GoedBericht.nl logo
UltimateGoodNews

Paulus & de messiaanse Joden

05-03-2023 - Geplaatst door Andre Piet
5 maart 2023, Urk

Toen Paulus rond Pinksteren in Jeruzalem arriveerde (Handelingen 21), wist hij dat zijn bezoek zeer gevoelig zou liggen. Juist in de grote kring van ‘messiaanse Joden’. Door hen werd Paulus algemeen beschouwd als een ‘afvallige van Mozes’. Jakobus, Jezus’ halfbroer en leider in Jeruzalem zit duidelijk met deze kwestie in z’n maag. Tot op vandaag is de figuur van Paulus zwaar omstreden in het ‘messiaanse Jodendom’. Wat steekt daar achter?

Powered by RedCircle

📝 Samenvatting & Transcriptie van deze lezing

Samenvatting van deze toespraak

De Bijbelstudie behandelt de komst van Paulus in Jeruzalem, zoals beschreven in Handelingen 21, en de spanningen rond zijn reputatie onder de Joodse gelovigen. Vanwege valse geruchten dat hij de gehelleniseerde Joden zou leren afstand te nemen van de wet van Mozes, krijgt hij het advies om demonstratief de Joodse gebruiken in acht te nemen. Er wordt een scherp onderscheid gemaakt tussen de bediening van de Messiaanse Joden, waarin Israël centraal staat, en die van Paulus, die de natiën centraal stelt. Uiteindelijk predikte Paulus niet dat Joden de wet niet mochten onderhouden, maar benadrukte hij dat de gelovigen daarin vrij zijn.

“Bij de Messiaanse Joden staat Israël centraal, maar in de bediening van Paulus staan de natiën centraal.”

Introductie: Paulus en de Messiaanse Joden ↑ hoofdstukken

Een hele goede middag allemaal, vrienden hier in Urk. Vanmorgen was ik in Nieuw-Buinen en toen zei ik: "Vanmorgen vrienden in Nieuw-Buinen." Ik moet er meteen even bij zeggen dat ik hartelijke groeten krijg van velen van hen. Ik kan ze me niet meer allemaal persoonlijk herinneren, maar bij dezen doe ik het dan maar collectief, dan mis ik in ieder geval niemand.

Vanmiddag wil ik u bepalen bij dit thema dat u hier achter mij geprojecteerd ziet. Dat was aanvankelijk wat anders; u kreeg zojuist nog te horen dat het over passief en actief zou gaan. Inderdaad was dat aanvankelijk de planning, maar ik ben daar bij nader inzien toch van afgeweken. Over dat onderwerp van actief-passief en de grammaticale kanten daarvan wil ik het graag nog een keer hebben, maar er waren nog te veel open eindjes waardoor ik het eigenlijk nog niet helemaal aandurfde om het daarover te gaan hebben. Dat komt dus nog wel bij gelegenheid.

Maar dit is ook een heel boeiend thema. We hebben het in een tamelijk recent verleden al een paar keer gehad over Paulus en over de verhouding tussen hem enerzijds en Jakobus, Kefas en Johannes anderzijds. In de Galatenbrief wordt daar uitgebreid over gesproken, maar ook in Handelingen. Nu is de aanvliegroute echter wat anders, want ik wil dit bespreken aan de hand van een geschiedenis die we vinden in Handelingen 21. Ik heb het genoemd: 'Paulus en de Messiaanse Joden', waarbij ik moet aantekenen dat de term 'Messiaanse Joden' niet terug te vinden is in de Bijbel. Dat is dus meteen even de disclaimer.

Ik sluit eigenlijk aan bij het taalgebruik van nu. Meestal wordt met Messiaanse Joden bedoeld — dat is vrijwel altijd de gedachte achter de term — Joden die geloven dat Jezus de Messias is. Hoe moet je dat nou weer correct zeggen? Want ook het Jodendom als zodanig gelooft natuurlijk in de Messias. Je zou dus kunnen zeggen dat alle Joden messiaanse Joden zijn, maar het idee bij de term 'Messiaanse Joden' is dat deze Joden geloven dat Jezus de Messias is. Aangezien dat een tamelijk uitgebreide manier van zeggen is, vat je het maar samen met Messiaanse Joden.

Trouwens, de term 'Messiaans' is daarbij eigenlijk ook weer gekaapt, want het is tegenwoordig ook de aanduiding van allerlei gemeenten die wereldwijd uit de grond gesproten zijn. Eigenlijk zijn dat vaak heidengemeenten — ik bedoel gewoon gelovigen uit de natiën — die erg op de Joodse toer gaan. Ik zeg dat nu misschien wat oneerbiedig, maar dat is dan toch de gedachte. Ik kom daarop terug. Ik moet er trouwens ook bij zeggen dat dit onderwerp daarin meteen ook wel heel erg actueel is. Dat was het in de dagen van het boek Handelingen ook al, een zeer explosief onderwerp om niet te zeggen. Zo zou ik het eigenlijk ook kunnen formuleren.

Tot op de dag van vandaag is de figuur van Paulus een zeer omstreden man. Hij ligt zo moeilijk; zijn brieven worden dikwijls een beetje gepasseerd of ze worden geïnterpreteerd aan de hand van Jakobus of de Evangeliën. Maar zijn onderwijs past daar zo slecht bij. Als je wilt weten wat de oorsprong daarvan is, dan moet je in het Nieuwe Testament wezen. Juist dat licht dat vanuit het Nieuwe Testament daarop geschenen wordt, dat wil ik vanmiddag graag eens voor het voetlicht brengen. Het is in mijn beleving niet alleen boeiend, maar ook belangwekkend om dit te zien.

Oké, laten we eens beginnen. Aha, nog meer bezoek. Er staan al stoelen voor jullie klaar. Goedemiddag, Kees en Germa. Neem een zit. Oké, wij beginnen dus te lezen in Handelingen 21.

