▶ 00:00 Terugblik op Deel 1: de Grondwet voor een Koning ↑ hoofdstukken

Twee weken geleden waren wij hier ook op deze plaats en toen spraken we ook, zoals u op de titel achter mij geprojecteerd ziet, al over dit onderwerp: 'Géén koning zoals alle volken'. Dat was toen deel 1 en nu hebben we deel 2, en dat wordt ook de laatste. Hoewel ik eraan denk om het nog een vervolg te geven, maar dat krijgt dan een andere titel. In ieder geval is de term en de titel, de frase zelf, direct ontleend aan de passage die we de vorige keer hebben besproken in 1 Samuël 17 en ook aan het hoofdstuk dat u hier ziet en dat we vanmorgen gaan bespreken, 1 Samuël 8.

Laat ik, al was het maar voor degenen die er de vorige keer niet waren, nog even kort voor het voetlicht brengen wat we toen hebben gezien. De titel is dus 'Géén koning zoals alle volken'. God geeft, vlak voordat het volk het land binnentrekt, eigenlijk al aan dat wanneer zij eenmaal in het land zouden arriveren, zij wellicht het verlangen zouden gaan krijgen – dat wordt feitelijk min of meer neutraal gezegd – om een koning te hebben zoals alle volkeren. Dat motief klinkt al een klein beetje verdacht: 'zoals alle volkeren'. Daarmee wordt kennelijk al aangegeven dat zij willen zijn zoals alle volkeren. God zegt dan feitelijk: dat is dan goed als jullie dat willen, maar dan geef ik jullie wel een grondwet mee voor een koning die dan eventueel komt. Want dat wordt dan wel, naar mijn inzetting en naar mijn onderwijs, een koning van een heel ander type dan de volkeren die hebben.

Er worden dan een vijftal negatieve dingen genoemd. Er worden ook positieve dingen gezegd over hoe die koning wel zou zijn en wat hij wel zou doen, maar er worden vooral vijf dingen genoemd waarin hij feitelijk beperkt wordt; dingen die hij niet zou doen en hoe hij ook niet zou aantreden. In de eerste plaats werd gezegd dat niet het volk, maar God de koning zou kiezen. Ik heb er de vorige keer al even op gewezen: dat was dus geen democratische keuze. God zou de keuze maken voor de koning. Er wordt ook bij vermeld dat het iemand moest zijn uit hun eigen midden, uit de broeders. Dat wil zeggen: uit het volk van Israël en geen buitenlander. Het moest iemand zijn die deel uitmaakte van het volk en ook vertrouwd was – en dat is de onderliggende suggestie – met het onderwijs dat God aan het volk juist had gegeven.

Dan worden er nog drie dingen gezegd. Hij zou niet veel paarden houden. Ik ga dat nu natuurlijk niet meer breed toelichten, want de vorige keer heb ik daar uitgebreid bij stilgestaan, maar dat betekent in de praktijk gewoon dat hij geen leger zou hebben. Een leger zoals alle volkeren dat hadden en zoals alle koningen van de volkeren dat deden. Met name ook Egypte wordt in dit verband genoemd. Die hadden allemaal veel paarden, want dat was de wijze waarop oorlog werd gevoerd. Juist van de farao lezen we herhaaldelijk over zijn vele paarden. U weet ook hoe het daarmee is afgelopen en hoe ze ooit in de Rode Zee zijn omgekomen: de farao met zijn wagens en paarden. Hij zou dus geen leger hebben. De Bijbel is niet pacifistisch; het gaat er niet om dat er niet gestreden zou worden, maar niet door middel van een leger dat al bij voorbaat gevormd is. Niets van dat al, want God kan net zo goed bevrijden, verlossen en beschermen door weinigen als door velen. Dat is een les die ze heel dikwijls hebben moeten leren.

Een ander ding: hij zou ook niet vele vrouwen nemen. Ook daar is heel veel over te melden en we hebben het daar de vorige keer uiteraard over gehad. Ik heb dat vooral toegelicht aan de hand van Salomo. Die vele vrouwen staan uiteraard voor een harem, maar ook voor diplomatie. Het loutere feit dat zo'n koning vele vrouwen had, betekende dat zij allemaal bondgenootschappen vertegenwoordigden met de natiën. Het waren emblemen van bondgenootschap. Dan lees je ook dat zij gemakkelijk het hart van de koning op een verkeerd spoor zouden kunnen brengen, juist door al die buitenlandse bondgenootschappen. Israël zou zelfstandig, los van de volkeren, haar recht zoeken. Soeverein, zeg maar. Niet afhankelijk van bondgenootschappen met Egypte, met Arzenef en noem maar op.

Dan wordt er nog iets gezegd: hij zou niet veel goud en zilver vergaren. Dat wijst er in feite op dat hij geen schatkist erop nahoudt. Hoe doet een koning dat? Hoe vergaart hij veel goud en zilver? Dat doet hij gewoon door belasting te heffen. Als Israël ooit al een koning zou krijgen, dan geen koning die zich aan deze kenmerken zou onderschikken en zich daaraan zou onderwerpen. Hij zou dus niet rijk zijn. Het hele idee is dat die koning heel klein is in zijn macht. Het is in feite wat Israël altijd gehad heeft: een richter die recht spreekt, en dat is wat het is. Hij zou niet veel macht hebben. Ik had deze Bijbelstudies ook een andere titel kunnen geven, er zijn verschillende varianten mogelijk, zoals 'macht corrumpeert'. We kennen allemaal de uitdrukking dat macht doet bederven; macht doet hele gekke dingen met de mens. Daarom had God het al verordend in de grondwet aan Israël: als daar een koning komt, mag die in ieder geval niet machtig zijn. Hij moet klein en bescheiden zijn. Niet een koning op een paard – dat was ook het plaatje – maar op een ezel. Dat klinkt heel sjofel, maar dat is nou precies ook het hele idee. Geen groot overheidsapparaat, nee, allemaal heel klein en bescheiden. Want ja, als je niet veel goud of zilver hebt, dan kun je het ook niet uitdelen. Dat betekent dus inderdaad dat hij heel beperkt is in de wijze waarop hij de macht uitoefent.

