▶ 00:00 Inleiding en Historische Context ↑ hoofdstukken

De titel van deze dag is inmiddels al een paar keer genoemd, zojuist ook in het gebed: 'de onbekende God'. Deze titel is direct ontleend aan het Bijbelgedeelte dat vandaag centraal staat, namelijk Handelingen 17 vers 16 tot 21. Het was niet zo moeilijk om deze dag met de andere spreker, Gerard, af te stemmen, want deze passage — die loopt van vers 16 tot en met vers 34 — hebben we gewoon in vieren geknipt. Ik mag het eerste deel voor mijn rekening nemen, de eerste zes verzen, en we zien vanzelf wel wat daarin voorbijkomt.

Het gedeelte zelf is actueel en bovendien erg bekend. Het is een van de passages in het boek Handelingen die denk ik het allerbekendst zijn: Paulus die in Athene was gearriveerd. In Rome zou hij later ook nog komen, maar dat zou nog elf hoofdstukken duren. De eerste verzen die ik vanmorgen wil bespreken, beginnen in vers 16. U kunt vanaf het scherm meekijken, maar het allermooiste is natuurlijk om voor het verband in uw eigen Bijbel mee te lezen. Maar goed, dat moet u zelf weten natuurlijk.

Ik heb deze studie als subtitel 'Botsing van wereldbeelden' meegegeven, want dat is hier echt aan de orde. Het is eigenlijk ook wel voorspelbaar, want als Paulus in Athene komt, belandt hij in een smeltkroes van religies en filosofieën. Datgene wat hij te melden heeft, staat daar zo enorm haaks op; met recht een botsing van wereldbeelden. Laten we de draad oppakken bij vers 16. Dat is het mooie van Bijbelstudie op deze wijze: je begint gewoon bij het sestiende vers en dan zoomen we in.

Voor de goede orde: in principe lees ik uit de NBG-vertaling. Waar nodig maak ik op- en aanmerkingen en op het scherm cursiveer ik dat dan om aan te geven dat ik even afwijk van de NBG-tekst. Meestal is dat omdat het er letterlijk net iets anders staat, dus dan bent u gewaarschuwd.

In vers 16 staan we midden in het relaas dat Lucas ooit optekende over de reizen en ondernemingen van de apostel Paulus: "En terwijl Paulus te Athene op hen wachtte..." Tijdens dit verblijf — en dat is het mooie van het boek Handelingen — krijg je meteen een raamwerk voor de brieven. De brieven die Paulus schreef gedurende de Handelingentijd kun je zo plaatsen door de vergelijking met dit geschiedenisboek. Terwijl Paulus te Athene op hen wachtte, in die korte tijd, heeft hij bijvoorbeeld de eerste brief aan de Thessalonicenzen geschreven. Dat weten we heel zeker, want in hoofdstuk 3 van die brief staat: "Daarom hebben wij, daar we het niet langer konden uithouden, besloten alleen te Athene achter te blijven." Als Paulus die eerste brief schrijft, is hij daar dus alleen en hij wacht op de broeders, waarover straks meer.

Om een idee te hebben van de tijd: we markeren hier vrij precies het jaar 50 van onze jaartelling. Misschien 51, maar hoogstwaarschijnlijk het jaar 50. In zekere zin vindt deze studie dus plaats op een jubileumdag, want het is precies 1975 jaar geleden dat Paulus in Athene het woord nam. Het is een leuk weetje dat je niet in de Bijbel vindt, maar in de seculiere geschiedenis staat het jaar 50 te boek als het jaar waarin Rome de stad Londen aan de Theems vestigde. In het jaar 47 was er al een nederzetting gebouwd, maar in het jaar 50 werd het daadwerkelijk tot een heuse stad gemaakt. Toen begon Londen. Maar over Londen gaan we het vandaag verder niet meer hebben; het is puur om even een idee te hebben van de tijd waarin we leven.

Vanuit Bijbels perspectief bezien is het twintig jaar na de dood, opstanding en hemelvaart van de Heer Jezus, wat plaatsvond in het jaar 30. Sommigen zeggen iets later, maar dat maakt nu even niet uit. In het jaar 30 stond de Heer op uit de doden en inmiddels zijn we twee decennia verder. Paulus is bezig met wat dan heet zijn tweede zendingsreis — al laat ik die formulering even voor wat hij is.

"Terwijl Paulus te Athene op hen wachtte..." Wie die 'hen' zijn, kan niet missen. Dat blijkt uit het voorgaande van Lucas' beschrijving en uit de brief aan de Thessalonicenzen. Het gaat om Silas — of Sylvanus, zoals Paulus hem altijd noemt — en zijn jongere broeder Timotheüs. Zij zouden vanuit Berea komen. Ze waren eerst in Filippi geweest, in Macedonië (Handelingen 16). In Handelingen 17 arriveert hij in Thessalonica, waar hij maar een paar weken is gebleven. Drie sabbatten achtereen heeft hij daar in de synagoge onderwezen, maar de reactie was — tamelijk standaard — erg afwijzend. Paulus moest het hachje redden en vertrok.

