect hebben dat je dingen wijsgemaakt worden. Het roept het idee op dat iedereen die mening deelt, maar dat blijkt helemaal niet zo te zijn. Je zit gevangen in de algoritmes die ervoor zorgen dat je telkens datzelfde hoort. In dat verband spreekt men dus over echokamers.

Maar goed, even terug naar de tekst: "Nu heeft men hun van u onderricht." Die vind ik heel sterk, want wat Jakobus hier naar voren brengt, is dat er tienduizenden Messiasbelijdende Joden zijn, en daar gaat niet zomaar een gerucht rond. Nee, daar wordt catechese gegeven, er wordt onderwijs over Paulus gegeven. Er werd catechisatie over hem gegeven! Alleen was dat een verhaal dat niet klopte, zoals we zullen zien. De naam Paulus werd vijandig bejegend; men moest niets van hem hebben. Je kunt je voorstellen dat Paulus, toen hij naar Jeruzalem ging, op zijn klompen kon aanvoelen dat het fout zou gaan. Al die tienduizenden kregen immers onderricht aangaande hem.

Wat was dan die bewering? Wat werd er over hem onderwezen in die catechese? Dat hij alle Joden onder de natiën afstandneming van Mozes leert. Paulus werkte onder de natiën en de Joden die hij daar aantrof, leerde hij volgens dit bericht afstandneming van Mozes. In de NBG-vertaling wordt gesproken over "afval", maar er staat het Griekse woord apostasia. In het Engels is apostasy een bekend woord. Het betekent letterlijk afstand nemen van. In overdrachtelijke zin is dat inderdaad afval van Mozes. Het is een heel actief woord: je neemt ergens afstand van. Wat daar onder die tienduizenden verteld werd, was dat Paulus geen apostel was, maar een apostaat. Hij weerstond Mozes en nam afstand van hem. Dat was de bewering die als catechese over Paulus werd verspreid.

Wat hield dat dan concreet in? Dat Paulus de Joden leerde dat zij hun kinderen niet zouden besnijden en niet naar de gebruiken zouden wandelen. Met de besnijdenis begint het natuurlijk allemaal, letterlijk op de achtste dag na de geboorte. En daarnaast zijn er de vele gebruiken die te maken hebben met wat in de Mozaïsche wet staat geschreven: de kalender en talloze andere tradities. "De gebruiken" is hier de verzamelnaam. Het verwijt was dat Paulus afstandneming van Mozes leerde, en dat was vloeken in de kerk. Dat kun je je voorstellen. Dat vertellen in een gezelschap dat volledig bestaat uit ijveraars voor de wet, dat vloekt in alle opzichten.

Ik moet er meteen bij zeggen: deze bewering is onwaar. Dat is sowieso al onmiskenbaar als je het boek Handelingen kent. Paulus leefde zelf naar de gebruiken; dat zegt hij ook over zichzelf. Je leest dat alles wat men over hem beweerde, volstrekt onwaar was. De rest van deze geschiedenis bewijst dat trouwens ook. Hij leefde zelf naar de gebruiken en we weten ook dat hij, toen hij in aanraking kwam met Timotheüs – die de zoon van een Joodse moeder en een Griekse vader had – hem ter wille van de Joden liet besnijden. Dus wat hier beweerd werd, was niet waar.

Maar, en dat moet ik erbij zeggen, het gerucht dat over Paulus de ronde deed, was natuurlijk niet helemaal uit de lucht komen vallen. De bewering was overdreven en onwaar, want Paulus hield zich zelf aan de gebruiken, maar er zat een waarheidselement in: het was voor hem geen must. Dat is waar. Het behoeft niet. Het is dan ook heel storend hoe de NBG-vertaling dit heeft weergegeven.

Ik wil het er even uitdrukkelijk bij zeggen, want in de NBG-vertaling staat dat zij hun kinderen niet behoefden te besnijden, noch naar de gebruiken te wandelen. Maar dat woordje 'behoeven' staat er juist niet.