Aankomst in Jeruzalem en de Ontmoeting met Jakobus ↑ hoofdstukken

Paulus had een collecte georganiseerd onder de natiën, dat wil zeggen in het huidige Turkije en Griekenland. Dit was nogal grootscheeps opgezet en met een hele delegatie zijn ze naar Jeruzalem gegaan, wat nogal wat voeten in de aarde had. Het doel was om de armlastigen, de arme gelovigen in het Joodse land, te ondersteunen. Paulus had al in Handelingen 15 afgesproken dat hij zich zeer zou bekommeren en inzetten voor de armen onder de Joden, en dat heeft hij ook altijd gedaan. Deze collecte, die hij met een aanzienlijke delegatie komt brengen, is daar het bewijs van.

Toen wij nu in Jeruzalem kwamen, verwelkomden de broeders ons van harte. De 'wij' in dit vers slaat in ieder geval op de schrijver, Lukas. Naast Paulus waren er nog zeven anderen, van wie de namen worden vermeld in Handelingen 20 vers 4, waaronder Trofimus. Onderweg hadden zich nog meer mensen bij het gezelschap gevoegd, dus in werkelijkheid kwamen daar zo'n tien tot twaalf mensen aan. We praten hier over het einde van de jaren vijftig van de eerste eeuw. Paulus arriveerde rond Pinksteren in Jeruzalem, wat ook zijn voornemen was. In Handelingen 20 lees je dat hij zijn best deed om met Pinksteren in Jeruzalem te zijn, en er is geen enkele aanleiding om aan te nemen dat hem dat niet gelukt is. Vers 27 van dit hoofdstuk bevestigt dat het buitengewoon druk was in de stad en dat er een massale toeloop werd verwacht. Dit beantwoordt volledig aan de gedachte dat het inderdaad één van de pelgrimsfeesten is geweest.

Onderweg was Paulus al diverse keren gewaarschuwd via verschillende routes, en door de Heer zelf in een droom, dat hem in Jeruzalem veel lijden te wachten stond. Paulus wist dat al in een vroeg stadium. Er waren mensen die hem er zelfs uitdrukkelijk voor gewaarschuwd hebben om niet te gaan, maar Paulus wist: ik moet gaan. Kort daarvoor was hij nog bij Agabus geweest, die hem heel demonstratief met symbolische handelingen had getoond dat hij daar gevangen genomen zou worden. Dit was de laatste keer dat Paulus in Jeruzalem aankwam, en er hing veel vanaf. Handelingen 21 markeert de ommekeer; bij dit bezoek wordt Paulus gevangen genomen, wat hem uiteindelijk, na gevangenschap in Caesarea en Jeruzalem, een aantal jaren later in Rome zou brengen.

Toen wij nu in Jeruzalem kwamen, verwelkomden de broeders ons van harte. De broeders, dat zijn de velen die daar waren en geloofden dat Jezus de Messias is. De volgende dag nu, na aankomst, ging Paulus samen met ons bij Jakobus binnen, waarbij ook de senioren, de oudsten, zich voegden. Deze Jakobus wordt door Paulus in Galaten 1 vers 19 'de broer van de Heer' genoemd. Dat is een belangrijk onderscheid, want er waren nogal wat mannen met de naam Jakobus. Dit was de halfbroer van de Heer Jezus, die overigens vijf broers en twee zussen had die allen in de evangeliën bij naam worden genoemd. Eigenlijk was deze Jakobus de leider in het Joodse land, en meer specifiek in Jeruzalem. Naar vleselijke maatstaven was dat heel goed te verdedigen: zijn oudste broer Jezus was de kroonpretendent die in Jeruzalem zou regeren. Nu Hij afwezig was, gaven de Messias-belijdende Joden Zijn broer, eigenlijk de tweede rechthebbende op de troon, die prominente plaats. Daar zit vleselijk gezien een hele logische gedachte achter.

Het is soms ingewikkeld om de verschillende Jakobussen uit elkaar te houden. Onder de twaalf discipelen waren er al twee. De ene was de zoon van Zebedeüs en de broer van Johannes, de schrijver van het evangelie en de brieven. Deze Jakobus werd echter al in een vroeg stadium vermoord door koning Herodes, zoals te lezen is in Handelingen 12. Eigenlijk is het zo dat toen die Jakobus vermoord werd, deze andere Jakobus naar voren kwam; dat is althans de sterke indruk die we in het Nieuwe Testament krijgen. Dan had je ook nog de zoon van Alfeüs. Je moet het allemaal even uit elkaar proberen te houden. Het loutere feit dat ze dezelfde naam hebben, wil nog niet zeggen dat het om dezelfde mensen gaat. Er zijn meer hondjes die Fikkie heten, zeggen we dan. Het is dan ook heel logisch dat Paulus bij zijn aankomst met deze delegatie als eerste een bezoek brengt aan de man die daar toonaangevend en leidinggevend was: Jakobus dus.

Terwijl Paulus hen begroette, ontvouwde hij één voor één wat God onder de natiën doet door zijn bediening. Paulus had heel veel te vertellen, want hij had al diverse reizen achter de rug en was buitengewoon actief geweest op vele locaties. Overal had hij het evangelie gebracht, met afwisselend succes, maar er waren velen onder de natiën gelovig geworden. God had het werk dat Paulus deed ook bevestigd met wonderen en tekenen. Dat is trouwens een heel boeiend punt: het loutere feit dat God dat werk van Paulus zo met wonderen en tekenen bevestigde, was een teken en een bewijs voor het Joodse volk. Het toonde aan dat Paulus van Godswege onmiskenbaar naar de natiën was gezonden, met genezingen, dodenopwekkingen en de meest wonderlijke dingen die gebeurden. Het was een legitimatie van Paulus' prediking. De Joden verlangen tekenen, en dat kun je onaardig opvatten, maar het is ook iets wat zij konden claimen in de zin dat als de Messias komt en God een nieuw werk verricht, Hij dat ook bevestigt met wondertekenen.