Ik zeg het niet helemaal correct: hij is eerst nog naar Berea gegaan. Ik mag aannemen dat u dat vers wel kent, want u bent hier speciaal voor Bijbelstudie gekomen, dus u bent vast ook een 'Bereeër'. Wat lezen we over de Bereeërs in Handelingen 17 vers 11? Zij die in Berea waren, onderscheidden zich gunstig van hen in Thessalonica, want zij hoorden bereidwillig aan wat Paulus te melden had. En dat is het echte kenmerk van een Bereeër: ze waren bereidwillig om te horen, maar ze gingen dagelijks in de Schriften na of de dingen die hij zei inderdaad zo waren. Daarin werden ze bevestigd, want het kwam precies overeen. Paulus leverde overal de 'bonnetjes' bij; hij beweerde niet alleen dingen, maar hij bewees ze ook. Dat maakte zijn bediening buitengewoon krachtig: het overtuigend vanuit de Schriften bevestigen en bewijzen.

Berea ligt vlak naast Thessalonica, het huidige Thessaloniki. Van daaruit is Paulus naar Athene gegaan en hier wacht hij op Silas en Timotheüs, die iets later zouden komen. Vanuit Athene zou Paulus vervolgens naar Korinthe gaan, wat beschreven wordt in Handelingen 18. Zo hebben we een goed beeld van de setting en de tijd waarin Paulus in Athene verbleef.

▶ 09:34 Geprikkeld Door een Stad Vol Afgodsbeelden ↑ hoofdstukken

Paulus wachtte daar, maar hij bracht zijn tijd niet in ledigheid door. Het eerste wat wordt vermeld, is dat zijn geest in hem geprikkeld werd toen hij zag dat de stad zo vol was – of, zoals andere vertalingen zeggen, vergeven was – van afgodsbeelden. Dit woord ‘geprikkeld’ wordt in de NBG-vertaling overigens niet altijd even concordant weergegeven. Elders wordt het namelijk vertaald met ‘verbitterd’. Ik noem hier de plaatsen erbij, zodat u het na kunt kijken: in Hebreeën wordt het weer vertaald met ‘aanvuren’.

Toch denk ik dat ‘geprikkeld’ eigenlijk de beste weergave is; zo zie je het ook in de interlineair staan. Het dekt in alle gevallen de lading: prikkelen. Dat kan heel positief zijn, maar meestal heeft het de betekenis van irritatie als we zeggen dat we geprikkeld zijn. Het kan zelfs heel sterk zijn, in de zin van verbittering, zoals we dat lezen in Handelingen 15. Ook in 1 Korinthe 13 staat bij de kenmerken van de liefde: zij raakt niet verbitterd. In die negatieve zin wordt het daar gebruikt.

Paulus werd hier geprikkeld in de zin dat hij ‘gestoken’ werd. Iets trekt je aandacht, je wordt er zo bij bepaald en je hebt dan heel sterk de neiging om daarop te reageren. Wat ik nu vertel is misschien een beetje projectie, maar ik herken dat wel. Als je dingen in het nieuws leest of je ziet bepaalde vlaggen wapperen, dan kun je geprikkeld raken. Sommige mensen raken tegenwoordig overprikkeld, maar dat is geloof ik weer wat anders. Maar als je zo geprikkeld raakt, ontstaat er ook een sterke neiging om daarover te spreken. Dat gaat hand in hand. Dat blijkt hier ook wel, want vanwege deze prikkeling hebben we straks een hele redevoering. Daar komt het in feite op neer.

In ieder geval werd zijn geest in hem geprikkeld omdat hij zag dat de stad zo vol van afgodsbeelden was. Het schijnt in die dagen zelfs spreekwoordelijk geweest te zijn dat de stad Athene meer afgodsbeelden telde dan inwoners. Nu weet ik niet hoe groot de stad destijds was – Athene had natuurlijk nog niet het formaat van vandaag de dag – maar het gaat om de verhouding: er waren meer afgodsbeelden dan mensen die er woonden. Er waren er dus ontzettend velen van.

▶ 12:49 Samensprekingen in de Synagoge en op de Markt ↑ hoofdstukken

In vers 17 staat dat Paulus in de synagoge samensprekingen hield. Dat was eigenlijk altijd zijn vaste procedure. Als Joods man zocht hij, wanneer hij ergens aankwam, logischerwijs eerst de synagoge op: de ontmoetingsplaats waar je andere Joden aantreft. Hoe gaat dat in zo’n synagoge? Daar kun je het woord nemen. Vandaar ook dat wij soms spreken over een 'jodenkerk', omdat je daar door elkaar heen kunt praten en je als vreemdeling dikwijls de gelegenheid krijgt om een woord uit te spreken. Hij hield daar dus samensprekingen.