Het hele idee is dat Paulus zelf volgens de gebruiken leefde. Consequent, door het hele boek Handelingen heen lees je dat. Hij leefde voluit Joods, maar hij onderwees andere Joden niet dat zij dat ook moesten doen. En dat was een ergernis voor al die ijveraars van de wet. Want de houding van Paulus hebben zij opgevat en uitgelegd als een afstandneming van Mozes. Dat klopte niet en toch – en dat is het hele punt – kon dat gerucht zomaar ontstaan.

▶ 30:06 Het Compromis van Jakobus: de Nazireeërgelofte ↑ hoofdstukken

Jakobus zit in een hele lastige positie. Hij is in feite de leider van al die tienduizenden Joodse gelovigen. In Galaten 2 lees je dat Jakobus, Petrus en Johannes bij een eerdere ontmoeting in Jeruzalem aan Paulus de rechterhand van de gemeenschap gaven. Het is heel interessant: in die volgorde vinden we ook de brieven in het Nieuwe Testament. Eerst heb je de brieven van Paulus en vervolgens de besnijdenisbrieven van Jakobus, van Petrus en van Johannes. In Galaten 2 vers 9 lees je dat Jakobus, Petrus en Johannes aan Paulus in Jeruzalem de rechterhand der gemeenschap gaven met de afspraak dat Paulus naar de natiën zou gaan en zij zich zouden beperken tot de besnijdenis. Dan weet je trouwens ook meteen waar de brieven van Jakobus, Petrus en Johannes aan gericht zijn. Dat zijn besnijdenisgeschriften; geen katholieke brieven, geen algemene brieven. Integendeel, het zijn besnijdenisbrieven.

Jakobus zit hiermee, want in zijn achterban leefde dit geluid. Voor Jakobus was dit heel lastig, want hij had de rechterhand der gemeenschap al aan Paulus gegeven, maar hij zat er wel mee in zijn maag dat Paulus zich zo opstelde ten opzichte van de Joodse gebruiken. Dus hij stelt de vraag: wat is dan het geval? Kijk, het oordeel van die Messias-belijdende Joden, van al die tienduizenden, was eigenlijk over Paulus al gevormd. Zij hadden hun mening daarover al en zij wisten al dat die man voor geen kant deugde. Nu zat Jakobus met het punt: hoe kunnen wij de bewering over Paulus ontkrachten? Hij probeert Paulus hierin echt te redden.

Hij gebiedt het hem ook min of meer. Hij zegt niet: "Overweeg eens om dit te doen," of hij legt het ook niet als een vraag of voorstel aan hem voor. Hij zegt: "Doe daarom wat wij u zeggen. Er zijn hier vier mannen bij ons die een gelofte op zich hebben genomen." Over de gebruiken gesproken: het gaat hier over een nazireeërsbelofte. In Numeri 6 wordt dat uitgebreid beschreven. Je belooft iets aan God te doen en vervolgens bekrachtig je dat. Gedurende die tijd drink je geen wijn en komt er geen scheermes op je hoofd. Aan het einde van de gelofte bekrachtig je dat met het scheren van je hoofdhaar. Over zo’n gebruik gaat het hier.

Wat Jakobus met al de oudsten die daar vergaderd zijn nu aan Paulus voorlegt, is dit: "Doe daarom wat wij u zeggen. Er zijn die vier mannen bij ons die een gelofte op zich hebben genomen. Neem hen mee, heilig u met hen – dat wil zeggen: doe ook mee met deze gelofte – en draag de kosten voor hen." Er moesten ook offers gebracht worden. Daarmee gaf Paulus natuurlijk ook aan dat hij gewoon met de tempeldienst meedeed. Het loutere feit dat Paulus naar Jeruzalem gaat om met Pinksteren naar de tempel te gaan, geeft al aan dat hij zich daar voegde naar een Joods gebruik. En dan zegt Jakobus dus: "Draag de kosten voor hen, opdat zij hun hoofd kunnen laten scheren." Dat was niet zozeer omdat de kapperskosten zo hoog waren; iemand scheren is heel makkelijk, daar hoef je geen kapper voor te zijn. Het hele idee is dat het publiek zichtbaar is. Hij betaalt de aanzienlijke kosten die ermee gemoeid zijn, en bovendien is het heel publiek dat iemand zijn haar heeft laten groeien en aan het einde van de gelofte helemaal kaal wordt geschoren. Dat is met opzet dat Jakobus dat zo zegt.