Welnu, dat was ook daadwerkelijk gebeurd. Niet alleen door de twaalf die in het begin van de Handelingen-tijd zo actief waren in Jeruzalem. Na de dood van Stefanus lees je overigens nooit meer van wondertekenen in Jeruzalem zelf; ik zeg niet dat ze niet hebben plaatsgevonden, maar je leest er niet meer over. Daarentegen lees je wel over de wondertekenen in het buitenland door de hand van Paulus. Voor Israël was dat juist het bewijs dat God inderdaad deze man gezonden had naar de natiën. Vandaar dat hij hen één voor één alles vertelde.

Er wordt hier verteld wat God onder de natiën doet door zijn bediening. Ja, dit is eigenlijk ook heel typerend voor wat Paulus doet.

Voor wie Paulus is? Wie is Paulus? Wel, dat is hij; wij zeggen dan de heidenapostel, maar hij is de apostel en leermeester van de natiën. Via hem gaat de boodschap van het evangelie naar de natiën. En dan lees je: toen zij dit hoorden, verheerlijkten zij God en ze zeiden tot hem...

In eerste instantie wordt dit ook buitengewoon met enthousiasme begroet. Het was niet niks wat Paulus allemaal te melden had, ook de tractie die het had onder de natiën en hoe God onmiskenbaar via de bediening van Paulus Zijn werk deed. Zij verheerlijkten God en ze zeiden dat tot hem.

Want nu komt er iets, en dit is nou precies ook het hele punt wat ze nu vervolgens ter sprake gaan brengen: dit is een issue. Zij beamen wat Paulus allemaal verteld heeft en wat er gebeurd was onder de natiën en hoe God dat had bewezen. Dat is één ding, maar nu wilden ze ook iets gaan vertellen tegen hem en dat lag hen zeer aan het hart. Laten we gewoon maar eens lezen wat er dan staat.

Tienduizenden Joodse Gelovigen en de Valse Aanklacht ↑ hoofdstukken

U aanschouwt, broeder, hoeveel tienduizenden er onder de Joden zijn die gelovig zijn geworden. Als Paulus daar in het Joodse land komt, hebben wij daar misschien maar een klein idee van. Helaas wordt in de NBG en in de Statenvertaling hier vertaald met 'duizenden', maar dat is een ander woord. Hier staat 'myriaden' en dat zijn tienduizenden. Men heeft in de vertaling kennelijk het gezwollen taalgebruik van Lucas willen minimaliseren door het op deze wijze te formuleren, maar het was een grootse groep die inderdaad in die tijd – we praten nu over pakweg 25 of 30 jaar na de dood en opstanding van de Heer Jezus – geloofde dat Jezus de Messias is. Ik moet erbij zeggen: het is niet alles goud wat er blinkt, maar dat neemt niet weg dat dit de situatie was. In dat Jodendom, daar in het Joodse land, was een aanzienlijke groep onder de Joden die gelovig geworden waren. Ik noemde ze al Messiaanse Joden en hier worden ze zo aangeduid: tienduizenden onder de Joden die geloven dat Jezus de Messias is. Waar ik vooral even de streep onder wil zetten, is dat het een gigantisch grote groep is geweest die daar zo in stond.

De mededeling gaat verder, want dit is niet alleen wat ze vertellen. Naast het feit dat er tienduizenden onder de Joden gelovig zijn geworden, staat er: 'en allen zijn zij ijveraars van de wet'. Zeloten staat hier in het Grieks, voorvechters van de wet. De groep als geheel wordt zo aangeduid, dus daarin verschilden zij niet van hun volksgenoten in het Joodse land. De meerderheid in het Joodse land geloofde niet dat Jezus de Messias is, integendeel, want er was een enorme tweespalt en zelfs vervolging geweest. In het decennium dat hier nog op zou volgen, de zestiger jaren van de eerste eeuw, zou het trouwens afschuwelijk worden. De Hebreeënbrief is naar aanleiding daarvan ook geschreven, maar dan zijn we al in een iets verder stadium. Je moet je realiseren dat er in dat Joodse land allerlei partijen waren, maar zij die geloofden dat Jezus de Messias is, onderscheidden zich dus niet in het feit dat zij minder ijveraar voor de wet zouden zijn. Integendeel, ze waren allemaal ijveraars van de wet en wij zouden zeggen: ze zijn echt allemaal praktiserend Joods. Eigenlijk is dat misschien nog wat zwak uitgedrukt, want 'ijveraar' wil zelfs zeggen dat je dat niet alleen maar praktiseert, maar dat je dat met grote ijver doet. Dat zie je trouwens ook in het vervolg en in de hele Handelingen is dat volstrekt helder: al die Joden gingen naar de tempel, daar ontmoetten ze elkaar en zelfs de offerdienst bleef gehandhaafd, evenals de gebruiken van de gebedstijden. Kortom, zij leefden voluit Joods. Allen worden ze hier zo benoemd: zij zijn ijveraars van de wet.

Oké, maar nu komt het. 'Maar,' zeggen zij, 'zij...' Wie zijn die zij? Dat zijn die tienduizenden onder de Joden die gelovig zijn geworden en die allemaal ijveraars voor de wet zijn. Zij werden omtrent u onderricht. Dat woordje 'onderricht' is wel interessant. In de NBG staat het helaas weer een beetje afgezwakt: 'men heeft hun van u verteld'. Wanneer dit Griekse woord elders gebruikt wordt, wordt het altijd wel vertaald met 'onderricht' en alleen hier wordt het afgezwakt. Je zou 'men heeft van u verteld' nog kunnen onderbrengen in de sfeer van een roddelcircuit, dat er achter de rug om wat wordt verteld, maar er staat: zij hebben omtrent u onderricht gekregen. Het Griekse woord is katecheo en daar is ons woord catechese of catechisatie van afgeleid. Voor degenen die een protestantse of reformatorische achtergrond hebben, die kennen dat woord maar al te goed. Ik ben ook op catechisatie geweest. Wat is dat? Dan krijgen met name de jongelui onderricht. In wat? In de praktijk vaak het ABC van de leer. Ik heb de neiging om daar nu wat lacherig over te doen, maar het idee is natuurlijk geweldig goed: dat jonge mensen onderricht krijgen. Je moet dan wel hopen dat ze ook gezond onderricht krijgen en dat ze niet slechts de leer van de kerk onderwezen krijgen, wat in de praktijk helaas vaak het geval is. Daarom heb ik de neiging om daar – zo is het mij ook vergaan – met wat dédain over te spreken.