Ik heb er trouwens ook nog op gewezen dat sinds de tijden van de natiën – dat wil zeggen zo ongeveer vanaf de zesde eeuw voor Christus, beginnend bij Nebukadnezar – ook het muntgeld is uitgevonden. Dat vond ik een heel frappante ontdekking; ik had me dat nooit eerder gerealiseerd. Vanaf toen hadden koningen niet alleen veel geld, maar men is het geld ook gaan beheersen. Men gaf zelf het geld uit, met de kop van de koning zelf op de munt. Dat is geëvolueerd, of voor mijn part gedevolueerd – want ik weet niet of dat een opwaartse of een neerwaartse lijn is. In ieder geval zorgt het ervoor dat die koning steeds meer macht krijgt, maar daardoor ook het vermogen heeft om dat geld te manipuleren. Dat is weer een verhaal apart. Hierdoor ben je in staat om de geldhoeveelheid te vermeerderen en daardoor de waarde ervan te verminderen, waardoor je de mensen weer armer maakt. Dat doe je door middel van belastingen, maar je kunt het ook door geldcreatie doen.

We hebben die zaken zo op een rij gezet en dat was de samenvatting van de vorige keer. Vandaag gaan we naar 1 Samuël 8. We zijn gearriveerd bij de persoon van Samuël; de naam van het boek zegt het al. Hij is de laatste. Samuël de profeet, zo wordt hij genoemd, onder andere in Handelingen 13 vers 20 in een toespraak die Paulus hield in Antiochië: de laatste van de richters.

Als ik het even in een tijdlijn mag neerzetten... Bij andere gelegenheden hebben we het natuurlijk al uitgebreid gehad over de Bijbelse tijdlijn; we hebben hier immers een lange geschiedenis. We hebben toen vastgesteld – en dat ga ik nu natuurlijk niet bewijzen – dat de uittocht uit Egypte plaatsvond in het jaar 2500, in het vijftigste jubeljaar gerekend vanaf Adam. Veertig jaar later arriveerden ze in het land en weer tien jaar later was het land veroverd en door loting verdeeld onder het hele volk.

Een hele tijd later wordt Saul koning. Dat is in de dagen waar we het nu over hebben. Als u in 1 Samuël 8 leest dat het volk een koning begeert, dan krijgen ze die ook daadwerkelijk. Dat is Saul. Die tussenliggende periode duurde 347 jaar, bijna 350 jaar.

Om het grofweg samen te vatten: het jaar 2500 anno hominis – dus gerekend vanaf Adam – komt ongeveer overeen met 1500 voor Christus. In het jaar 3000 had Salomo Jeruzalem afgerond, in de zin dat de tempel gereed was, evenals het paleis. Het heeft twintig jaar geduurd voordat dat gecompleteerd was, en dat was precies in het jaar 3000. Bij de Bijbelse chronologie kom je zomaar in de verleiding om daar dieper op in te gaan, want die lijnen, de symmetrie en de structuren zijn werkelijk adembenemend.

Het gaat me er nu even om dat de periode waarin Israël nog geen koninkrijk was, maar wel richters had, een krappe drieënhalve eeuw heeft geduurd. Die periode wordt beschreven in het boek Richteren. Dezen hebben voor een deel ook gelijktijdig gericht. 'Richteren' is simpelweg het meervoud van rechters, hoe u het ook zeggen wilt. Waar we nu zijn aangekomen, is tegen het jaar 2900 gerekend vanaf Adam. Zo hebt u een beetje een idee waar we dat in de tijdlijn moeten plaatsen.

▶ 12:59 De Achtergrond: Samuel en het Falen van Zijn Zonen ↑ hoofdstukken

En dan komen we in 1 Samuël 8; laten we het hoofdstuk maar gewoon lezen. Ik kan natuurlijk, want ik wil het hele hoofdstuk bespreken, niet al te lang op alle details ingaan, maar voor de lijn van het verhaal zal ik zo een paar dingen aanstippen. In vers 1 lees je dit: "Toen Samuël oud geworden was..." We weten eigenlijk van Samuël best wel veel. We weten ook nog hoe hij ooit ter wereld kwam en de eigenaardigheden die daarbij plaatsvonden; dat is het begin van 1 Samuël. Maar inmiddels is hij een oud man geworden en stelde hij zijn zonen aan tot richters over Israël.

Ik denk dat dit hier nog niet ter vervanging is van hemzelf, maar meer ter ondersteuning. Hij was een oud man en het lukte hem allemaal niet meer om zijn taak volledig te verrichten, en dus heeft hij zijn zonen aangesteld ter ondersteuning. Het loutere feit dat ik dit zo vermeld, is ook om aan te geven dat het idee hier niet zozeer is dat hij een dynastie gaat beginnen van richters. Want eigenlijk komen richters er niet door erfopvolging. Er zijn wel pogingen toe gedaan, dat lees je ook in het boek Richteren, maar dat was in feite een individuele dienst. Het karakteristieke van koningschap is daarentegen juist weer dat het een dynastie is; dat wordt wel geregeld via erfopvolging. Maar dat Samuël inderdaad nog steeds richter is, blijkt wel uit de rest van dit hoofdstuk, want Samuël wordt wel degelijk nog, terwijl hij zijn zonen al had aangesteld, aangesproken als richter.

Hij stelde zijn zonen dus aan tot rechters over Israël. De naam van zijn eerstgeboren zoon was Joël, wat betekent: "JAHWEH is God". Een mooie naam, als u het mij vraagt. En die van de tweede was Abia, dat wil zeggen: "Mijn vader is JAHWEH". Aan de namen zal het dus niet ontbreken. En zij waren richters te Berseba. Dat ligt, als u hier het kaartje van Israël hebt... deze strook is de laatste tijd erg veel in het nieuws, dat is inderdaad dicht bij de Gazastrook. Dat is hier dus. Berseba ligt eigenlijk in het zuiden van het Judese land. Al in het boek Genesis is er al dikwijls sprake van dat Abraham bijvoorbeeld daar zijn tenten opsloeg. "Zeven bronnen" betekent dat eigenlijk. Berseba en hier de Dode Zee. In ieder geval, zij waren richters te Berseba. Een beetje een vreemde locatie, want zo zuidelijk is het niet erg centraal. Maar ja, dat is daarna ook niet meer het geval.