Het is heel interessant om te zien welk woord Lucas hier gebruikt. Ons woord 'dialoog' is hiervan afgeleid. Paulus voerde daar dialogen; hij voerde daar gesprekken. 'Dialoog' betekent letterlijk 'dia' (doorheen) en 'loog' (van logos: spreken, woord). Het is een heen-en-weer-gesprek. Dat staat eigenlijk tegenover een monoloog. Ik houd nu een monoloog, zolang u er niet doorheen praat – en dat gaat tot dusver heel goed. Maar een dialoog is een samenspraak en het heeft, zeker elders in het boek Handelingen, de betekenis van over en weer argumenteren. Dat is wat je doet in een dialoog: je wisselt argumenten uit.

Ik kom even niet op je naam... Ronnie. Ronnie Werk, natuurlijk. Hartelijk welkom uit Twente, toch? In ieder geval uit het oosten van het land, met het openbaar vervoer hier gekomen. Daar komen de wijzen vandaan, zo is dat. In ieder geval heeft die dialoog heel sterk de gedachte van argumenteren. Het is niet zomaar over koetjes en kalfjes praten, maar je hebt het daadwerkelijk ergens over. Argumenteren in gesprek heeft dikwijls ook de betekenis van debatteren; ook daar zullen we het straks nog over hebben.

Wanneer hij in de synagoge was, hield hij samenspreking met de Joden en met hen die God vereerden. Dat is een categorie apart. In het Grieks staat er letterlijk 'de vereerders'. Zij worden heel dikwijls genoemd in het boek Handelingen. De bekendste is Cornelius uit Handelingen 10. Hij was een Romeinse militair met een hoge functie, maar van hem lees je dat hij God vereerde. Hij was geen Jood, en dat is het meest karakteristieke van een vereerder. Om het helemaal correct te zeggen: de 'vereerders van God' zijn, wanneer ze ter onderscheiding van Joden worden genoemd, altijd de niet-Joden die de God van Israël eerden.

Het konden ook proselieten zijn; in Handelingen 13 wordt gesproken over godvereerders die ook proselieten waren. Een proseliet is iemand die vanuit het heidendom Joods is geworden. Als het een man is, heeft hij zich laten besnijden en is hij gevoegd bij het Joodse volk. Dan word je in de praktijk gerekend als een Jood, maar je komt van buiten. 'Proseliet' betekent dan ook letterlijk 'genaderd tot'. Meestal betreft het echter mensen die niet-Joods waren, maar wel sympathiseerden met de God van de Bijbel en vooral met de gedachte van de éne God. Dat is essentieel, juist op een dag als deze, want daar hebben we het over: over de éne God.

Omdat er maar één God is, is Hij ook werkelijk God. Hij hoeft zijn domein niet af te bakenen of te delen met anderen. Nee, Hij is die éne en dus gaat Hij over alles. Dat is het grote contrast met het meergodendom. Vandaar ook dat Paulus natuurlijk zo geprikkeld was. In feite maakt het niet uit of het meergodendom bestaat uit twee, drie of een miljoen goden. Eén God kan pas absoluut zijn zodra er geen andere zijn. Of het er nu twee zijn of drie – dat bestaat immers ook, maar daar zullen we het verder niet over hebben – dan heb je polytheïsme. Die goden moeten hun macht delen en hebben een bepaald domein: de god van de zeeën, de god van de sterren, de god van het land of de god van de liefde. Maar één God is absoluut. Het is geen kwantitatief verschil, maar een kwalitatief verschil. Slechts één God kan God zijn, met allemaal hoofdletters. Die godvereerders waren monotheïsten. 'Monotheo' betekent de enige God. Omdat ze sympathiseerden met dat concept, met de wetenschap dat er één God is, kwamen zij daar in de synagoge bijeen en Paulus hield daar samenspreking.

Daarnaast was hij dagelijks op de markt te vinden, de agora. Dat woord kent u misschien wel. In de synagoge was hij in ieder geval wekelijks op de sabbat, maar op de markt was hij dagelijks. Wat had hij daar te doen? In eerste instantie dacht ik dat dit misschien met zijn beroep te maken had, omdat we in een later hoofdstuk lezen dat hij tentenmaker was. Misschien ging hij tenten verkopen, maar er is geen aanwijzing dat hij die business daar heeft uitgevoerd. Dat staat er niet, dus als ik dat ga invullen, zou ik het uit mijn duim zuigen. Het meest waarschijnlijke is dat hij daarheen ging omdat hij daar mensen trof.