De catechisatie hier was trouwens ook niet al de beste, als we specifiek inzoomen op hoe het hier gebruikt wordt. Deze tienduizenden Messiaanse Joden die ijveren voor de wet, hadden onderwijs gekregen, zij waren onderricht over Paulus. De naam van Paulus was een onderwerp van gesprek in hun catechisaties. En ik kan u vertellen: dat was geen positief gesprek. Ze herinnerden zich ongetwijfeld nog hoe hij ooit een veelbelovende ijveraar van de wet was, net als zij. Dat wisten ze ongetwijfeld, want het was een gerenommeerde naam. Hij zat als jongeman aan de voeten van Gamaliel en je leest in Galaten 1 dat hij het verder had gebracht in het Jodendom dan vele van zijn tijdgenoten. Die man was niet alleen heel fanatiek, hij was bovendien ooit de aanvoerder tegen de sekte van de Nazareners. Hij nam al in een heel vroeg stadium een leidende positie in als ijveraar tegen die groepering. Hij kreeg de credits van de hogepriester en hij mocht naar Damaskus gaan. Die naam van Saulus van Tarsus was een naam die klonk als een klok qua opleiding. Totdat hij op de weg naar Damaskus iets dramatisch heeft meegemaakt – in hun ogen in ieder geval. Er vond een totale levensverandering plaats doordat hij oog in oog kwam met die Jezus die hij vervolgde. Hij is drie dagen lang blind geweest en de rest is geschiedenis. Het is zelfs zo'n belangwekkende gebeurtenis dat de roeping van Saulus in het boek Handelingen tot drie keer toe uitgebreid wordt beschreven. Maar goed, die tienduizenden Joden kregen dus onderricht waarin deze Saulus van Tarsus ook onderwerp was. En wat werd er dan over hem gezegd? Wat was hun onderwijs over hem?

Afval van Mozes? Wat Paulus Werkelijk Onderwees ↑ hoofdstukken

"Men zegt dat u alle Joden onder de natiën 'afval van Mozes' onderwijst." Ik ga hier even op in voor de fijnproevers. Er staat hier: "alle Joden onder de natiën". Normaal gesproken zou je hier een Grieks voorzetsel vinden, namelijk en, in de zin van "te midden van". Dat zou de betekenis kunnen zijn, en dan zou je de gedachte krijgen dat het puur gaat over de buitenlandse Joden. In de praktijk is dat ook ongeveer het verhaal, maar ik moet erbij zeggen dat er in het Grieks het voorzetsel kata staat. Dat betekent "overeenkomstig" of "naar".

Alle Joden "naar de natiën", in overeenstemming met de natiën. Dan is het in feite niet zozeer een plaatsbepaling van waar ze zich bevonden, als wel hoe zij zich gedroegen of hoe zij leefden. Dat zijn dus de Joden "naar de natiën". Daar is een heel mooie naam voor: dat zijn de hellenistische Joden of de gehelleniseerde Joden, oftewel de vergriekste Joden. Wij zouden zeggen – we zijn de hele middag al een beetje bezig met het inwezelen van allerlei termen: messiaans... wat hadden we nog meer? Er zat er net nog eentje bij... Categorisatie? Nou, ik bedoel eigenlijk een ander woord: in ieder geval de door de Griekse cultuur geassimileerde Joden.

Dat zijn Joden die, zoals er ook vandaag zoveel zijn, in feite opgegaan zijn onder de volkeren en zich nauwelijks nog herinnering hebben aan hun roots. Misschien hebben ze spaarzaam nog wat een relatie met de synagoge, maar zoals je dat overal ziet: juist als die Joden zich onder de natiën bevinden, nemen ze heel gemakkelijk als een kameleon die kleur aan. Ik denk eerlijk gezegd dat de gedachte hier vooral is dat het Joden zijn die "naar de natiën" leven: de vergriekste, gehelleniseerde of geassimileerde Joden.

We zitten nu behoorlijk op de zinsdelen, maar dat doe ik om alles goed scherp te krijgen. Het gaat hier dus over het onderwijs dat die Joden kregen over wie die Saulus van Tarsus was. En wat zou hij leren? Wel, dat hij alle Joden onder de natiën – of "naar de natiën" – afval van Mozes onderwijst. Voor "afval" staat in het Grieks het woordje apostasia. In het Engels is dat een wat bekendere term, maar apostasia betekent letterlijk "afstaan van" of "afstand nemen". Die term vinden we wel vaker. In dit geval neemt men afstand van Mozes, en dat betekent dat men afstand neemt van het onderwijs van Mozes; van dat wat Mozes in zijn boeken heeft neergelegd. "Afval van Mozes" betekent gewoon dat men niet meer leeft naar de gebruiken zoals die in de boeken van Mozes beschreven worden.

Men zei dus: "Die Paulus van Tarsus, wat hij daar onder de natiën doet... hij vertelt tegen de Joden daar, de geassimileerde en gehelleniseerde Joden, dat zij afstand zouden moeten nemen van Mozes." Om concreet te zijn: door hun kinderen niet te besnijden en niet meer naar de gebruiken te wandelen. Dit is een heel lastig punt, in die zin dat het in de NBG-vertaling (en de NBV) echt fout staat. Zij hebben daar namelijk het woordje "behoeven" tussen geplaatst, maar dan mis je de hele clue. Het invoegen van dat woordje verandert het hele verhaal.