Maar zijn zonen wandelden niet in zijn wegen, en dat is dus geen compliment. Dat wil zeggen: Samuël was een man van God die uiteraard ook zijn zwakke momenten gehad heeft, maar die wandelde in de wegen van God. Maar zijn zonen waren van een heel andere snit. En er wordt ook bij gezegd wat er dan mankeerde aan hun richterdienst: ze waren op winstbejag uit, ze namen geschenken aan en bogen het recht.

Ja, als er iets is wat een rechter geacht wordt te doen, dan is het dat hij recht spreekt en dat hij niet zijn oren laat hangen naar iemand die steekpenningen of geld geeft om hem om te kopen. Een rechter hoort onafhankelijk te zijn en laat zich niet leiden door geld of door sympathieën; er zijn zoveel motieven om het recht te buigen. Maar in ieder geval, deze beide mannen, die zonen van Samuël, die deden dat wel. Met name de hang naar geld is een kwalijke eigenschap, die hen in feite diskwalificeerde om überhaupt een rechter te zijn. Ze namen geschenken aan en bogen het recht.

▶ 17:34 De Eis voor een Koning en het Eigenlijke Motief ↑ hoofdstukken

En daarom kwamen alle oudsten van Israël bijeen en ze gingen naar Samuel in Rama. Rama ligt een stuk noordelijker; als Jeruzalem hier ligt, dan ligt Rama er een kilometer of wat boven, ietsje meer richting het midden van het land. Om u een idee te geven: Samuel heeft eigenlijk zijn hele leven daar in Rama gewoond en gericht; het is een verhoogde plaats. In dit verband komen we weleens op de typologie van Rama, maar daar gaan we het nu even niet over hebben. Dat is een heel ander ding.

Goed, zij gingen dus naar Samuel in Rama, want ze waren helemaal niet te spreken over de situatie. Dat is ook wat er staat: daarom kwamen alle oudsten van Israël bijeen. Zij waren helemaal niet content met de situatie. Maar er schoof wel een addertje onder het gras. Ze gingen naar Samuel in Rama en ze zeiden tot hem: "Zie, gij zijt oud geworden en uw zonen wandelen niet in uw wegen." En dit wat zij vaststellen, is gewoon volledig terecht. Het is een observatie waar niks tegenin te brengen was; dat is juist wat in het voorgaande was opgetekend.

En nu komt het: "Stel nu een koning over ons aan om ons te richten, als bij alle andere volkeren." En hier heb je dus weer de titel. In feite is de manier waarop het hier geformuleerd wordt vrijwel identiek aan wat we lezen in Deuteronomium 17: "Als jullie in het land komen en er komt een moment dat jullie een koning willen zoals alle volken..." Nou, dat zou dus nog drieënhalve eeuw duren, maar niettemin kwam het moment, en hier zie je het.

Er waren twaalf richters – dat is ook wel apart in het boek Richteren – twaalf richters worden er genoemd. Maar goed, die periode komt nu ten einde. Op zich was er met het motief – dat wil zeggen met het feit aan zich dat zij een koning wilden – nog niks mis. Want dat was in Deuteronomium 17 ook al gezegd: "Als jullie dat willen, prima." Maar dan wel heel anders dan bij alle andere volkeren. Want alle andere volkeren hebben machtige koningen, maar jullie koning zal een hele kleine, bescheiden man zijn. Met weinig macht, weinig vrouwen, weinig geld, geen legers, enzovoort. Dat is de koning naar Mijn hart, naar Mijn idee.

Zij zeggen nu: "Stel een koning over ons aan om ons te richten." In feite wat ze hier zeggen is: "Wij willen gewoon weer een richter, maar nu iemand die een koning is." Daar zit het idee al in van de dynastie – ik gaf het al even aan – dat wil zeggen: een koningshuis met erfopvolging. De troon gaat van de ene zoon op de andere zoon, zoals wij het Huis van Oranje hebben; dat is een koningshuis, een dynastie. Bij erfopvolging gaat de troon naar de wettige erfgenaam. Maar dat is dus wat ik bedoelde met het addertje onder het gras. Er zit een element in van "net als alle andere volkeren". Bedoel je daarmee te zeggen: "We willen hem alleen maar koning noemen", of willen wij eigenlijk echt zo zijn als alle andere volken? Dat laatste blijkt inderdaad het geval, maar dat wordt pas aan het einde van het hoofdstuk echt duidelijk. Dus ik bewaar dat argument nog even, hoewel ik het eigenlijk al gegeven heb – maar dat was de vorige keer.

Goed. De vraag is dus eigenlijk het voorstel van deze oudsten, de delegatie die naar Samuel toe gaat: "Stel nu een koning over ons aan om ons te richten, net als bij alle andere volkeren." Toen zij zeiden: "Geef ons een koning om ons te richten", mishaagde dat aan Samuel. En degene die dat zo formuleert... het idee is natuurlijk vrij logisch. Want ja, het volk heeft daarmee ook Samuel afgewezen. Hij had zojuist zijn beide zonen als richters aangesteld, en hij was geen koning. Dus in feite is er ook een afwijzing van Samuel. Zo heeft Samuel het in ieder geval zelf ook opgevat; dat blijkt trouwens uit het vervolg. Oké, niks menselijks was hem vreemd, dus hij voelde zich hierin impliciet afgewezen. Wat hij doet is het enige rechte, namelijk: hij brengt het gewoon bij zijn God. Hij bad tot Yahweh.

En dan lees je: Yahweh zei tot Samuel (vers 7): "Luister naar het volk." Het is eigenaardig dat dat een paar keer zo nadrukkelijk gezegd wordt: "Luister naar het volk." Maar ik moet er meteen ook bij zeggen dat er in de woorden waarmee God reageert al cynisme zit. Of hoe moet ik het zeggen? Je leest later ook in het boek Hosea: "Ik gaf u een koning in Mijn toorn." Dat wil zeggen: "Oh, zij willen zo graag als de volkeren zijn? Nou, dan krijg je dat ook." Maar dat is niet in de zin van: "Dat is het beste voor jullie", maar: "Oh, jullie willen dat zo? Nou, dan zullen jullie dat ook krijgen. Luister naar het volk in alles wat zij tot u zeggen."