En waarom is het zo interessant om mensen tegen te komen? Om over koetjes en kalfjes te praten? Over het weer of over sportwedstrijden? Athene lag vlak bij Olympia, dus er was sport genoeg te bespreken, maar daar kwam Paulus natuurlijk niet voor. Dat is een open deur intrappen. Hij trof daar mensen, en er staat letterlijk bij dat hij hen daar 'toevallig' aantrof, zonder dat het zo gepland was. Maar deze man was gedreven; hij had wat te melden. Het ging hem er niet zozeer om van anderen iets te vernemen, maar juist om anderen iets te vertellen. Het was een dialoog, maar hij wilde hen iets melden.

In vers 18 staat dat ook enige van de Epikureïsche en Stoïcijnse filosofen met hem twistten. Hier wordt gewoon het Griekse woord 'filosoof' gebruikt. Dit is interessant, want we weten allemaal dat Athene bij uitstek de stad van de filosofie is. Dat is vandaag de dag nog steeds het geval; Athene staat symbool voor de wijsheid die daar geproduceerd wordt. Er waren meer steden, Korinthe was ook zo'n stad, maar vooral in Athene lees je dat Paulus in aanraking komt met verschillende filosofische scholen. Er worden hier twee scholen benoemd die in die dagen het meest dominant waren. En feitelijk zitten we inmiddels 1975 jaar verder op de tijdschaal, maar deze invloeden zijn nog altijd herkenbaar.

▶ 22:56 De Ontmoeting met de Epicurische Filosofen ↑ hoofdstukken

Hier ziet u een afbeelding van Epicurus – zo moet ik het correct zeggen, de klemtoon ligt geloof ik op de op twee na laatste lettergreep. Hij was de grondlegger van de school van de Epicureërs. Deze man kwam van het eiland Samos, voor sommige vakantiegangers wel bekend. Hij leefde van 341 tot 270 voor Christus, dus een paar eeuwen voordat Paulus hier het woord nam, was deze Epicurus al actief en gaf hij zijn onderwijs. Laat ik een paar dingen noemen die heel karakteristiek zijn voor zijn leer. U kunt het allemaal zelf nagaan, want de Bijbel meldt dat niet expliciet, maar veronderstelt als bekend dat we weten wat Epicureërs zijn: navolgers of mensen uit de school van Epicurus.

Zij waren, als het gaat om de goden, heel agnostisch. Dat is ook een Grieks woord. Agnostisch betekent dat ze zich er niet zo over uitlieten. Ze ontkenden het bestaan niet – een agnost zegt: "Ik weet het niet." Dat is altijd een veilige positie, want dan beweer je niets en steek je je nek niet uit. Tegenwoordig verstaan we onder een agnost meestal iemand die zegt dat we het simpelweg niet weten als het gaat om de dingen van God. Zo stonden zij ook ten opzichte van de goden. Zij ontkenden niet het bestaan of het idee van de goden, maar het speelde geen enkele rol in de praktijk. Eigenlijk zijn dat dan gewoon atheïsten. Want als je er geen aandacht aan geeft of er geen uitspraak over doet, betekent het dat ze in het dagelijks leven helemaal geen rol spelen. Praktisch atheïsme is dat dus.

Wat zij trouwens ook ontkenden, is een hiernamaals of een onsterfelijke ziel. Zij geloofden heel sterk in het idee dat een mens bestaat uit atomen en op het moment dat een mens sterft, valt dat lichaam uit elkaar. Dat is trouwens een heel Bijbels idee, maar voor hen was de dood het einde. Ze kenden geen onsterfelijke ziel, maar ze kenden ook geen opstanding van de doden. Die moet u even vasthouden, want daar gaat Gerard vanmiddag meer over vertellen. Op het moment dat Paulus daar op de Areopagus gaat spreken over de opstanding, haken ze eigenlijk af. Er is geen feit dat zo on-Grieks is als de waarheid van de opstanding uit de doden. Zij ontkenden dus in alle opzichten een hiernamaals; de dood is het einde.

Er is een hele beroemde uitspraak hierover die u vast wel eens gehoord hebt. Mijn vader citeerde hem nog wel eens een keertje, niet wetende wellicht dat het een uitspraak was van deze Epicurus. Hij zei: "Zolang wij er zijn, is de dood er niet en wanneer de dood er is, zijn wij er niet meer." Met andere woorden: waar zou je bang voor zijn? Ik vind het wel een mooie uitspraak. Want laten we wel wezen: Paulus’ boodschap staat haaks op wat deze gasten – sorry dat ik het wat oneerbiedig zeg – beweerden. Dat neemt niet weg dat het natuurlijk geen kleine jongens waren; ze hadden echt wel wat te melden. Bij Epicurus, en dat zal straks ook voor de Stoïcijnen gelden, zie je dat ze rake dingen zeiden waar ook veel raakvlakken zijn met de Bijbelse boodschap. Bijvoorbeeld wat ik zojuist zei over de dood: het idee dat de mens werkelijk dood is op het moment dat hij sterft, is op zichzelf een Bijbelse waarheid. Alleen is de dood niet het einde; het is een komma, onder het motto: "wordt vervolgd".