Hij zegt: "Want dan zullen allen bemerken" – dit is het oogmerk – "dat van alles wat men over u onderricht heeft, niets waar is." Daar heb je het weer, dat woordje catechese. Men dacht dat Paulus afstand zou nemen van de Joden en dat hij niets moest hebben van de besnijdenis of van de gebruiken. Maar het punt is: Paulus wandelde inderdaad Joods. Dat konden zij trouwens ook niet ontkennen. Ik snap ook niet hoe die gedachte ooit heeft kunnen leven. Maar het punt is dat Paulus' boodschap jaloezie en toorn opriep. Ik zal het straks ook laten zien.

Eerst nog eventjes meelezen met wat het oogmerk is van wat aan Paulus nu gezegd wordt: "Allen zullen dan bemerken als je dat doet, Paulus. Je staat in een zeer kwade reuk en jij moet nu het bewijs leveren dat de bewering die leeft onder al die tienduizenden Messias-belijdende Joden onwaar is. Integendeel, je moet laten zien dat jijzelf ook meegaat in het bewaken van de wet." Dat is wat er letterlijk staat. En dat was ook zo, maar het probleem was niet Paulus' wandel. Paulus leefde gewoon voluit Joods. Het probleem was zijn onderwijs; wat hij de Joden leerde. Hij leerde niet dat zij zich niet zouden laten besnijden of hun kinderen niet zouden laten besnijden, of dat ze niet naar de gebruiken moesten wandelen. Hij liet hen daarin vrij, maar dat werd in hun ogen al beschouwd als afstandneming van Mozes.

Het probleem was dat Paulus' boodschap als een heidense boodschap werd beschouwd, als een boodschap die hoorde bij de gojim, om het even op zijn Joods te zeggen. Een heidense boodschap. Dat is trouwens ook zoals Paulus het zelf formuleert: aan hem is het evangelie van de voorhuid toevertrouwd. Aan Petrus was het evangelie van de besnijdenis toevertrouwd, lees je in Galaten 2 vers 7. Het evangelie dat hoort bij de voorrechten van de besnijdenis. Aan Paulus is een evangelie toevertrouwd van diezelfde Heer, maar het is het evangelie van de voorhuid, waardoor het een voorrecht is om niet besneden te zijn – buiten de wet om en buiten de besnijdenis om. Die tienduizenden in Jeruzalem hadden een bewering die onwaar was, maar ze hebben heel goed aangevoeld dat de catechese die zij over Paulus kregen inderdaad van een hele andere orde was. Dat stond haaks op hun ijveren voor de wet. Dat zijn twee verschillende dingen. Vandaar dat Paulus die grote moeite heeft gehad om naar Jeruzalem toe te gaan.

Dan staat er nog bij dat Jakobus en de oudsten die dit aan Paulus voorleggen zeggen: "Maar inzake de natiën die gelovig geworden zijn, hebben wij als ons oordeel geschreven..." Wat hier gedaan wordt, is verwijzen naar een vergadering die eerder in Jeruzalem heeft plaatsgevonden: de beroemde apostelvergadering uit Handelingen 15. Daar ging het over de kwestie dat Paulus onder de natiën werkte en dat er partijen onder de Messias-belijdende Joden waren die zeiden: "Die mensen onder de natiën moeten ook besneden worden en die moeten ook naar de gebruiken wandelen." Er ontstond een enorme discussie. Paulus was er mordicus tegen dat de natiën onder de wet gebracht zouden worden. Uiteindelijk wordt unaniem in die apostelvergadering besloten – Jakobus is zelfs degene die daar min of meer de woordvoerder van is – dat de natiën niet onder de wet staan. Die hoeven niet besneden te worden en die hoeven niet naar de gebruiken te wandelen. Die zijn daar vrij van. De wet is aan Israël gegeven, niet aan de natiën.