Dan lees je hoe God het inderdaad doorziet. Want "niet u hebben zij verworpen" – dat is niet de clou waar het eigenlijk om gaat – "niet jou, Samuel, hebben zij nu verworpen, maar Mij hebben zij verworpen, dat Ik geen koning over hen zou zijn." Had de delegatie die bij Samuel was gekomen het zo gezegd? Nou nee, dat niet. Maar God doorziet het ware motief. Het hele verhaal is eigenlijk: men gelooft niet dat God Zelf hen zou beschermen en daarom willen ze een koning als machthebber die voor hen oorlog voert.

Ik moet het motief nu alsnog weer eventjes noemen, want ik zei: aan het einde van het hoofdstuk komt het echte motief van het volk aan het licht. Ze willen iemand die voor hen uitrukt en oorlogen voert en dus een leger heeft. Kijk, u moet zich ook een klein beetje voorstellen hoe dat ging in het boek Richteren. Dan lees je telkens: het volk leefde in veiligheid en het ging hen goed wanneer ze luisterden naar hun God en wandelden in Zijn wegen. Dan ging alles goed. Op het moment dat ze Hem dan verlaten, liet Hij toe dat er vreemde mogendheden kwamen en dan ging het weer slecht. Dan roepen ze op een gegeven ogenblik en God geeft hen een richter die hen verlost. Maar nu wil Israël eigenlijk een instituut dat hen vrijwaart van die regelmaat, van dat automatisme van: ze verlaten God en dus komt er een vreemde mogendheid die hen overheerst. Ze willen een instituut dat hen daarvan vrijwaart, dat hen gewoon gegarandeerd in vrijheid houdt, ongeacht of zij God volgen en luisteren naar Zijn stem of niet.

Ja, maar zo zijn we niet getrouwd. Dat is een aardige formulering, want God was inderdaad met Zijn volk getrouwd. In feite was het land Zijn huis en Israël was verbondsmatig met haar God verbonden. Dus de beeldspraak gaat honderd procent op: zo zijn we niet getrouwd. Jullie denken nu een koning te hebben die jullie gegarandeerd een leger geeft en dat jullie, ongeacht hoe jullie leven en wandelen, bescherming hebben. Maar dat gaat niet door. En daarom zegt Hij: "Jullie hebben eigenlijk Mij hiermee verworpen." Want jullie willen Mij hier feitelijk buitensluiten, zodat jullie onafhankelijk van Mij vrede, rust en bescherming zouden genieten. Maar dat gaat niet op. En dat zal ook niet gebeuren. Ook dat is trouwens in de geschiedenis telkens weer bewezen.

Ik lees verder. Dit is nog steeds de reactie van Yahweh op het gebed van Samuel. Hij zegt: "Ze hebben niet jou verworpen, maar ze hebben Mij verworpen, dat Ik geen koning over hen zou zijn. Juist zoals zij gedaan hebben van de dag af dat Ik hen uit Egypte leidde tot op de huidige dag aan toe." Als je het even helemaal platslaat, al die eeuwen die er nu aan voorafgegaan waren: telkens neigde het volk ertoe om... ja, om wat? Om hun God te verlaten. Vanaf de dag dat Ik hen uit Egypte leidde, dat wil zeggen: uit het slavenhuis.

Zo wordt dat iedere keer genoemd. Weet je wel, dat Egypte met die machtige koning en zijn vele paarden en zijn vele vrouwen. En dat met zoveel goud en zilver, die geweldige bouwwerken, et cetera. Machtig! Maar het was een diensthuis. Egypte, daar waren ze in slavernij; nou ja, daar wisten ze alles van.

Ik vind het zo prachtig dat ook de Tien Woorden ermee beginnen, met de vaststelling: "Ik ben Yahweh, jullie God, die jullie uit het slavenhuis, het diensthuis – maar eigenlijk het slavenhuis – uitgeleid heeft." Gewoon: Ik ben jullie Bevrijder. Blijf in de vrijheid en ga niet meer op weg terug naar af, naar Egypte.

De vorige keer heb ik er ook al op gewezen; er wordt heel uitdrukkelijk op gewezen: ga niet weer gewoon terug naar af. Jullie denken misschien je daarmee te ontwikkelen, maar in werkelijkheid gaan jullie gewoon weer terug naar de slaventoestand.

God stelt gewoon vast: "Vanaf de dag dat Ik hen uit Egypte leidde tot de huidige dag toe, hebben zij Mij verlaten." Iedere keer weer hetzelfde liedje was het eigenlijk. Ze hebben andere goden gediend, "en zo doen zij nu ook tegen u." Met andere woorden: het is een vast patroon.

Het volk mag dan nu doen voorkomen alsof het een cosmetische verandering wil van het staatsbestel – we willen geen richter meer, maar een koning, en voor de rest niks. Het lijkt onschuldig. Strikt genomen, als je de wens leest van die delegatie die bij Samuël komt, kun je daar nog niks op aanmerken. Strikt genomen was daar niks fout mee.

Nee, maar God doorziet het echte motief, namelijk: men verlaat God. Men wil een instituut, letterlijk een instituut, gewoon een koningshuis dat macht heeft. Want dat is het: een koning die oorlog kan voeren en zo hun vrede en bescherming zou kunnen garanderen. Ja, maar daarmee verlaten ze Mij, strikt genomen. Dat is hoe God het beoordeelt. En zo doen zij nu ook tegen u, tegen jou, Samuël.

"...die over hen regeren zal." Eigenlijk staat hier trouwens niet het 'optreden', maar wat het 'recht' zal zijn. Het idee is – en heel vaak komen we die uitdrukking tegen, zoals het recht van de eerstgeborene of het recht van de Levieten – dat het gaat om wat gewoon vastgelegd is. Dat wat hen toekomt, wat hen grondwettelijk, om het zo maar te zeggen, toekomt; waar zij aanspraak op kunnen maken zoals het geregeld is.

Ik moet het er nog eens bijzeggen: er wordt hier gezegd dat het zó zal gaan. Het is niet maar een waarschuwing dat het zó zou kúnnen gaan.

▶ 31:21 Het Recht van de Koning: de Waarschuwing Tegen Macht en Toeëigening ↑ hoofdstukken

Maar nu dan: getuig en betuig en zeg hun aan hoe het optreden of het recht zal zijn van de koning die over hen regeren zal. Nou, als jullie dit pad gaan bewandelen, dan zal het zo gaan. Het is meer dan alleen een optionele waarschuwing, zo van: 'het zou wel eens een keertje zo kunnen zijn'. Nee, dat is eigen aan jullie hele wens. Zo zal het gaan.