In ieder geval is dat wat hij zei over de dood. Een ander heel karakteristiek punt van Epicurus is dat het hoogste goed in het leven rust en genot is. Het waren in de ware zin van het woord hedonisten. Maar als ik dat zeg, moet ik er meteen een aantekening bij maken. Wij verstaan onder een hedonist meestal iemand met een levensstijl van "het ervan nemen", de bloemetjes buiten zetten of losbandig leven. Dat wordt vaak aan Epicurus toegeschreven, maar dat is niet terecht. Hij zei juist niet dat je het er maar van moet nemen, want dat is losbandigheid en juist dat verstoort volgens Epicurus het genieten. Je kunt je natuurlijk helemaal bezatten, maar dat is niet het echte genot; daar kom je de volgende dag vanzelf wel achter als je daar de wrange vruchten van plukt. Echt genieten is datgene wat stabiel is, in die zin dat je werkelijk kunt genieten van de dag en van het leven. Eigenlijk was het dus een levensleer waarbij genot – niet in de losbandige zin, maar in de zin van het leven voluit leven – centraal stond. Als ik het zo zeg, denk ik: dat is geen dwaze praat. Dat is wat Epicurus naar voren bracht.

▶ 29:06 De Ontmoeting met de Stoïcijnse Filosofen ↑ hoofdstukken

Dan wordt er natuurlijk nog een school genoemd: ook enige van de Epikureïsche en de Stoïcijnse filosofen twisten met hem. De naam van de Stoïcijnen is niet zozeer ontleend aan de oprichter of aan de eerste man die deze school eigenlijk startte. Dat was de school van Zeno van Citium, en die leefde ongeveer in diezelfde tijd als Epicurus, ongeveer drie eeuwen voor Christus. De naam Stoïcijnen is ontleend aan de plaats waar Zeno zijn leer onderwees, namelijk in de Stoa. Stoa is gewoon het Griekse woord voor zuilen of de zuilengang, en dat was daar in Athene. Dus terwijl Paulus hier spreekt, was daar drie eeuwen eerder die Zeno, en die onderwees daar in de zuilengang in het hartje van Athene zijn leer van de Stoïcijnen.

Om dat nog even wat aan te scherpen of wat te preciseren: wie waren die Stoïcijnen eigenlijk? We kennen dat wel. Als ik de leer van Epicurus samenvat, dan herkennen we dat, maar van de Stoïcijnen weten we eigenlijk allemaal al wel wat zij ongeveer doceerden of benadrukten. Zij benadrukten de rede, de logos — een Bijbels begrip trouwens — die de kosmos doordringt en bestuurt. Wat zij heel sterk benadrukten, en dat weten wij allemaal, is dat de mens de wisselingen van het lot gelijkmoedig moet ondergaan. Het kan mee zitten, het kan tegenzitten; je kunt voorspoed hebben en tegenslag, je kunt gezond zijn maar ook door ziekte en ellende getroffen worden. Wat de Stoïcijnen leerden is dat je de wisselingen van het lot — want het gaat op en neer en dat zijn net als de golven van de zee — zo gelijkmoedig als wat, met een vast gemoed moet ondergaan. Je moet je er niet door laten meedrijven. Vandaar ook dat wij zeggen dat iemand 'stoïcijns' in het leven staat.

Ook dat is trouwens een beetje een karikatuur. 'Stoïcijns' is iemand die eigenlijk met een pokerface — tenminste dat is een beetje de associatie die ik heb — de dingen ondergaat en eigenlijk totaal niet lacht en niet huilt, eigenlijk geen emoties kent. Dat is niet wat de Stoïcijnen leerden, maar wel om gelijkmatig te zijn en in tijden van vreugde je bewust te zijn dat het ook weer tegen kan zitten, en vice versa: als het tegenzit, dat ook dat weer voorbij gaat. Die stabiliteit zochten ze; niet te zeer je laten meenemen door de emoties.