De beschuldiging is juist: Paulus leert de Joden in het buitenland – de Joodse mensen die onder zijn gehoor zijn, of de Joden die inderdaad gelovig geworden zijn – dat ze afstand nemen van Mozes. Wat betekent dat? Wel, dat ze hun kinderen niet meer zouden besnijden of dat ze niet meer naar de gebruiken zouden wandelen. In het Grieks staat hier trouwens het woordje ethos, wat niets met een drogisterij te maken heeft, maar "de ethos", dat zijn in feite de gebruiken: de shabbat, de hoogtijden, koosjer eten... al die gebruiken die daaronder vallen. Binnen de Joodse wereld zijn daar natuurlijk nog weer verschilletjes in, maar de gedachte an sich is zo klaar als een klontje.

Dat was de beschuldiging. Dat is wat die tienduizenden Joden die gelovig geworden waren te horen kregen over Paulus: "Die man deugt niet." Kun je je voorstellen dat als Paulus dan in Jeruzalem komt, al die tienduizenden Joden – die zelf ijveraars voor de wet waren – te horen kregen dat Paulus in het buitenland vertelt dat de Joden afstand moeten nemen van Mozes? Daar maak je je in het Joodse land niet populair mee, en nu zit hij helemaal in het hol van de leeuw, in Jeruzalem. De vraag is dus wat daarmee te doen.

Ik moet erbij zeggen: over Paulus lezen we op allerlei plaatsen in de vroege Handelingen dat hij inderdaad zelf naar de gebruiken wandelde. Hij zegt dat telkens weer: "Men heeft nooit iets kunnen vinden waaruit blijkt dat ik tegen de gebruiken ben ingegaan. Nooit!" Paulus leefde inderdaad Joods. Ik kom daar straks nog even op terug. Maar de beschuldiging was ook niet zozeer dat hij zelf niet Joods leefde, maar dat hij de Joden in het buitenland zou onderwijzen afstand te nemen van Mozes.

Kijk, dit is feitelijk nog steeds de beschuldiging in het Messiaanse Jodendom. Ik weet niet in hoeverre u daarmee vertrouwd bent, maar ik lees daar via allerlei bronnen het een en ander over, en altijd weer is de figuur van Paulus problematisch. Juist vanwege deze kwestie: wat leerde Paulus aan de Joden onder de natiën? Laten we even bij de tekst blijven. Wat is dan het geval? Hier is Jacobus aan het woord: "Ongetwijfeld moet er een menigte samenkomen, omdat ze zullen horen dat u gekomen bent." Dit is precies de bevestiging dat het momenteel heel druk was in Jeruzalem. Jacobus weet het al: op het moment dat men er lucht van krijgt dat die beruchte Saulus van Tarsus – die ketter die daar onder de natiën de Joden leert afstand te nemen van Mozes – in Jeruzalem is, dan zal er ongetwijfeld een menigte samenkomen. Dit wordt een massale toeloop.

Het is de bevestiging van hoe kwalijk de reputatie van Paulus was in Jeruzalem. Moet je nagaan: we hebben het hier niet over Jacobus, Petrus of Johannes. Zij onderwezen de besnijdenis en leefden gewoon naar de Joodse gebruiken. Zij waren in dat opzicht onomstreden binnen het Messiaanse Jodendom. Zij leefden Joods, en dat gold voor Kefas en Johannes ook. Maar Paulus bewoog zich onder de natiën, en het onderwijs dat hij daar aan de Joden gaf, was het grote bottleneck van de hele kwestie. Stel je voor wat dat betekend moet hebben voor Paulus, die wist wat hem allemaal ten laste gelegd was.

De grote strijd die Paulus in de gemeenten in het buitenland altijd weer had – of je nu de Galatenbrief neemt, de Kolossenzenbrief of de Timoteüsbrief – was altijd met de judaïseerders. Dat wil zeggen: zij die meenden dat de gelovigen uit de natiën "verjoodst" moesten worden, in een "light-versie" of hoe je het ook wilt noemen. Zij promootten de besnijdenis, de hoogtijden of de shabbat, en daar ging Paulus altijd met gestrekt been tegenin. Jacobus zegt dus: "Als men er lucht van krijgt dat jij in Jeruzalem bent gearriveerd, dan gaat er een massale toeloop komen." Nu geeft hij een advies...

Het Advies van Jakobus: Bewijzen Dat Men de Wet Onderhoudt ↑ hoofdstukken

Jakobus geeft een advies; hij zegt gewoon wat je moet doen: "Doe dit, wat wij u zeggen. Bij ons zijn vier mannen die een gelofte op zich hebben genomen. Neem deze mannen mee, heilig u en word gezuiverd samen met hen. Draag de kosten voor hen, zodat zij het hoofd zullen kunnen kaalscheren." Wat hij hier eigenlijk zegt — en dat is voor ons misschien wat moeilijk voor te stellen — is dit: doe nu precies datgene waarmee je het vertrouwen kunt terugwinnen onder de Joden bij wie jij nu in zo’n kwade reuk staat. Dat wil zeggen: doe gewoon strikt naar de Joodse gebruiken en heilig je met hen. Deze mannen hadden namelijk een gelofte op zich genomen en aan het einde van zo’n gelofte was het Joods gebruik om je kaal te scheren. Dat is allemaal strikt Joods gebruik. Ik herinner me dat we dit bij een andere gelegenheid al eens eerder hebben besproken.

Het gaat er nu niet eens precies om wat Jakobus zegt of wat Paulus precies wordt opgedragen om te doen. Het gaat erom dat hem wordt gezegd: "Doe dit en dat; ga erin mee. Betaal zelf ook de kosten die daarmee samenhangen." Er moesten namelijk ook weer offers gebracht worden. Er moesten offerdieren gekocht worden die geslacht zouden worden en daar waren kosten aan verbonden. Jakobus vraagt: "Zorg jij ervoor dat dit betaald wordt, zodat zij allen zullen weten dat jij demonstratief de wet onderhoudt." Zo zou voor iedereen duidelijk worden dat de dingen waarin zij omtrent u onderricht zijn, niet waar zijn.