En Samuël sprak al de woorden van JAHWEH tot het volk dat hem om een koning gevraagd had. Dus Samuël doet precies wat hij geacht wordt te doen, namelijk de woorden Gods doorgeven. Hij was een profeet en hij zei tot het volk: "Zo zal het recht zijn van de koning die over u heersen of over u regeren zal." Ook hier weer: het is dus een voorzegging. Feitelijk is daarmee ook gezegd: slaan jullie dit pad in, dan is dit onvermijdelijk.

"Zo zal het recht zijn van de koning die over u regeren zal: uw zonen zal hij nemen." Ja, dit is echt een sleutelwoord, dit woord 'nemen', zoals dat hier wordt geformuleerd. Want het komt in deze passage – ik heb ze er allemaal stuk voor stuk bijgenomen, eigenlijk zo goed als elk vers wat nu gaat volgen – zullen we iedere keer dat woordje 'nemen' tegenkomen. Dat is het sleutelwerkwoord dat in dit verband gebruikt wordt. En er wordt gezegd: uw zonen zal hij nemen.

Uw zonen... dat moet je je ook realiseren: als er sprake is van zoonschap, dan gaat dat over familiebezit. Een zoon is in de Bijbel altijd een erfgenaam en daarmee hoeden, behoeden en bewaren zij het familiebezit dat hun was toegekomen. U weet, het land was door loting verdeeld aan de geslachten, de twaalf stammen, families enzovoorts. En de zonen erfden dat. Maar wat zou er gebeuren als zij een machtige koning zouden krijgen die een leger zou gaan vormen? Wel, wat zou er gebeuren? Hij zal uw zonen, jullie erfgenamen, nemen. Dat wil zeggen: hij zal hen afpakken. Want nemen, dat is gewoon wat die koning zal gaan doen. Hij gaat pakken. Ja, dat is het grote voordeel als je – even sarcastisch gericht – macht hebt. Dan kun je namelijk nemen.

En ja, God weet wat voor maaksel wij zijn. Macht... je moet een mens niet te veel macht geven. Israëls recht was ook zodanig ontworpen dat dit niet zou kunnen; een koning zou niet machtig kunnen worden. Maar als jullie wel een machtige koning willen, dan is de consequentie dat hij gaat nemen. En hij houdt het niet bij een beetje; sterker nog, hij zal alles uiteindelijk opeisen. Dat is onvermijdelijk de consequentie. Zijn macht heeft altijd de neiging om te groeien.

Het is net alsof ik hier een lesje moderne politicologie geef. Ik houd een Bijbelstudie, dus ik moet soms eventjes op het puntje van mijn tong bijten, maar ik wil gewoon de Schrift laten spreken. Maar het is van alle tijden. Wat ik de vorige keer ook gezegd heb, dat wil ik eigenlijk graag nog eventjes onderstreven: het idee van deze Bijbelstudie is niet zozeer van: 'kijk, zo moet het nu gaan'. Dit zijn dingen die God had gegeven aan zijn volk Israël. Het gaat mij niet om een één-op-één overzetting. Ik wil alleen aangeven hoe geweldig wijs het Woord van God is. Zo wijs, ook als het gaat om politiek. Eigenlijk kent de Bijbel geen – ik zeg het zoals ik het zeg en zo bedoel ik het eigenlijk ook – de Bijbel kent geen eens politiek. Want ja, politiek valt er alleen maar te drijven als je macht hebt, als je geld hebt. Dan valt er wat te verdelen en te geven. Maar je kunt het alleen maar geven als je eerst genomen hebt. Dat kent de Schrift dus helemaal niet.

"Uw zonen zal hij nemen en hen dienst laten doen bij zijn wagens." Ja, en dat betekent gewoon, als je het even economisch neerzet: in plaats van dat ze dus productief zijn op hun erfgoed, zullen ze militair worden ingezet. "En hen dienst laten doen bij zijn wagens en bij zijn paarden", want dat is wat zo'n koning zal doen. Hij zal een leger hebben en dat is precies ook hun oogmerk. En ze zullen voor zijn wagen uitlopen. In feite zit daar, denk ik, ook nog de gedachte achter – ik weet het niet helemaal zeker, maar ik vermoed dat het idee ook is – dat die zonen, wij zeggen dan 'kanonnenvoer', weet je wel? Ze mogen voor de strijd uitgaan, vooraan in de strijd gezet worden. Dat zou je eens aan een David moeten vragen, hoe dat dan militair zit. Of hoe heette hij, Uria? Die werd voor in de strijd gezet. Daar loop je het grootste risico om getroffen te worden aan het front, letterlijk. In ieder geval: hij zal hun dienst laten doen bij zijn wagens en bij zijn paarden, en ze zullen voor zijn wagen uitlopen.

Hij zal hen aanstellen als overste over duizend en overste over vijftig. Dus hij geeft ook nog mooie baantjes weg. Dat is ook wel weer aardig en dat maakt zijn macht natuurlijk voor een deel ook weer aantrekkelijk, in ieder geval voor degenen die daar bij hem in de gunst vallen, om het zo maar te zeggen. En ze zullen zijn akkerland ploegen en zijn oogst binnenhalen. Dus in plaats van dat uw zonen op hun eigen erfgoed werken... nee, die gaan voor de koning werken en zijn akkerland ploegen en zijn oogst binnenhalen. Die koning legt dus eigenlijk beslag op hun arbeid en op hun eigen zonen, alsof het zijn eigendom is. Dat is het: de koning gaat zich gedragen echt als een machthebber, als iemand die alles kan claimen wat hij maar wil. En het eerste wat hij doet, is natuurlijk dat waar de economische productiviteit in gelegen is: de zonen. Die gaat hij nemen.