Hun kijk was trouwens, als je het wat metafysisch bekijkt, pantheïstisch. U kent dat woord? Pantheïstisch wil eigenlijk zeggen: alles is God. God en de natuur vallen eigenlijk in wezen samen. Eigenlijk kennen wij dat ook. Ik kom vaak genoeg zulke mensen tegen als die zeggen dat het universum of het heelal heeft bepaald dat... En dan heb je eigenlijk het universum tot God gemaakt. Het beschikt, het moet zo zijn. Ik geloof daar ook heel erg in, maar de Stoïcijnen geloofden dat het universum dat zo voor jou beschikt. En als dat zo beschikt is, dan heb je dat maar gewoon te dragen.

Deze levenskunst trouwens — en dat geldt dus ook voor die Epikureërs — is vandaag de dag nog steeds heel populair. Neem een cursus van allerlei coaching of kijk in de schappen van de boekwinkel naar al die zelfhulpboeken; dan zie je heel veel stoïcijnse en epikureïsche richtingen daarin vertegenwoordigd. Mindfulness is doordrongen van dat soort gedachtegoed. Dus ja, dat was in het jaar 50 van onze jaartelling en inmiddels zitten we in 2025, en nog steeds is het merendeel van de mensen met dat soort gedachtegoed behept. Dus ook dat maakt de ontmoetingen die Paulus daar had heel erg actueel, ja toch? Want we herkennen het.

Oké, ik moet doorgaan. Zij twistten met hem, staat er. Of ze streden met hem; letterlijk staat er dat ze overlegden, dus ze discussieerden. Overigens, zij deden dat met hem. Er staat niet dat Paulus discussieerde met hen, maar zij met Paulus. Waarvan akte. Dus zij gingen ertegenin. Zij twistten met hem en sommigen zeiden... want daar zit een negatief oordeel in, in ieder geval bij een aantal van hen.

▶ 34:35 Een Bedweter en Verkondiger van Vreemde Demonen ↑ hoofdstukken

En sommigen zeiden: "Wat zou die betweter willen beweren?" Ik heb wel eens gehoord van iemand die zei: "Een bedweter, dat is een seksuoloog." Maar dat is wat anders; dat is met een 'd'. Dat kunnen natuurlijk overigens ook best betweters zijn, maar dat terzijde. Het is wel interessant om naar dat woord spermologos te kijken. Dat is het Griekse woord en het betekent eigenlijk een "graantjespikker". Dat is de meest vrije weergave. Spermo – u kent dat wel – is wat zaad is.

Het is boeiend om eens langs verschillende vertalingen te gaan. De Statenvertaling zegt: "een klapper". Wat wil deze klapper beweren? Een klapper is iemand die klept, een klepper. Of snateren; dat is wat een vogel ook doet. Die pikt fijn, maar die snatert ook. Hij maakt een hoop herrie, maar zegt eigenlijk niks. Dat is de betekenis van een klapper. De King James-vertaling spreekt over een idle babbler, een babbelaar. Destijds kreeg ik een magazine in het Engels van Martin Zender en dat heette The Idle Babbler. Een babbelaar is in ieder geval niet erg complimenteus. De Telos-vertaling, die ik hier voor me heb liggen, zegt: "een naprater". Het idee daarbij is dat hij overal graantjes uit pikt. Hij is wat we in het Grieks een eclecticus noemen: iemand die uit allerlei denkstromingen, beweringen en opinies dingen pikt en daar zijn eigen verhaal van maakt. Dan ben je niet origineel, maar een naprater die slechts selecteert wat in zijn kraam te pas komt – en ja, we bevinden ons hier letterlijk op de markt. De Concordant Version zegt tenslotte: "a rook", een roek, wat een soort kraai is. Hoewel de vertalingen nogal verschillen, is de gedachte telkens dat het iemand is die denkt het beter te weten, die babbelt, napraat en de dingen her en der uitpikt. Complimenteus is het sowieso niet.

Toch zijn ze kennelijk wel geïnteresseerd, want anders stel je de vraag "wat zou die betweter willen beweren?" niet. Als je totaal geen interesse hebt, zeg je: "Laat maar praten." Maar anderen zeiden: "Hij schijnt een verkondiger van vreemde goden te zijn." Het is interessant dat de vertaling hier "goden" zegt, maar in de grondtekst staat hier "demonen". Daar moet ik iets bij zeggen, want er bestaat een hardnekkig misverstand onder Bijbellezers dat demonen per definitie boze geesten zijn. Dat kan wel zo zijn, maar dat is niet wat het woord "demon" betekent. Een demon was in de Griekse filosofie gewoon de neutrale aanduiding voor een bepaald soort goden. Het viel niet helemaal samen met de goden, maar het was iets wat tussen goden en mensen in stond; eigenlijk de laagste geesten die er waren. In de NBG-vertaling en de Statenvertaling wordt ons woord demon vaak weergegeven met "boze geesten", maar dat is interpretatie; dat is niet wat er staat. Voor deze Atheners betekende het helemaal niet dat Paulus een verkondiger van vreemde boze geesten was. Een demon was voor hen simpelweg een soort godheid, een neutraal begrip. Dat is even van belang. Het was dus geen beschuldiging, maar een constatering: hij verkondigt vreemde goden.