De beschuldiging was dat Paulus de Joden in het buitenland zou leren afstand te nemen van Mozes. Men beweerde dat hij tegen de Joden die gelovig waren geworden — die geloofden dat Jezus de Messias is — zou zeggen: "Je moet je kinderen niet meer laten besnijden en je moet niet meer naar de gebruiken wandelen." Dat was de beschuldiging. Maar was dat zo? Jakobus wist heel goed dat Paulus dat helemaal niet leerde. Daarom zegt hij nu tegen Paulus: "Demonstreer nu zelf dat je volstrekt Joods leeft, zodat het volstrekt helder is dat de beschuldiging die aan jou kleeft niet waar is."

Kijk, Paulus predikte niet dat de Joden niet Joods zouden mogen leven. De beschuldiging was dat zij dat niet meer mochten, maar Paulus leerde dat ze daarin vrij zijn. En dat is nou precies het subtiele verschil. Dat woordje 'behoeven', waar ik het zojuist over had, is een dissonant omdat dit precies is wat Paulus leerde. Laten we dit even op een rijtje zetten — aan het einde zal ik het nog wat systematischer doen. Hij leerde inderdaad dat in Christus Jood noch Griek is. Moet je nagaan: als Paulus daar onder de natiën is en er komen mensen tot geloof — Grieken, Joden, van alles — dan speelde dat voor hem geen rol. Aan Paulus was het evangelie van de voorhuid toevertrouwd. Hij zei niet: "Je mág je kinderen niet besnijden," het speelde simpelweg geen rol. De bewering die rondzong, dat hij zou zeggen dat je dat niet meer mócht doen, was dus niet waar.

Wat wel waar was, is dat het voor Paulus geen verschil maakte. Of het nu Grieken waren of wie dan ook, al degenen die geloven dat Jezus de Messias is, vormen samen één lichaam, één Ecclesia. Zij vormen een eenheid en in Christus is Jood noch Griek; het maakt geen enkel verschil. Maar dat was nou precies wat de Joden zo jaloers maakte. Meestal wordt dat 'jaloers maken' opgevat als een compliment of aanbeveling, in de zin van: "Laten we laten zien hoe geweldig het is dat Jezus de Messias is." Maar het idee bij dat jaloers maken is juist dat er iets aan de natiën wordt gegeven waarvan Israël denkt: "Ja, maar dat is van ons! Wij hebben die eerste rechten."

Door te zeggen wat Paulus daar vertelde, maakte hij duidelijk dat het heil naar de natiën is gezonden. Dat was het 'evangelie van de voorhuid', een technische term voor het evangelie van de onbesnedenen. Dat betekent simpelweg dat in de blijde tijding die Paulus vertelde, de besnijdenis geen rol speelde. Maar dat was juist het hele punt. Hij zei dus niet dat je je kinderen niet mócht besnijden. Bij bepaalde gelegenheden deed hij dit zelfs wel, zoals in de geschiedenis van Timotheüs, die hij ter wille van de Joden liet besnijden. Maar het speelde geen rol in de zin van rechtvaardiging. Hierdoor stonden de niet-Joden volstrekt op gelijke voet met de Joden. Dat was de angel in Paulus' boodschap en de reden waarom hij zo buitengewoon moeilijk lag in het Joodse land.

De beschuldiging was dus niet waar. Jakobus zegt er nog bij dat Paulus ook zelf in de elementaire dingen, in het ABC van de wet, bewaakt. Paulus wandelde consequent in Joods Torah-getrouw vertrouwen. Je leest dat in verschillende teksten die ik hierbij geef, waar dat zelfs heel expliciet door Paulus zelf gezegd wordt. Waarom deed Paulus dat? Ook hier komt dezelfde gedachte terug: het evangelie was naar de natiën gezonden en aan Paulus was de taak gegeven om dat tegen Israël te vertellen. Daarom ging Paulus altijd eerst naar de synagoge om daar te vertellen dat het evangelie naar de natiën was gegaan. Dat is jaloersmakend hoor, in de zin van: dat wekt kift op. "Krijgen we dat nou?" dachten ze.

Paulus kon dat alleen maar geloofwaardig vertellen als Jood in de synagoge als hij zelf ook Joods leefde. Stel je voor dat Paulus als een goy had geleefd, dan had hij nooit ingang gehad in de synagoge. Maar daarvan kon men hem helemaal niet beschuldigen. Dit bewijst weer dat de bediening die Paulus had onder de natiën niet alleen goddelijk bevestigd werd met wonderen en tekenen, maar dat hij hiermee ook inderdaad ingang hield binnen de Joodse wereld. Dat neemt niet weg dat de boodschap die hij had — namelijk dat God nu het heil naar de natiën stuurt — ontzettend veel kwaad bloed opwekte.

Dan kom je nog op een andere vraag terecht: hoe zat het dan met de besluiten die ooit in Jeruzalem waren genomen? Dat lees je in Handelingen 15. Daar was ooit een apostelvergadering belegd omdat Paulus in het buitenland was geweest en er tal van gemeenten waren ontstaan. Paulus predikte daar de vrijheid; de wet speelde daarin geen rol. Dat was niet tegen de wet en het was geen afval van Mozes, maar het speelde simpelweg geen rol voor de rechtvaardiging. Vervolgens waren er echter allerlei Joden die zeiden dat de gelovigen uit de natiën ook besneden moesten worden. Toen is die vergadering belegd en is er besloten dat de natiën voorkomen vrij zijn.