Hij zal ze niet alleen militair inzetten, maar hij heeft ook akkerland, want hij heeft zelf ook zijn eigen gebieden, en zij zullen zijn oogst binnenhalen. En zijn wapens en wagentuig zullen zij vervaardigen. En dat vind ik trouwens ook wel weer een heel aparte gedachte. Want omdat zij militair wedijveren... hoe gaat dat? Die koningen hebben allemaal zo hun legers, maar wat krijg je? Om het andere leger te verslaan, moet jij sterker zijn. Dat is nogal logisch. Dan moet je niet alleen slimmer zijn, zoals u zegt, maar vooral sterker. Moet je meer wapentuigen hebben, meer militairen, et cetera. Je moet sterker zijn. Ja, maar dat vindt die ander ook. En dan krijg je dus een wedloop. En daar hebben wij ook een term voor, namelijk de wapenwedloop. Niet alleen wapenwedloop, maar gewoon een militaire wedloop. Voortdurend dat wedijveren. Je moet sterker zijn en dus heb je ook steeds meer macht nodig, militaire kracht nodig.

Maar dat kost wel wat, hè? Dat kost geld. En dat betekent dus dat er ook steeds hogere belastingen moeten worden geheven om dat allemaal te bekostigen. En dat kost geld, want er is geen bedrijf dat zo enorm veel geld kost als het onderhouden van een leger. En ja, het levert niks op. Ik bedoel, het is geen productiviteit. Dus wie moet het dan opbrengen? Nou, dat moet het volk opbrengen. En dat gaan dus de zonen doen. Die koning gaat dat allemaal nemen.

En dat geldt niet alleen voor de zonen, er staat bij: "Uw dochters zal hij nemen als zalfbereidsters, kooksters en baksters." Met andere woorden: zonen, dochters, het maakt geen verschil. Verder zal hij van uw akkers, wijngaarden en olijftuinen de beste nemen en aan zijn dienaren geven. Ik heb iedere keer het woordje 'nemen' eventjes gehighlight om aan te geven: dat is wat hij doet! Hij neemt ook je akkers en je wijngaarden. Dus hij maakt aanspraak op mensen, maar hij neemt ook nog eens een keertje hun landbouwgrond af. En terwijl ik het zeg... denk niet meer aan de actualiteit, ja sorry. Ik zou eigenlijk als disclaimer erbij moeten zeggen: elke gelijkenis met de huidige politiek mag niet, of conclusies daaruit mogen niet. Maar ja, ik geef ze.

Door alleen de tekst al te lezen, zie je wat hij gaat doen. Macht is nooit tevreden; die honger naar macht zorgt ervoor dat hij aanspraak gaat maken op de zonen en de dochters. Alles eist hij op, en dan ook nog het beste: de akkers, de wijngaarden en de olijftuinen. Het beste zal hij nemen. Hij pakt het allemaal gewoon af, omdat hij meent en claimt dat het zijn eigendom is.

En hoort u het goed? Wat Samuël hier zegt, is meer dan een waarschuwing; hij voorzegt hoe het zal gaan als jullie een koning willen zoals alle volkeren. Want zo gaat dat namelijk bij alle andere volkeren. En jullie willen meedoen? Nou, dan krijg je dat dus. In feite zeg je daarmee: zo gaat het in de hele wereld. Dat was dik drieduizend jaar geleden het geval, want toen leefde Samuël, en vandaag is dat nog steeds zo. Sterker nog, het is nog veel erger geworden.

Dit is de gebruikelijke gang van zaken. Ik vind het ook wel apart: hij zal het nemen en aan zijn dienaren geven. Dat lijkt heel royaal. 'Royaal' is trouwens een aardige term; het betekent letterlijk 'koninklijk', royal. Maar ja, omdat hij van alles heeft, kan hij natuurlijk gemakkelijk weggeven. Hij geeft echter slechts weg wat hij eerst genomen heeft. Wij spreken dan over een sigaar uit eigen doos. Het lijkt heel leuk, maar in werkelijkheid heb je het zelf opgehoest, om die term maar eens te gebruiken.

Er staat ook nog bij: "Van uw koren en de opbrengst van uw wijngaarden zal hij tienden nemen." Weer dat woord: nemen. Tienden. Ik heb er de vorige keer al even op gewezen dat het principe van het recht op tienden bekend was in de Schrift. In Deuteronomium wordt uitgebreid beschreven hoe Israël tien procent in natura betaalde. Dat wil zeggen: tien procent van de opbrengst van het land, van de wijngaarden, de koren en de akkers. Alles een tiende. Die tien procent werd afgedragen en kwam ten goede aan de stam van Levi. Ik heb u de vorige keer al gewezen op de bevoorrechte positie van die stam, puur qua verhoudingen.

Het gaat dus om tienden, tien procent. Dat droegen ze af aan God. In de praktijk reserveerde God dat voor de dienst van de Levieten en voor alles wat daarbij kwam kijken, zoals bijvoorbeeld de rechtspraak. Dat is menselijke arbeid en dat kost geld, maar het was maximaal tien procent. Dat er over 'tienden' wordt gesproken, betekent niet dat ze meerdere keren tien procent gaven; het is een meervoudsvorm die aangeeft dat het gold voor alles: tien procent van het koren, tien procent van de druivenoogst, tien procent van alles.

Maar nu wordt er ook over die koning gezegd: als hij komt, als jullie zo'n koning krijgen, dan is die machtig. Maar hoe komt hij aan zijn macht? Uiteindelijk door geld. En hoe komt hij aan dat geld? Doordat hij belasting gaat heffen. Bovenop de tien procent die jullie altijd al gaven, gaat hij ook nog eens een keer tien procent vragen. "Van uw koren en de opbrengst van uw wijngaarden zal hij tienden nemen." Let weer op dat woord: nemen. Ik lach erom, maar het is eigenlijk diep triest.

Hij zal het aan zijn hovelingen en zijn dienaren geven. Daarmee maakt hij zich geliefd bij de ambtenarij, want dat is wat het zijn: hovelingen en dienaren, degenen die aan de staatsruif zitten. Hij geeft hun dat en maakt zich zo populair bij hen, maar tegelijkertijd maakt hij hen afhankelijk van hem. Dat is een ideale situatie vanuit het perspectief van een koning die steeds machtiger wil worden. Dat is wat wij vriendjespolitiek noemen, de baantjescarrousel. Elkaar mooie dingen toebedelen die je eerst van anderen hebt afgepakt. Het is heel actueel, ik kan het niet nalaten om dat te zeggen.

Verderop staat: "Uw slaven, slavinnen..." Trouwens, de Bijbel kent het idee van slavernij wel; het wordt niet verboden. Maar ik moet erbij zeggen dat een slaaf in Israël — iemand die zichzelf verkocht vanwege schulden — in het zevende jaar automatisch weer vrijkwam. Dat was zo geregeld. Maar goed: "uw slaven, uw slavinnen en de beste van uw jonge mannen en uw ezels." Dit is een prachtige koppeling: uw jonge mannen en uw ezels. En uw andere ezels...

Je moet je realiseren dat een ezel in de Bijbel een specifieke betekenis heeft. Een paard staat symbool voor strijdmacht en militaire kracht, maar een ezel is een productie- en transportmiddel. Het vervoer ging per ezel en er werd mee geploegd. En wat doet die koning? Hij neemt mensen, hij neemt land, hij neemt gewoon alles. Hij neemt de arbeid en hij neemt het kapitaal. Hij eist nog eens tien procent extra op.

U zegt misschien: dat is erg. Maar terwijl ik het zo zeg, denk ik: het volk droeg toen twintig procent van hun inkomen af. Weet u hoeveel wij afdragen? Dat gaat richting de vijftig procent. Even voor de goede orde: dit is geen politiek oordeel, maar ik wil het toch gezegd hebben. Alles eist hij op. Het houdt niet op, dat is het aparte wat je hier leest. "Uw ezels zal hij nemen en gebruiken voor zijn werk." Natuurlijk, want hij heeft ze nodig. "Van uw kleinvee zal hij tienden nemen." Net als van de akkers en de wijngaarden zal hij ook van het kleinvee tienden nemen. Dat was dus eveneens bovenop de tien procent die Israël al afdroeg.

▶ 48:45 De Ultieme Consequentie: Verlies van Vrijheid en Slavernij ↑ hoofdstukken

"En zelf zult gij hem tot slaven zijn." Ja, dit is in feite de samenvatting: jullie worden dan gewoon weer slaven. Daarmee zijn jullie simpelweg terug bij af, want jullie zijn ooit bevrijd uit het slavenhuis. Als jullie de weg opgaan die jullie nu zijn ingeslagen – ongetwijfeld met de beste motieven, dat weet ik niet helemaal, maar zo klinkt het in ieder geval – dan is dat een weg naar slavernij. Uiteindelijk hebben jullie niets meer. De tekst zegt simpelweg: "slaven". Dat is de essentie van slavernij: je bent het eigendom van een ander. Een werknemer is geen slaaf, want die verhuurt zich voor een bepaalde tijd. Maar een slaaf is 24/7 het eigendom van zijn heer.

Wat die koning gaat doen, is alles opeisen. Hij gaat alles opeisen. Dat gebeurt waarschijnlijk niet van de ene op de andere dag, maar het wordt steeds meer en meer. Het volk, de zonen, de dochters, de arbeid, het land, de opbrengst... alles is van hem. Wij zouden tegenwoordig zeggen: de staat. In ons land hebben we ook een koning, maar die is feitelijk slechts een ornament; hij mag lintjes doorknippen, maar veel meer dan dat is het niet. Maar de staat... voor velen is het een ideaal dat alles collectief eigendom is. Dat heet socialisme; dan is alles van de staat en heeft het collectief het bezit in handen.

Kent u deze uitspraak? Ongetwijfeld: "You’ll own nothing and you’ll be happy." Dat was de beruchte uitspraak van Klaus Schwab van het WEF. Zijn plan voor 2030 was dat het ideaal zou worden: mensen hebben geen bezit meer. Je bezit niets, maar je zult gelukkig zijn. Maar het betekent simpelweg dat alles van de staat is geworden. Alles is van de koning of de overheid, en jij hebt niets meer. Daar komt het op neer.

Zoals ik het nu belicht, is dat de wijze waarop de Schrift het beoordeelt en hoe God Zijn licht daarop werpt. Maar van de andere kant bekeken – vanuit de koning, de politiek en de politieke filosofieën – laten ze juist de andere kant van het verhaal zien. Zij zeggen: "Kijk, deze vogeltjes in de kooi zijn verzekerd van bescherming. Ze hebben onderdak, ze hebben voedsel, ze lopen geen risico’s; ze krijgen gewoon alles. Ze hebben medische zorg." Voor een vogeltje in een kooi weet ik dat niet precies, maar als het een leeuw in een kooi was... die hebben alles. Alles wordt voor hen geregeld. En dat is voor velen het grote ideaal: je krijgt alles zomaar, voor niets. Gegarandeerd zelfs, een basisinkomen. Je krijgt alles, maar je hebt niets meer. Je bent volledig afhankelijk.

Deze wezens zijn verzekerd van al deze dingen, maar ze hebben één ding niet: vrijheid. Ze zijn gevangen. Dit is ook niet het ideaal van vogel-zijn. Ik ben geen expert – zijn dit parkieten? – maar dat maakt ook niet uit. Is dit het ideale leventje? Daar zou je een hele discussie over kunnen voeren. Wij hebben ooit – ik zeg het tegen mijn zoon – een konijntje gehad. Laten we het daar maar niet te veel over hebben. Hij zat in zo’n hokje, en ik had altijd met hem te doen. Het is toch weer leven, mensen? Hij kreeg elke dag zijn voer. Medische zorg was trouwens het grootste probleem, maar hij kreeg alles. Dat klinkt ideaal. Maar een vogel of een dier in vrijheid moet er zelf voor zorgen. Er zijn risico’s om voedsel te bemachtigen; je moet er veel voor doen en je hebt geen automatische bescherming. Nee, maar dat is leven! Dan ben je vrij. Wij vinden "vogelvrij" vaak een groot nadeel, maar ziet u hoe je het idee kunt verkopen? Hoe geweldig is het niet om een maatschappij te hebben waarbij je verzekerd bent van onderdak, voedsel, medische zorg en onderwijs? Alles wordt voor je geregeld. Ideaal!

Maar het punt is – en dat is waar de Heer voor waarschuwt – dat je dit alleen kunt krijgen als het eerst van je genomen is. Maak je niets wijs: de weg ernaartoe is de weg van slavernij. Alles wordt van je afgepakt tot je zelf niets meer hebt, en dan wordt het vervolgens "weggegeven". Je krijgt een uitkering... weet u dat hele idee? Israël kende bijvoorbeeld geen armenzorg vanuit de staat. De Heer had in Deuteronomium gezegd: "Armen zullen er altijd onder jullie zijn." Er was geen garantie van wat ze tegenwoordig "bestaanszekerheid" noemen; dat kende men niet. Israël had geen regeling die garandeerde dat er geen armoede zou zijn; er was geen ministerie voor Armoedebestrijding. "Armen zullen er altijd onder jullie zijn," staat in Deuteronomium 15, "opdat jullie vrijgevers zouden zijn." Als je tien procent weggeeft, heb je ook echt iets om weg te geven. Het weggeven van geld en goedheid was een individuele, particuliere verantwoordelijkheid. Tegenwoordig hoeven wij dat niet meer te doen. Waarom zou je nog geld aan armen geven? Ze hebben toch een uitkering? Je hoeft niet meer barmhartig te zijn, want het wordt allemaal voor je geregeld.

Maar om even terug te komen: "Jullie zullen hem tot slaven zijn." En nu moet ik echt opschieten, want ik heb geen idee hoe lang ik nu al spreek, maar ik moet deze passage afmaken. Ik eis u op, hoor! Ik eis uw tijd op. "Te dien dage zult gij jammeren over uw koning, die gij u gekozen hebt, maar JAHWEH zal u te dien dage niet antwoorden." Het is feitelijk heel treffend als je erover nadenkt: je krijgt wat je zelf hebt gekozen, en vervolgens gaat men jammeren. Mensen zeggen vaak dat je in een democratie tevreden bent omdat je krijgt wat je zelf hebt gekozen. Is dat zo? Is een volk in een democratisch land tevredener? De vraag stellen is hem beantwoorden. Maar "te dien dage zult gij jammeren over uw koning die gij u gekozen hebt, maar JAHWEH zal u te dien dage niet antwoorden." Het idee is: als het volk haar eigen weg gaat en meent die te moeten gaan, dan zal God hen ook doen ondervinden dat deze weg doodlopend is. Hij had het van tevoren al gezegd: "Dit is de weg die je gaan zult, luister nou." Wil je niet luisteren? Prima, dan krijg je wat je wilt, maar dan zul je het voelen ook. Dan zul je inderdaad ondervinden dat het weer een weg is naar het diensthuis, naar het slavenhuis.

▶ 58:41 De Weigering van het Volk en de Roep Om Militaire Macht ↑ hoofdstukken

Het volk weigerde echter naar Samuël te luisteren en ze zeiden: "Nee, toch moet er een koning over ons zijn." Dus ondanks alles wat Samuël nu te berde heeft gebracht, lieten ze zich niet door hem overtuigen. Ze bleven bij hun standpunt: er moet een koning over ons zijn. En nu komt het argument waar ik al een paar keer op gewezen heb, namelijk het echte motief: "Dan zullen wij ook zijn als alle andere volkeren; onze koning zal ons richten en voor ons uitrukken en onze oorlogen voeren."

Want dat was de hele context van 1 Samuël 8 — voor de feiten verwijs ik er al even naar: 1 Samuël 7, maar ook de navolgende hoofdstukken. Er was strijd vanuit Filistea — de Gazastrook is er ook — maar ook vanuit Ammon, van beide kanten. Er was dus echt oorlogsdreiging en men wilde een leger. Vandaar die behoefte aan zekerheid van het bestaan en van bescherming. Hier zie je dus ook het echte motief waarom ze dat wilden: een koning die niet slechts recht spreekt, maar die ook machtig is om oorlogen te voeren.

Samuël hoorde al de woorden van het volk en hij bracht ze aan JAHWEH over. En JAHWEH zei tot Samuël: "Luister naar hen" — dat is nu al een paar keer zo geformuleerd — "en stel een koning over hen aan." Toen zei Samuël tot de mannen van Israël — en daarmee sluit dit hoofdstuk ook af: "Ga heen, eenieder naar zijn stad."

En inderdaad, er zou een koning over hen worden aangesteld naar hun hart, om wie zij gevraagd hadden. Dat is ook wat zijn naam betekent: Sha'ul. Sja'al betekent 'gevraagd'. Dit is wat jullie wilden vragen en het volk krijgt een koning naar haar hart: Sha'ul.

En dan vind ik het zo mooi, en daar wil ik dan mee afsluiten, maar het is eigenlijk alleen maar een hint: het is nu toch december. De volgende keer als we hier een bijeenkomst hebben, zijn we inmiddels al over de kerstdagen heen. Dat is op 31 december, jazeker.

▶ 01:00:50 De Tweede Koning: de Zoon van David Die Niet Neemt, maar Geeft ↑ hoofdstukken

Maar dan wijs ik toch heel graag op die tweede koning. Want de eerste koning zou een koning zijn naar hun hart, en de tweede koning... niet de eerste, maar de tweede. God neemt het eerste weg en het tweede stelt Hij; dat is gewoon een universeel Bijbels principe. De tweede koning, de tweede dynastie. Niet de dynastie van Saul, maar van David. Hij zou een koning zijn naar Gods hart en uiteindelijk natuurlijk dé zoon van David, de Erfgenaam. En die neemt niet, maar Die geeft. Hij eist niet het leven van Zijn onderdanen, nee, Hij geeft Zich voor Zijn volk. Hij geeft Zich, Hij geeft Zijn eigen leven.

Maar Hij geeft ook leven. Ik bedoel, Hij stierf, maar Hij stond ook op uit de doden en bracht daarmee leven aan het licht. En dat leven geeft Hij weg. En Hij zal heersen totdat de dood tenietgedaan zal zijn. En dan leeft alles en iedereen, en dan zal God alles in allen zijn. Dan is het ook het einde van het koningschap; dat is 1 Korinthe 15. Maar dat is nog weer een heel hoofdstuk apart.

Ik zie dat ik echt lang genoeg gesproken heb, dus ik wil het hierbij laten, maar wat een uitzicht! Mag ik nog één opmerking maken? Ik hoop in ieder geval hiermee duidelijk gemaakt te hebben hoeveel wijsheid er in het Woord van God gelegen is. En ook als dat licht schijnt op het hele politieke bestel wat impliciet hierin besloten ligt, dan zeg je: "Wauw, wat een God hebben we, Die zo wijs is om koningschap te beperken en om ze klein te houden, om mensen niet te veel macht te geven." Ik zou zeggen: verblijd u in dat geweldige licht en dat Woord. Amen!