Vandaar dat Jakobus dus zegt: maar inzake de natiën die gelovig geworden zijn, hebben wij als ons oordeel geschreven dat zij zich hebben te wachten voor wat de afgoden geofferd is, voor bloed, voor het verstikte en voor hoererij. Dat wil zeggen: deze vier dingen en de rest niet. Voor de rest zijn ze volledig vrij.

Ik moet er trouwens even bij zeggen dat deze vier restricties die hier genoemd worden, geen gedeeltelijke handhaving van de Mozaïsche wet zijn. Het is niet zo van: nou ja, ze hoeven niet de wet van Mozes te houden, maar deze vier dingen dan wel. Nee, het hele idee is dat sinds Adam en eigenlijk sinds Noach voor alle mensen al geldt dat zij zich niet zouden inlaten met afgodendienst en ook geen bloed zouden eten. Je leest dat na de zondvloed de mens inderdaad ook vlees mag gaan eten; daarvoor waren ze vegetarisch. Tot Noach was men vegetarisch. Na de zondvloed lees je dat er wel vlees gegeten mag worden, maar dan wordt er gezegd dat het bloed in het vlees niet geconsumeerd mag worden.

Dat is dus helemaal niet een bepaling die specifiek voor Israël was; dat was altijd al zo. Vóór de zondvloed had men sowieso geen vlees, na de zondvloed had men wel vlees, maar bloed werd niet gegeten. Dat hoort bij het verbond met Noach. En dat geldt voor hoererij ook; de instelling van het huwelijk dateert al vanaf Adam. Dus ik zeg hiermee dat die vier dingen die hier worden genoemd, niet een gedeeltelijke handhaving of een uitzondering zijn van de wet van Mozes die zij wel zouden moeten onderhouden. Nee, dit waren dingen die al ver voordat de wet via Mozes aan Israël werd gegeven, geldig waren.

Wat Jakobus hier dus eigenlijk onder woorden brengt, is: ja, de gelovigen uit de natiën hoeven de wet van Mozes niet te houden, maar de gelovigheid uit de besnijdenis natuurlijk wel. En jij houdt je daar ook aan, en jij gaat dat nu ook demonstreren. Nou, en dan staat er in vers 26: toen nam Paulus die mannen mee, hij heiligde zich de volgende dag met hen. Het is heel interessant: Paulus geeft geen commentaar. Hij doet gewoon wat hem wordt gezegd of opgedragen; hij gaat stilzwijgend akkoord. Hij doet inderdaad wat hem wordt opgedragen.

Voor hem was dit trouwens ook helemaal niet een issue. Hij compromitteerde hiermee zijn boodschap ook helemaal niet. Hij leefde Joods, hij wandelde Joods, dus als hij zich nu demonstratief Joods moet opstellen: prima. Geen punt. Maar wat Jakobus hier voorstelt, dat levert uiteindelijk... het is typisch iets van de mens. Jakobus denkt hiermee een rel te voorkomen. Want Jakobus weet: Paulus is nu in Jeruzalem gearriveerd, en er ligt niemand zo gevoelig in Jeruzalem als deze Paulus. Dat moet ik nu ondervangen. Vandaar dus dat hij dit voorstelt.

Maar het houdt geen stand, want nog voordat deze gelofte voltooid is — je leest dat in het vervolg van de geschiedenis, daar gaan we het nu niet meer over hebben — breekt er al een enorme rel uit. Dat ontstond ook doordat er mensen uit de natiën in de tempel waren, en die zeggen dan: oh, hij heeft Trofimus meegenomen als een heiden. Nou ja, dat is een valse beschuldiging, maar het gaat er maar even om: dit hele voorstel zou niet beklijven. Dat was hem niet.

▶ 43:15 Paulus' Ondankbare Taak: Israël Toornig Maken ↑ hoofdstukken

Het punt is namelijk ook niet dat Paulus Joods leefde, maar zijn boodschap. Dat was de grote boosdoener. Paulus had de ondankbare taak gekregen – en dat is echt een hele ondankbare taak – om Israël jaloers en toornig te maken. Ik wil daar graag nog even op wijzen. Want wat is hier nu het punt? Paulus is in Jeruzalem en hij gaat hier iets doen wat bij de Joden daar kwaad bloed zal zetten. Even later – dat wordt in de rest van dit hoofdstuk en het volgende hoofdstuk uitgebreid beschreven – breekt de hel als het ware los in Jeruzalem wanneer ze opmerken dat Paulus daar is. Dit is de man die tegen de wet en tegen het volk ingaat! Het zijn de Romeinen die Paulus in bescherming moeten nemen, want ze zouden hem anders absoluut lynchen. Dat wordt ook expliciet zo gezegd: zijn volksgenoten zouden Paulus absoluut hebben vermoord. Het zijn de Romeinen die hem moeten beschermen tegen zijn eigen Joodse volksgenoten. Hoe explosief kon de situatie wezen?

Hier zien we dat allemaal gebeuren. Denk niet dat dit een ongeluk was; zo moest het gaan en Paulus wist dat ook. In feite vinden we hier de climax van die hele geschiedenis: hier wordt Paulus de gevangene. Waarom? Omdat hij dat heidense evangelie, het evangelie van de voorhuid, predikte. In Romeinen 10 – ik refereerde eerder al even aan de Romeinenbrief – lees je al dat dit zijn bediening was. Ik lees het even voor. In Romeinen 10 vers 19, midden in zijn betoog, vraagt hij: 'Heeft Israël het dan niet verstaan?' En dan zegt Paulus dat Mozes al had gesproken: 'Ik zal u, Israël, naijverig jaloers maken op wat geen volk is en toornig op een onverstandig volk.'

Jaloers betekent hier niet: 'O, dat wil ik ook, wat fijn.' Nee, jaloers is hier eigenlijk een ander woord voor toornig. Het gaat om de kift. Laat ik het zo samenvatten wat Paulus hier feitelijk zegt: Paulus gaat onder de natiën te werk en daar ontstaat een heidens volk. Een volk dat naar de mens gesproken eigenlijk geen echt volk is. De Ecclesia is naar de mens gesproken geen echt volk zoals wij een Nederlands volk met grenzen en dergelijke kennen. De Ecclesia is niet eens echt een volk zoals het Joodse volk een volk is. En bovendien: áls ze al als volk aangemerkt zouden moeten worden, dan zijn ze onverstandig; ze hebben nergens kaas van gegeten. Het Joodse volk is immers echt een volk waaraan God Zijn woord en Zijn wijsheid bekendgemaakt heeft. Maar die natiën weten nergens van; die zijn onverstandig en hebben er totaal geen sjoegen van.

Wat al tegen Mozes was gezegd, wordt nu werkelijkheid: er komt een tijd dat Ik u, Israël, naijverig en toornig ga maken op wat helemaal geen volk is en op een onverstandig volk. De kift dat God vervolgens Zijn weg vervolgt, niet met Israël, maar eigenlijk buiten Israël om, roept zoveel verzet op. Paulus is de woordvoerder van die beweging: dat God Israël tijdelijk terzijde stelt en nu de weg met de heidenen gaat en een volk uit de natiën roept. Hij zegt later in diezelfde Romeinenbrief, in hoofdstuk 11: 'Ik spreek tot u, natiën, juist omdat ik een apostel van de natiën ben.' Niet een apostel voor de natiën – al is dat ook zo – maar hij hoort eigenlijk bij de natiën. Vandaar ook dat hij als een heidense apostel werd beschouwd. Hij was een Jood, uit de stam van Benjamin, tot uw dienst, maar hij spreekt als iemand die hoort bij de natiën, terwijl hij een boodschap heeft aan Israël.

'Ik spreek tot u, natiën; juist omdat ik apostel van de natiën ben, acht ik dit de heerlijkheid van mijn bediening, dat ik zo mogelijk de naijver, de jaloezie van mijn vlees en bloed zou opwekken.' Juist omdat hij apostel van de natiën is, heeft hij in die hoedanigheid een boodschap voor zijn volk. Waarom? Om hen jaloers te maken. Dit is een van de meest misverstane gedeelten in de Romeinenbrief. Meestal wordt dit opgevat alsof wij als kerk of als christenheid de roeping hebben om Israël jaloers te maken door ons geweldige gedrag, zodat zij, wanneer ze zien hoe liefdevol wij wandelen en hoe goed wij het doen, jaloers worden en zeggen: 'O, die Messias willen wij ook.' Nee, totaal niet!

De gedachte is juist dat Paulus zegt: 'Ik ben apostel van de natiën, en de heerlijkheid – de climax of de bekroning – van mijn boodschap is dat ik de naijver, de toorn van mijn volk, van mijn vlees en bloed opwek.' Paulus’ bediening was niet bedoeld om het volk tot geloof te brengen, integendeel: juist om hun toorn op te roepen. Nou, daar is hij wel in geslaagd; leest u het boek Handelingen maar. Paulus’ roeping was ook niet om het volk tot bekering te brengen, maar om enigen uit hen te redden. Het volk als zodanig zal slechts jaloers en boos reageren, en dat was ook de bedoeling. Juist omdat God een omweg maakt en Israël terzijde stelt. Slechts enkelen, enigen, zouden daardoor worden gered. Dat is een heel andere gedachte, nietwaar? En u vraagt zich misschien af: 'Maar hoe zit het dan met heel Israël?'

▶ 50:18 Het Verborgen Plan: Enigen Nu, Heel Israël Straks ↑ hoofdstukken

Nu worden door deze bediening van de apostel Paulus enigen gered. Maar Paulus maakt dan een geheim bekend. Hij zegt: "Ja, als de volheid van de natiën ingaat." Dat wil zeggen: als deze fase voorbij is, als de natiën tot volheid komen en dat binnengaat. Hij zegt dat dan geheel Israël zalig zal worden, of behouden zal worden. Hoe dan? Wel, doordat de Verlosser uit Sion zal komen.

Heel Israël wordt niet gered door de bediening van Paulus. Integendeel, heel Israël wordt toornig, en dat is ook precies de bedoeling. Slechts enigen worden gered. En straks, als de Messias zal komen en als deze bediening ten einde komt, dan komt de Messias en dan wordt het hele volk gered. Daar is ook een heleboel over te zeggen, maar het gaat me even om dat contrast: nu enigen, straks geheel Israël. Dus ja, daar zit hier heel veel aan vast.

Wij leven nu nog steeds in die tijd. Als je wilt weten wat God te zeggen heeft, moet je in deze tijd bij de apostel Paulus wezen. Dan moet je wel goede catechese krijgen, zeg maar. Want als je Paulus' bediening nu niet verstaat, dan snap je het Evangelie zelfs niet. En al die ijveraars van de wet, al die tienduizenden... dat blijkt ook later, de Hebreeënbrief schrijft er ook over, daar is niets van overgebleven. Binnen tien jaar zou er van die hele gemeenschap niets meer overblijven en allemaal hadden ze inderdaad ook afstand genomen van de Messias zelfs.

Nou ja, dat is nog weer een verhaal apart en ik moet het hier echt bij laten. Maar ik hoop u in ieder geval hiermee duidelijk gemaakt te hebben hoe uniek Paulus' bediening is en hoe essentieel het is om te verstaan wat hij te melden heeft. Het geeft ons dat geweldige uitzicht dat dit een onderbreking is, een pauze in de geschiedenis. En God pakt straks de draad weer op; dan komt de Verlosser en dan komt geheel Israël weer in the picture. Maar wij leven in die unieke heidense periode. Waarvan akte?