De Vrijheid van de Natiën en de Besluiten van Jeruzalem ↑ hoofdstukken

Dat staat er hier ook bij. Jakobus is nog steeds aan het woord en hij zegt: "Maar omtrent degenen van de natiën die geloofd hebben, schreven wij een brief..." Hij doelt daarmee op de vergadering in Handelingen 15 en de besluiten, de dogmata, die in Jeruzalem unaniem waren genomen. Er was toen besloten dat zij zich zouden wachten voor afgodenoffers, bloed, het verstikte en hoererij.

Met andere woorden: de wet zou hun niet worden opgelegd. Niets van de wet. Ze zouden zich alleen wachten voor deze specifieke zaken. Maar alle dingen die hier genoemd worden, hebben te maken met dat wat mensen in het algemeen vanaf Adam tot Noach altijd al niet deden. Zij zouden zich wachten voor afgoden en voor hoererij, en ook voor bloed en het verstikte. Dat wil zeggen: vlees.

U weet het hè? Van Adam tot Noach aten mensen geen dieren. Pas na de zondvloed lees je dat ook het gedierte tot voedsel wordt gegeven. Alleen bloed zou men niet eten. Dat was dus niet een wet van Mozes of iets dergelijks, maar eigenlijk geldt: wanneer het vlees wordt vrijgegeven, wordt erbij gezegd dat de ziel in het bloed is. Het bloed laat je daarom lopen op de aarde. Vandaar ook het verbod op het verstikte, want daar zit het bloed nog in.

Het loutere feit dat deze drie of vier dingen genoemd worden, is dus niet een gedeeltelijke handhaving van de wet van Mozes. Nee, het betekent dat zij vrij zijn van de wet van Mozes en dat deze zaken universeel zijn. De Joden spreken dan over de Noachitische geboden; dat wat eigenlijk voor de hele mensheid geldt. Vanaf Adam tot Noach: geen afgoden, geen hoererij en zich onthouden van bloed en het verstikte.

Dat was wat er over de natiën was gezegd. De natiën waren vrij van de wet. Daar ging Handelingen 15 over. Die vergadering in Jeruzalem ging puur over de vraag of gelovigen uit de natiën de wet moeten houden. Het is volstrekt helder wat daar toen is besloten. Unaniem, ook door Jakobus — die daar uiteindelijk zelfs de woordvoerder was — is dat formeel afgesproken. De natiën waren vrij.

Jakobus zegt zelfs: "Het heeft de Heilige Geest en ons goedgedacht." Zo wordt dat genotuleerd, vastgesteld en op schrift gesteld. Vervolgens gaat Paulus de boer op met deze besluiten. Het is bekrachtigd. Niet dat het voor Paulus per se nodig was, want hij ging toch wel op deze wijze te werk, maar nu vond zijn bediening ook deze erkenning in Jeruzalem. Dat was dus volstrekt helder.

Hier in Handelingen 21 is de kwestie echter een andere. Hier is niet de vraag of gelovigen uit de natiën de wet moeten houden, want dat was allang geregeld. De kwestie hier is: moeten Joden die onder de natiën wonen afstand nemen van Mozes? Paulus werd daarvan beschuldigd, maar het was niet waar. Paulus zei niet dat je afstand moet nemen van Mozes. Dat deed hij zelf ook niet. Het speelde alleen geen rol in zijn prediking.

Men was vrij, en dat was de crux. In feite is dat nog steeds het punt bij het probleem dat men met Paulus heeft. Dat geldt voor het Messiaanse Jodendom, maar ook voor Messiaanse gemeenten die in de praktijk vaak gejudaïseerde gemeenten zijn. Daar is de rol van Paulus zo omstreden, maar ook misverstaan. Zal ik het nog eens eventjes kortweg op een rijtje zetten?

Twee Bedieningen: Messiaanse Joden Versus Paulus ↑ hoofdstukken

Aan de ene kant de Messiaanse Joden en aan de andere kant Paulus. Met Messiaanse Joden bedoel ik nogmaals de Joden die geloven dat Jezus de Messias is. Denk bijvoorbeeld aan Jakobus, Petrus en Johannes, en die tienduizenden die daar in het Joodse land waren.

Laten we het even op een rijtje zetten. Die Messiaanse Joden stonden op het standpunt: God roept Israël, en ook de natiën zijn welkom. Dat laatste lag aanvankelijk trouwens nog heel gevoelig; het duurde nog een flink aantal jaren voordat Petrus naar een heiden ging, naar Cornelius. In principe ging men ervan uit dat eerst Israël tot geloof moest komen, en pas als Israël tot geloof is gekomen, komt de Messias. Wanneer de Messias er eenmaal is, gaat de zegen vervolgens naar de natiën.

Maar bij Paulus is het: God roept een heidens volk, en ook de Joden zijn welkom. Dat is een omkering, of beter gezegd: een ander accent. Bij de Messiaanse Joden staat Israël centraal, maar in de bediening van Paulus staan de natiën centraal. God roept een 'dwars volk' uit de natiën. Paulus haalt dit in Romeinen 10 ook aan vanuit het boek Deuteronomium: dat God hen jaloers zou maken door een 'dwars volk', door een heidens volk.

Nu gaat het dus volop naar de natiën. Jeruzalem gelooft niet en Paulus is toen... trouwens, lees het maar eens na in Handelingen 21 en het hoofdstuk daarna. Er gebeurt precies wat de verwachting al was: er ontstaat een volksoploop zodra Paulus in Jeruzalem wordt gesignaleerd. Men beweerde dat hij een heiden in de tempel had gebracht, binnen de sorek, binnen de muren. Dat was letterlijk een doodzonde als je dat deed. De beschuldiging was niet waar, maar in feite is het illustratief. Het is precies wat zijn boodschap inhoudt: dat de natiën nabijgekomen zijn.