Daarmee hebben ze de klok horen luiden, maar ze weten nog niet waar de klepel hangt. Want dat is juist wat Paulus niet leerde of verkondigde. Hoe kwamen ze daar dan bij? Dat komt omdat hij evangeliseerde – letterlijk staat er: hij bracht het goede bericht van Jezus en de Anastasis. De meeste vertalingen zeggen hier "de opstanding". Dat klopt, Anastasis betekent opstanding, maar dan begrijp je niet direct waarom zij spraken over een verkondiger van "vreemde goden" in het meervoud. Hoezo goden? Jezus is dan die ene vreemde god, maar wie was dan die ander? Het gaat erom wat die Atheners hóórden. Zij hoorden Paulus praten over ene Jezus en over de Anastasis. Zij meenden daarin de naam van een godin te horen; Anastasis is immers een vrouwelijk woord. Ze dachten dus dat hij sprak over Jezus en over een godin genaamd Anastasis. Vandaar hun conclusie dat hij vreemde demonen verkondigde.

Toch valt er iets positiefs uit te destilleren, namelijk dat ze in ieder geval begrepen hadden dat de "clou" van Paulus' verhaal over Jezus gaat. De mens die hier op aarde wandelde en stierf, is door God opgewekt uit de doden. Dat is wat zij hadden opgevangen. Ze begrepen er weliswaar geen bal van, want ze dachten dat het vreemde demonen waren, maar de essentie was wel gepasseerd. Dan wordt het tijd om Paulus uit te nodigen om de puntjes op de i te zetten. Dat gaan ze dan ook doen. Maar het klopt wat hij zegt; in 1 Korinthiërs 15 herhaalt hij die boodschap. Wat verkondigde hij? Dat Hij die van oudsher beloofd was, is gekomen. En nadat Hij door de wereld is gekruisigd, heeft God Hem op de derde dag opgewekt uit de doden. Hij is de garantie dat de dood wordt overwonnen en het leven zal triomferen. Dat is zijn boodschap, met alle voetnoten die daarbij horen en de hele verzameling waarheden die daaraan vastzitten. Maar dit is de essentie. Nou ja, en dan staat er in vers 19...

▶ 41:40 Uitgenodigd op de Areopagus ↑ hoofdstukken

Zij namen hem mee en brachten hem op de Areopagus. Aha, daar hebben we die plek. Areopagus, dat is de heuvel van Ares. Ares is de Griekse benaming van de oorlogsgod. In het Latijn is hij bij ons in ieder geval wat bekender; dan is het niet Ares, maar Mars. Je hoort nog steeds trouwens dezelfde klanken daarin. Vandaar ook dat ze in het Engels zeggen: 'The Mars Hill'. De heuvel van Mars, van de oorlogsgod. Het was van oudsher, al eeuwen daarvoor, de plaats in het centrum van Athene waar de rechtspraak plaatsvond, maar ook de plek van beraad.

Niet dat dit nu een juridisch verhoor was in de zin dat hij zich moest verantwoorden; dit was niet een officiële zitting. Hoewel, ik moet erbij zeggen: hoeveel goden daar ook waren en hoeveel afgodsbeelden er ook stonden in Athene, het was verboden om vreemde goden te introduceren. Dat mocht niet. Ik deed van de week die ontdekking; ik had het nooit vernomen. Ik dacht: er kan er altijd wel eentje bij. Maar zo was het dus niet. In Athene was het wettelijk verboden om vreemde goden te introduceren. In die zin zou er misschien ook interesse geweest kunnen zijn – ik opper dit maar – dat Paulus misschien over de schreef ging met zijn beweringen, gewoon in de juridische zin van het woord. "Zouden wij ook kunnen vernemen wat dit voor een nieuwe leer is waarvan gij spreekt?"

Dus ze roepen hem. Paulus gaat daar niet zomaar op een zeepkistje staan en ongevraagd zijn verhaal doen. Dat zeg ik helemaal niet met dedain voor mensen die dat wel doen, dat moet je zelf weten, maar zo ging Paulus niet te werk. Hij werd uitgenodigd. Ze waren geïnteresseerd geraakt, om goede of minder edele motieven, dat maakt me even niet uit, maar in ieder geval: hij wordt gevraagd. Dat is trouwens de mooiste manier, als ik eventjes mijn eigen conclusie eruit mag trekken. Wanneer spreek je nou van het evangelie? Gewoon wanneer mensen vragen hoe je over iets denkt. Dat is hét moment. Dan weet je dat je het niet zelf hebt bedacht of het moment hebt gecreëerd; nee, je wordt gevraagd. En dan vind ik ook inderdaad dat je verplicht bent om de waarheid te spreken. Kom er dan gewoon voor uit.

In ieder geval, Paulus wordt uitgenodigd en zij vragen wat dit voor een nieuwe leer is. Nou ja, nieuw... nieuw voor de Atheners dus. Want in werkelijkheid is wat Paulus gaat vertellen – en nu loop ik ook vooruit op wat we de rest van de dag nog gaan zien en horen – stok- en stokoud. Alleen de Atheners kenden dat nog niet. Dat was voor hen onbekend. "Want gij brengt ons," zeggen ze dan, "enige vreemde dingen ten gehore. En wij wensen dan wel te weten wat dit wil zeggen." Ja, ik gaf al even aan: die vreemde dingen... misschien zijn ze getriggerd. Misschien waren er juristen die zeiden: "Hé, jij moet naar de Areopagus, dat is de plek waar we jou aan de tand gaan voelen." Dat kan gewoon de plek zijn. Als er één plek was – hoe noemen ze dat, wat heb je in Londen ook alweer? Hyde Park, de Speakers' Corner, ja precies – daar kun je gewoon je dingen melden.

Zij waren zeer geïnteresseerd. En dan staat er nog bij – die vind ik wel mooi: "Alle Atheners nu en de vreemdelingen die zich daar ophielden..." Eerst even over die Atheners. Daar vond ik nog iets moois over. Het is wat omstreden wat ik nu zeg, dus ik geef het door voor wat het waard is, maar zij hebben de naam ontleend aan de afleiding waarbij 'A' een Griekse ontkenning is en 'thena' als werkwoord te maken heeft met plaatsen. Dan betekent het dus 'niet geplaatst', in de zin van instabiel of wankelend. Dat vind ik wel mooi, omdat dat eigenlijk illustratief is voor de betekenis van wat Athene inderdaad was vanuit Bijbels perspectief: het is heel wankel en illustratief voor alle menselijke filosofie. Ja, dat is heel wankel, en ik vind het eigenlijk wel mooi om eraan te denken: ja, daarom heette het ook Athene. De naam zegt het al. Het staat daar allemaal niet erg stevig. Oké, andere mensen ontkennen dat dit de betekenis is, maar voor wat het waard is.

"Alle Atheners nu en de vreemdelingen die zich daar ophielden, hadden voor niets anders tijd over dan om iets nieuws te zeggen of te horen." Maar daar moet ik iets bij zeggen, want het staat er nog mooier. Die gasten daar in Athene waren altijd geïnteresseerd in nieuwe dingen, maar in het Grieks staat er de vergrotende trap. Er staat niet 'nieuw', maar 'nieuwers'. Om iets nieuwers te horen. Het nieuws kenden ze al, ze wilden alleen het allernieuwste horen. Nieuw was niet goed genoeg, ze moesten iets nog nieuwers horen. Wij hebben daar een woord voor: ze waren sensatiebelust. Want in feite waren zij ook niet geïnteresseerd in wijsheid, maar in de consumptie van nieuwe dingen.

Trouwens, ook dat is herkenbaar. Wat dat betreft is de mensheid eigenlijk één groot Athene geworden. Niet alleen omdat het heel erg wankel is wat er allemaal in de wereld gedebiteerd wordt, maar ook omdat de mensen vooral niet echt geïnteresseerd zijn in hoe het nu echt zit, in die wijsheid. Ze willen vooral nieuwtjes horen. En als dat je insteek is, dan wordt de spanningsboog van interesse ook heel erg klein. Dan krijg je praattafels zoals bij 'De Wereld Draait Door', weet je wel. Dat is dan twee minuten interessant. Daarom ben ik zo dankbaar dat er nu hier mensen zitten die een hele dag – goh, waar haal je de moed en de zin vandaar om een hele dag in een wereld waar alles zo vluchtig is, gewoon de Schriften te openen? Om dat wat zo lang geleden is opgetekend te lezen en te bestuderen wat er staat. Gewoon te bestuderen, ja.

Nou, u hoort bij dat uitgelezen gezelschap. Ik zie – nou, dat vind ik, ik geef mezelf nu even een compliment – dat het half twaalf is. En de cliffhanger is deze: wat gaat Paulus zeggen? Want wat hij te melden had, dat hebben we nog steeds niet gehoord. Maar daar gaat Gerard vanmiddag na de lunchpauze wat over vertellen. Ik zeg de lunchpauze? Sorry joh, nee. De spanningsboog kan heel kort zijn, maar je geheugen kan ook van korte duur zijn. Inderdaad, we gaan nu eerst even een half uurtje pauzeren en dan gaan we naar het verhaal van Gerard. Luister.