Er ontstaat een volksoploop en Paulus dreigt gelyncht te worden. Uiteindelijk wordt hij door de Romeinen bevrijd van de Joden — ook weer heel illustratief. Wanneer hij op de trap staat, vraagt hij of hij het woord mag voeren en begint hij zijn verhaal te vertellen. Hij spreekt totdat hij vertelt dat de Heer tegen hem had gezegd: "Je moet Jeruzalem verlaten, want ze gaan jouw getuigenis niet aannemen. Ga nu weg, ver weg naar de natiën." (Hij zegt gekscherend: ver weg naar Den Haag). Dat was het einde van zijn betoog. Tot dat punt kon hij spreken, maar dan wordt hem het zwijgen opgelegd. Je leest dat er een totale consternatie onder de luisteraars ontstaat; men vindt dat die man niet langer mag verder leven.

Waar het om ging, is wat Paulus zei: Jeruzalem gelooft niet en nu gaat hij naar de natiën toe. De Messias is gekomen en wie krijgen de zegeningen? De natiën. Dat was jaloersmakend. Dit is het Evangelie van de besnijdenis, de boodschap die de Messiaanse Joden — met Jakobus, Petrus en Johannes als representanten — brachten. Dat was precies wat Kefas ook ooit op het tempelplein vertelde: "Voor júllie is de Messias bestemd. Jullie moeten geloven in Hem die door God is opgewekt uit de doden. Als dat gebeurt, komen er tijden van herstel en zal alles in vervulling gaan wat de profeten hebben gesproken." Dat het via een gelovig Israël zou gaan, dat is het Evangelie van de besnijdenis.

Paulus vertelt echter een fase verder, de 'update' zeg maar. Paulus wist inmiddels: Israël gelooft niet. De eerste keer dat zijn naam genoemd wordt, is immers in verband met de steniging van Stephanus door het Sanhedrin. Officieel neemt men daar afstand van de opgewekte Messias. Aan Paulus was het Evangelie van de voorhuid toevertrouwd. Dat wil zeggen: het evangelie voor de natiën, een heidensevangelie waarin de besnijdenis als zodanig geen rol speelt. Niet dat je je niet mág besnijden, maar de besnijdenis speelt geen rol. Voor hen was dat in feite nog erger: hij sprak er niet tegen, het speelde simpelweg geen rol.

Bij de Messiaanse Joden zijn de natiën gasten en vreemdelingen, maar bij Paulus is er geen onderscheid tussen Jood en Griek. Bij de Messiaanse Joden zijn de Joodse gebruiken niet vereist voor de natiën, maar bij Paulus is het accent eigenlijk omgekeerd: Joodse gebruiken zijn geen verhindering. Voelt u dat verschil in accent? De Joden bij Jakobus, Petrus en Johannes dachten: "Nee, de natiën hoeven de wet niet te onderhouden, die is voor hen niet vereist." Maar Paulus vertelde aan de natiën: "Iedereen is welkom. En ben je besneden? Dat is geen verhindering."

Is dat een ander evangelie? Nee, maar het is wel anders. We hadden het daar al eerder over: de setting is anders en de accenten zijn verlegd. We zijn een fase verder. Dat is in feite ook de wijze waarop God in deze tweeduizend jaar opereert. Israël is in aanzien afgenomen en onder de natiën gebracht. En waar is Israël in die tijd terechtgekomen? Juist, onder de natiën, zodat Israël nu ook mag meeluisteren naar een heidense boodschap. Dat is heel bijzonder, maar dat is de gang van zaken nu. En we staan nu op het punt — dat moet ik erbij zeggen — dat deze rolverdeling ook weer op zijn einde loopt.

De Toekomstige Rol van Israël en de Rijkdom van de Ecclesia ↑ hoofdstukken

Paulus gaat er ook op in: nu, door hun verwerping, gaat het heil naar de natiën. Maar, zegt hij erbij, dat heeft een 'totdat'. Totdat de volheid van de natiën is ingegaan. Als de volheid van de natiën is ingegaan, dan pakt God alsnog weer de draad met Israël op. Dat betekent dus dat als we binnenkort – want in die termen spreken we dan toch, de termijn is bijna voltooid – en dan gaan wij een etage hoger... Ja, en dat betekent dus dat er weer een hele nieuwe fase aanbreekt. Dan begint God weer een nieuw getuigenis in Jeruzalem met twee getuigen, en dan ontstaat daar weer een heel nieuw getuigenis en hele andere verhoudingen dan we in de huidige tijd hebben.

Maar begrijpt u – en daarmee wil ik afsluiten – begrijpt u hiermee ook hoezeer Paulus is misverstaan? Toentertijd al, en vandaag is het niet anders. Ik geloof trouwens ook dat het hele idee van Messiaanse Joden als een onbescheiden groep, zeker in Messiaanse gemeenten... dan ben je eigenlijk door de verkeerde deur binnengestapt. Het speelt geen rol. Jood-zijn speelt geen rol in de huidige tijd; Jood noch Griek. Straks, binnenkort, worden de verhoudingen weer anders. Dus ja, dat is wat ik graag wilde vertellen over de Messiaanse Joden en Paulus, en de gevoeligheid daarvan.

Ik kan u aanraden trouwens om het vervolg van Handelingen 21 te lezen, want het is echt heel spannend in allerlei opzichten, maar ook zo buitengewoon leerzaam. Ondertussen verblijden wij ons over dat wat God via de apostel Paulus allemaal onder de natiën heeft verteld: de verzoening der wereld en de rijkdom die wij in Christus hebben. Want dat is een positie waar zelfs Israël nog nooit van heeft kunnen dromen.

Dat wat voor ons als Ecclesia is weggelegd – en dat is echt een allerlaatste, sorry hoor – is dat wij deel uitmaken, niet alleen maar van de bruid van de Messias, maar dat wij deel uitmaken van het lichaam van de Messias. Als hoofd en lichaam, dat wij met Hem verbonden zijn in de hemel, dat is ongekend groot. En ja, dat is wat we allemaal vernemen als we die brieven lezen van de apostel Paulus. Zullen we het daarbij laten voor vandaag?

🎧 Paulus & de messiaanse Joden
Delen: