▶ 00:00 Introductie: de Werkelijke Betekenis van Bekering ↑ hoofdstukken

Een hele goedemorgen, vrienden hier in Den Haag. Wat fijn om hier wederom te mogen zijn. Voor de hoeveelste keer zal dat wezen? Ik ben de tel kwijtgeraakt, maar al vele jaren mag ik hier komen.

Vanmorgen hebben we toch wel een wat apart thema. Kijk, er zijn van die woorden, van die begrippen die allerlei associaties oproepen; waar je een gedachte bij hebt en een betekenis aan toekent. Bekering is daar één van. We gaan ons vanmorgen toespitsen op één specifiek Grieks woord. We hadden het er al even over tijdens de koffie: ik ga een Grieks woord aan uw woordenschat toevoegen. Ik heb zo het vermoeden dat u aan het einde van deze samenkomst zult weten: "Ah, zo zit dat dus met dat woord." Tenminste, dat is mijn ambitie en dat wil ik graag toelichten.

Want wat ik eigenlijk wil gaan vertellen, is dit – en dat is eigenlijk wel een schokkende mededeling: het woord zoals dat in onze Bijbels terecht is gekomen en met "bekering" wordt weergegeven, doet daar totaal geen recht aan. Het is wat stevig aangezet, maar ik ga het straks hard maken: dat doet totaal geen recht aan de echte betekenis van dat woord, metanoia.

Als u metanoia hoort, dan denkt u misschien: "Hé, waar doet me dat aan denken?" Het zijn eigenlijk twee Griekse woorden: meta en noia. Meta is een voorzetsel en noia heeft te maken met de denkzin. Denk maar aan paranoia. Paranoia is eigenlijk "naast de denkzin". Dat wil zeggen: als je paranoia bent, dan zit het denken aan de andere kant of het zit ernaast. Dat is niet zo fraai. Maar op metanoia gaan we dus echt inzoomen.

Bekering betekent in onze taal, gewoon in het algemene spraakgebruik, een religieuze overgang. Bijvoorbeeld iemand die overgaat van de islam naar het christendom of vice versa, of vanuit het boeddhisme. Je verandert van godsdienst en dat heet dan: "Hij is bekeerd tot." Of iets beperkter ingezoomd: je sluit je aan bij een andere kerk; zelfs dat kan een bekering genoemd worden. Het kan ook nog een veel algemenere betekenis hebben, namelijk een morele ommekeer: je leven beteren, of een bepaalde radicale gedragsverandering. Bijvoorbeeld: je stopt met de een of andere kwalijke gewoonte en dat krijgt dan ook het label "bekering".

Al die gedachten en associaties roept het woord bekering op. Ik weet niet hoe u dat ervaart, maar ik mag aannemen dat de meesten van u een christelijke achtergrond hebben of daar evangelisch over denken. Dan denk je daar misschien nog wel wat specifieker over. Maar wat ik vanmorgen wil vertellen, is dat het woordje metanoia, zoals dat in onze Bijbel is terechtgekomen als "bekering", eigenlijk iets totaal anders is.

Metanoia bestaat, zoals ik al zei, uit twee elementen waar het van afgeleid is. Meta betekent "met" of "na", een beetje afhankelijk van de context. Denk maar aan metamorfose, metafysica of metataal. Het zijn allemaal woorden die daarmee verwant zijn. Maar dat "noia" heeft in ieder geval te maken met de denkzin. In feite heeft het dus ook niets met gevoelens te maken, en ook niet per se met gedrag. Dat kan er wel toe leiden, dat kunnen consequenties zijn, maar het woord zelf heeft alles te maken met denken.

Taalkundig gezien is metanoia trouwens ook geen religieus begrip. Het slaat niet op gedragsverandering en het is ook niet het woordje "bekeren" of "omkeren". Ik zal straks ook echt laten zien dat er een ander Grieks woord is dat ook in de Bijbel voorkomt en soms trouwens ook met "bekering" wordt weergegeven. Dat is feitelijk heel verwarrend, maar metanoia betekent dus niet "omkeren"; dat is een heel ander begrip.

▶ 05:09 Metanoia: Geen Religieuze Omkeer, maar een Inzicht ↑ hoofdstukken

Metanoia, dat is – en dat is de strekking, houd dat vast; ik ga er zeven voorbeelden van geven – dat is een verandering van denken. Waarom dan? Niet als een mentale truc. In feite is er een woord, eigenlijk een modern Nederlands woord, zoals we dat tegenwoordig heel vaak tegenkomen. En feitelijk geeft dat heel goed weer wat Metanoia is: dat is het woordje ‘omdenken’. Maar dat heeft als nadeel weer bepaalde smaken en associaties gekregen. Taal valt niet altijd mee, daarom willen we het precies krijgen. Omdenken heeft bij ons een beetje de betekenis gekregen van inderdaad een bepaalde truc die je in je denken moet maken. Maar dat is niet wat Metanoia is. Metanoia heeft ermee te maken dat je anders gaat denken doordat je nieuwe dingen gehoord hebt. Of doordat je dingen gehoord hebt die je je eerder niet realiseerde, of doordat je aan dingen herinnerd wordt. In ieder geval: je gaat anders denken doordat je dingen verneemt. En vandaar ook dat je je gaat bezinnen.

Dat is eigenlijk ook heel logisch. Je kunt alleen maar anders gaan denken wanneer je iets gaat zien wat je eerder nog niet zag. En dat is heel essentieel bij Metanoia: het ontstaat altijd door een inzicht. Niet doordat je onder druk gezet wordt of door dwang. Dat is trouwens heel belangrijk, want ik had het even over de evangelische setting die velen van jullie en van ons als achtergrond hebben. Dan is bekering vaak toch iets waarbij je onder druk gezet wordt. Of nou ja, onder dwang is een groot woord, maar in ieder geval speelt dreiging daarin vaak een grote rol, of zelfs manipulatie of angst. Je wordt bang gemaakt voor iets en daardoor bekeer je je. Maar dat is niet wat Metanoia is. Je hoort dingen, je verneemt dingen en daardoor kom je tot inzicht. Dan ga je dingen zien en verandert jouw denken, jouw hele perspectief en jouw inzicht daardoor.

Laten we even wat bijbelteksten aanpakken in die zin. Ik beperk me nu tot het Nieuwe Testament; dat is vrij logisch, want Metanoia is een Grieks woord. En u weet: het Oude Testament is geschreven in het Hebreeuws, de Hebreeuwse Bijbel, de Tanach. Het Nieuwe Testament is geschreven in het Grieks, en vandaar dat we ons nu even beperken tot het Nieuwe Testament. Om eventjes voor de statistiek een kleine indruk te hebben: het komt 56 keer voor in het Nieuwe Testament, zowel als zelfstandig naamwoord – bekering – of als werkwoord: bekeren dus. Ik heb meteen maar even de Strong-codering genoteerd voor degene die bijbelstudie doet en een bijbelprogrammaatje heeft. Dan kun je gewoon zoeken op deze bewuste woorden. Moet u maar eens doen als u dit wilt controleren; ik kan dat zeer aanbevelen.

Als ik me even beperk tot de vertaling die ik zelf gewoonlijk gebruik, de NBG 51-vertaling: daar wordt dit woord 46 keer vertaald met ‘bekering’ of met ‘bekeren’. Die andere tien keren dat het woord ook voorkomt, wordt het vertaald met ‘berouw’, ‘boetvaardigheid’ of met ‘inkeer’. U zegt: maar dat is verwarrend, waarom niet consequent? Ja, dat vind ik dus ook. En bovendien: bekeren en omkeren of terugkeren... daar zijn al heel andere woorden voor. En berouw en boetvaardigheid hebben weer juist heel sterk te maken met gevoelens van wroeging, van spijt. En dat is ook niet de wezenlijke gedachte.

Ikzelf gebruik altijd... Juist vanmorgen had ik het nog even met Reitze over dit programma, een bijbelprogramma. Een interlineair bijbelprogramma. Degenen die mijn bijbelstudies hier volgen, die weten dat ik meestal – u zal het straks ook weer zien – als ik teksten vermeld, daaronder gewoon zo’n interlineair heb staan. Dat wil zeggen: eerst de Griekse tekst, daaronder de meest letterlijke weergave en daaronder dan de wijze waarop de NBG dat heeft weergegeven. In dat Interlinear Scripture Analyzer – want zo heet dat dan, dat is een concordante interlineair – betekent dat dat ze woorden idealiter gewoon weergeven met één Nederlands woord voor één Grieks woord. Zodat je die dingen niet kunt gaan verwarren. En die geeft dit woordje Metanoia, en ik denk zeer terecht, consequent weer met ‘bezinning’. Of als werkwoord, met ‘bezinnen’.

Dat geeft heel goed weer waar het werkelijk om gaat. Je hoort iets, je verneemt iets wat je eerder niet kende. Je krijgt dingen te horen waarvan je geen weet had. En waar leidt dat toe? Wel, dat je daarover gaat nadenken. Nadenken, dus Metanoia. Dat je daarover gaat nadenken, dat je je daarover gaat bezinnen. Het gaat mij er trouwens niet per se om dat u precies dat woord kiest, maar dat u in ieder geval het idee hebt van de wezenlijke betekenis van dat woord. En je ziet dat consequent altijd weer terug.

Ik heb hier zo’n lijstje gemaakt, een screenshot van hoe dat dan werkt. Die twee Strong-woorden Metanoia in al die varianten en de verschillende wijzen waarop dat dan wordt weergegeven. En u ziet dat in die vierde kolom, dan wordt dat concordant altijd weergegeven met ‘bezinnen’ en ‘bezinning’. Terwijl je in de NBG, in die laatste kolom, ziet dat daar nogal wat varianten zijn met ‘berouwen’, waar ik het zojuist al even over had.

Ik houd ervan dat als je wilt weten – dat is in het algemeen zo – wat een woord betekent, hoe kom je daarachter? Dan kun je zeggen: pak gewoon een woordenboek. Ja, maar je kunt ook, als je bijbelstudie doet en de betekenis van een woord wilt weten – ik bedoel van het oorspronkelijke bijbelse woord zoals de bijbelschrijvers dat hebben opgetekend, zoals God dat heeft gegeven in de Schrift, in het origineel – gewoon kijken naar hoe het wordt gebruikt. Maar dan is het wel van belang dat je iedere keer datzelfde woord weer tegenkomt. Dus vandaar. Nou, ik wil u dus meenemen in de Bijbel. Ik ga niet 56 schriftplaatsen noemen, maar ik dacht: zeven is een mooi getal. Een mooi compleet getal waarin tot uitdrukking komt wat Metanoia is.

▶ 12:57 Marcus 1 en Handelingen 3: Bezinning op het Evangelie ↑ hoofdstukken

De eerste vinden we in Marcus 1. Je leest dat net na de geschiedenis waarin Johannes de Doper is onthoofd en het publieke optreden van Jezus aanvangt. Daar staat: "De tijd is vervuld en het Koninkrijk Gods is nabijgekomen." En dan: "Bezin u en gelooft het evangelie." Laat ik het meteen maar goed zeggen: ik heb hier expres de NBG-vertaling weergegeven, maar het woord 'bekeren' meteen doorgehaald. Het staat er namelijk niet; er staat: bezint u.

Dit is bij de start meteen een heel mooi voorbeeld. Ik loop in deze studie door het Nieuwe Testament, beginnend bij Mattheüs of in dit geval Marcus, en eindigend in Openbaring. U zult het vanzelf zien, maar de Heer Jezus ging iets aankondigen en Hij vertelt: de tijd is vervuld, de bestemde tijd is gearriveerd. Dat wil zeggen dat de profeten hadden gesproken van Hem die zou komen, de Messias en Zijn Koninkrijk, en dat is nu vervuld. Daarmee is het Koninkrijk ook daadwerkelijk nabijgekomen. Wat de Heer feitelijk doet, is een bericht doorgeven. Een goed bericht, want dat is wat het woord evangelie betekent. En wat is dat goede bericht? Dat wat is aangekondigd – namelijk de Koning en daarmee ook Zijn Koninkrijk – nu aanwezig is. Ook de tijdspanne die daarvoor nodig was, is voorbij. In de Schriften, in het boek Daniël, wordt immers niet alleen gezegd wie die Messias zou zijn en waar en hoe Hij zou komen en uit welk geslacht Hij zou voortkomen, maar zelfs wanneer Hij zou komen. Welnu, die tijd is vervuld.

Daarmee is het Koninkrijk van God nabijgekomen en de Heer zegt: bezin je daarop. Realiseer je wat dat betekent. Heeft dat dan niets te maken met een omkeer? Jawel, maar dat is niet de primaire gedachte van het woord. De gedachte van het woord is: bezin je daarop, ga daar eens over nadenken. En geloof het dan ook, want op het moment dat je je daarop gaat bezinnen, besef je de claim: dit is werkelijk een goed bericht. Als je je dit inderdaad realiseert, zul je aanvaarden dat het waar is en dat het een goed bericht is. Dus de mededeling is: de bestemde tijd is vervuld en daarmee is het Koninkrijk van God nabij. Als consequentie van dat bericht, van die mededeling, volgt de oproep: bezin je daarop.

Vervolgens gaan we naar het boek Handelingen. In de evangeliën komt het woord metanoia heel vaak voor, maar ik geef hier een aantal voorbeelden die heel illustratief zijn voor waar we het vanmorgen over hebben. In Handelingen 3 staat: "Kom dan tot bezinning en keer om, opdat uw zonden uitgedelgd worden, opdat er tijden van verademing mogen komen van het aangezicht des Heeren." Dit is een prachtig voorbeeld. Hier is Petrus aan het woord, kort na de Pinksterdag, terwijl hij op het tempelplein zijn Joodse volksgenoten aanspreekt. Hij verhaalt wat er kort daarvoor nog allemaal was gebeurd, wat men met Jezus de Messias had gedaan en dat men Hem heeft overgeleverd. Hij zegt ook: "Ik weet dat jullie uit onkunde hebben gehandeld, maar zo heeft God in vervulling doen gaan wat Hij bij monde van Zijn heilige profeten heeft gesproken." Hij vertelt hen die dingen en zegt: zo moest het ook gaan, want het is zo voorzegd. En dan vervolgens: bezin je daarop en keer om.

Stel je voor dat de vertalers hier het woordje metanoia ook met 'bekeren' hadden weergegeven. Dan had er gestaan: 'bekeer je dan en bekeer je'. Of: 'kom tot inkeer'. Er staat hier namelijk ook dat andere Griekse woord voor omkeren. Ik wil het niet ingewikkeld maken en ik probeer zeker niet de indruk te wekken alsof ik enorm veel verstand van het Grieks heb, want dat is niet het geval, maar dit behoort tot de basiskennis. Hier wordt een ander woord gebruikt, epistrepho, en dat betekent inderdaad omkeren. Het idee is dat dit twee verschillende dingen zijn. Dit is zo'n voorbeeld waarbij je heel uitdrukkelijk ziet dat metanoia geen bekeren is; het is juist daarvan onderscheiden. Het heeft wel met elkaar te maken: je bezint je. Dat is wat Petrus ook tegen zijn volksgenoten zegt: bezin je op wat ik jullie nu vertel. De consequentie daarvan is dat wanneer je je bezint, je ook gaat omkeren. Dat heeft consequenties, maar het begint bij het denken.

Berouw heeft trouwens ook weer heel sterk te maken met het gevoelsleven, zoals ik zojuist al probeerde aan te geven, maar het begint ermee dat je iets verneemt. Je moet je de situatie voorstellen: er was een enorme volksoploop ontstaan nadat die verlamde man genezen was en Petrus gaat toelichting geven. Hij vertelt eigenlijk dat wat hier nu heeft plaatsgevonden illustratief is en hij legt de dingen uit. Wanneer hij die dingen uitgelegd heeft en onder bewijs heeft gesteld, wanneer hij dat mededeelt, dan is vervolgens de gedachte: bezin je daarop. En als je je daarop bezint, dan is vervolgens het resultaat dat je je ook daadwerkelijk gaat omkeren. Dan staat er dat vervolgens uw zonden uitgedelgd of uitgewist zouden worden en dat er tijden van verademing zullen komen van het aangezicht des Heeren.

Wat Petrus daar zegt – hoewel dat niet direct ons onderwerp is – is dat als daar een nationale bezinning had plaatsgevonden, als het Joodse volk in die dagen tot inkeer was gekomen... Ik geef toe, het is een 'ongelegd ei' gebleven, maar het wordt daar daadwerkelijk zo naar voren gebracht. Als jullie tot bezinning komen en jullie keren je om, dan zullen er tijden van verademing komen van het aangezicht des Heeren. En dat staat er in het vervolg ook direct achteraan: dan zal de Heer, dan zal Jezus, die tot jullie was gezonden en die nu in de hemel is, tot jullie terugkeren. Dan zal alles hersteld worden waarvan de profeten hebben gesproken. Oftewel: dan gaat het Messiaanse Rijk aanbreken. Met andere woorden, wat Petrus hier zegt is echt schokkend, maar ook geweldig. Het begint allemaal met: bezin je daarop. Het hele boek Handelingen laat zien dat juist dat niet gebeurd is, maar dat illustreert het punt heel goed. Het begint met bezinning en vervolgens is de consequentie daarvan dat je je ook daadwerkelijk omkeert. De andere consequenties worden hier ook nog genoemd; dat was echt specifiek voor die tijd. Maar ziet u dat metanoia niet hetzelfde is als bekeren of omkeren? Dat is nu even van belang.

▶ 21:40 Handelingen 17 en 26: van Onwetendheid Naar Bezinning ↑ hoofdstukken

Dan gaan we nu naar Handelingen 17. Dat is altijd een beetje het nadeel als je een woordstudie doet; je komt in allerlei passages terecht, dus ik moet iedere keer even een korte context geven. Hier bevinden we ons inmiddels niet in Jeruzalem, maar in Athene. Paulus was daar gevraagd om te vertellen wat hij te melden had. Er waren allerlei filosofische scholen, van de Epicureërs en de Stoïcijnen, zoals je in dat hoofdstuk leest. Hij staat daar op de Areopagus, in het centrum van Athene.

En dan gaat Paulus spreken. Hij vertelt dat hij nogal getriggerd was doordat de hele stad vergeven was van de afgodsbeelden. Hij zegt: "Ik heb één ding opgemerkt. Ik heb een lege sokkel gezien met daarop een inscriptie gewijd aan de onbekende God." Dat is natuurlijk een lege sokkel; dat is logisch, want een onbekende God kun je niet afbeelden, aangezien je Hem niet kent. Vandaar dat deze plek leeg bleef. De gedachte was kennelijk: er zijn er zoveel goden, maar voor het geval we er één gemist hebben, is dit monument aan die onbekende God gewijd.

Dat is voor Paulus een prachtige aanvliegeroute om het gesprek aan te gaan. Hij zegt: "De God die jullie niet kennen – wat jullie immers zelf verklaren met dat monument – Die verkondig ik jullie." Deze God is van een totaal andere orde. Dat is dé God, de Ene. Er is ook maar één God. De Atheners hielden het voor mogelijk dat er velen waren, maar als er vele goden zijn, dan is er eigenlijk helemaal geen God. God is immers Degene die alles beschikt. Als er meerdere goden zouden zijn, zouden ze hun macht moeten delen en is er een potentieel conflict. Maar nee, er is maar één God en die heeft ook niets nodig.

In de voorgaande verzen zegt Paulus dat deze God het niet nodig heeft om door mensenhanden gediend te worden, want Hij is Zelf Degene die aan allen leven, adem en alles geeft. Alles wat wij hebben, hebben we van Hem. Alles wat je hebt en wat je bent, is een creatie; Hij heeft jou bedacht en Hij heeft jou gemaakt, en Hij heeft een plan. Niet Hij heeft ons nodig, wij hebben Hém nodig.

Paulus vertelt wie deze God is. Eigenlijk wilde hij nog veel verder spreken, maar dan zegt hij in vers 30: "God dan verkondigt, met voorbijzien van de tijden van de onwetendheid..." Met andere woorden: jullie waren tot dusver onwetend over de God over wie ik nu spreek. Jullie kenden Hem niet. Maar, zegt hij, God verkondigt nu met voorbijzien van die tijden van onwetendheid: jullie waren onwetend, maar nu niet langer. In de vertaling staat dat Hij aan de mensen verkondigt dat ze allen overal "tot bekering moeten komen", maar er staat dat zij allen overal zich zouden bezinnen.

Dat is logisch. Als je eerst onwetend was en nu wordt je door iemand de waarheid verteld – gedocumenteerd en onder bewijs – dan is dat een heel consistente boodschap. Paulus zegt: nu zijn jullie niet langer onwetend. En als dat zo is, wat staat jullie dan te doen? Eén ding: denk erover na, bezin je daarop. Dat is wat Paulus vertelt, zowel wereldwijd als daar in Athene. Zolang zij onwetend waren, konden ze zich niet bezinnen, maar op het moment dat zij deze informatie vernemen – het klinkt wat klinisch, maar daar komt het toch op neer – kunnen ze zich daadwerkelijk gaan bezinnen.

Dit is precies de gedachte. Hij manipuleert niet en hij maakt de mensen niet bang. Hij zegt ook niet: "Jullie moeten dit of dat" of "Jullie moeten je omkeren en tot bekering komen". Nee, het begint met bezinnen. Ziet u dat dit heel anders is dan wat meestal verteld wordt? Men zegt: "Je moet je bekeren." Nee, je moet eerst de waarheid horen, en als je die waarheid gehoord hebt en weet dat het zo is, dan kun je je daarop bezinnen. En dan heeft dat zijn consequenties. Je kunt dat trouwens ook niet forceren; je kunt een mens niet dwingen iets te begrijpen. Je kunt iets vertellen en uitleggen, maar het kwartje moet vallen. Dat is geen mensenwerk. Als mensen zich gaan bezinnen, kan het zomaar gebeuren dat de ogen daarvoor geopend worden. Kort gezegd: de Atheners waren onwetend, Paulus maakt hen bekend met de God, de Ene, en vervolgens is de oproep dat men zich daarop zou bezinnen.

Dan gaan we een paar hoofdstukken verder naar Handelingen 26. Paulus is in Caesarea en staat daar voor koning Agrippa. Hij vertelt zijn persoonlijke geschiedenis en zegt in vers 20: "Ik heb eerst hun die te Damascus waren en te Jeruzalem en het hele Joodse land en de natiën, de heidenen, verkondigd..." Hier zien we opnieuw dat fenomeen waarbij twee woorden gebruikt worden: metanoia en het woord epistrepho, wat omkeren betekent. De vertalers waren hier opnieuw genoodzaakt om het woord metanoia niet met "bekeren" of "omkeren" weer te geven, want daar stond al een ander woord voor. We zagen dit al in Handelingen 3, maar hier zien we het opnieuw.

Wat Paulus zegt is dit: in het hele Joodse land en aan de natiën heb ik verkondigd zich te bezinnen en om te keren tot God, en werken te doen waardig de bezinning. Let ook hier weer op de volgorde. Het begint met zich te bezinnen en daarmee op waarde te schatten wat er verteld wordt. De consequentie daarvan is dat je je omkeert – of dat je omgekeerd wordt, net hoe u het zeggen wilt. Dat is hoe het denkproces zijn consequenties heeft. Vervolgens blijkt dat ook uit de daden in de praktijk, waaruit die waardering blijkt: de werken waardig de bezinning.

In dit gedeelte komt het woord metanoia twee keer voor en daarnaast wordt het echte woord voor omkeren gebruikt. Dit zijn twee voorbeelden waaruit uitdrukkelijk blijkt dat metanoia niet hetzelfde is als omkeren. Het is iets heel anders: het is bezinnen. Goed, dan gaan we nog naar Romeinen 2.

▶ 30:06 Romeinen 2 en Timotheüs 2: Gods Goedertierenheid Wekt Bezinning ↑ hoofdstukken

Dat is het vijfde voorbeeld. Paulus schrijft dit in vers 4, ook weer midden in zijn betoog. Hier spreekt hij zijn Joodse volksgenoten aan, zijn Joodse lezers in Rome. Hij zegt: "Of verachten jullie de rijkdom van Zijn goedertierenheid?" Van Zijn vriendelijkheid, zeggen andere vertalingen, maar het gaat hier over Gods goedertierenheid, Zijn verdraagzaamheid en lankmoedigheid, oftewel geduld. En weten jullie niet dat de goedertierenheid van God u tot bezinning leidt? Ik zeg het meteen maar correct, want hier hebben ze dat woordje metanoia weer met "boetvaardigheid" vertaald. Ja, ik word er niet vrolijk van hoor. Dit is verwarrend. Ik weet dat taal ingewikkeld kan zijn, en zeker als je iets van de ene in de andere taal overzet, daar doe ik niets aan af. Maar dit is niet nodig. Er is namelijk een keurig woord waarmee je het perfect kunt weergeven, en dat is in dit geval ook zoals dat concordant gebeurt: bezinning.

Wat Paulus hier naar voren brengt, is de rijkdom van Gods goedertierenheid. Als je eenmaal gaat zien hoe rijk het is dat God werkelijk goed is... Ik vind goedertierenheid een woord waarmee je het in het Nederlands heel mooi kunt weergeven: Hij tiert in Zijn goedheid. Hij is rijk in Zijn vriendelijkheid en ook in Zijn verdraagzaamheid en in Zijn geduld. En dan zegt hij: "En weten jullie niet...?" Het begint bij weten. Weten jullie dan niet dat de goedertierenheid juist van God je tot bezinning leidt? Dit is trouwens ook weer een heel mooi voorbeeld: dit is geen mensenwerk, dit is geen menselijke actie. Nee, het is Gods goedertierenheid die tot metanoia leidt, tot bezinning. En daarmee ook tot het waarderen van Gods rijkdom. Je kunt iets verachten, maar je kunt het ook naar waarde schatten. Wat Paulus hier zegt is: als je de rijkdom van Zijn goedertierenheid, verdraagzaamheid en geduld weet te waarderen, dan zal dat je tot bezinning brengen en tot bezinning leiden.

U ziet het hier ook: dat is geen dreiging, integendeel, of intimidatie. Wat brengt tot metanoia? Welnu, dat is Gods goedertierenheid. Vertel aan mensen hoe geweldig God is, hoe rijk Hij is. Hoe Hij de Schepper is van hemel en aarde, die aan allen alles geeft. Dat je een creatie van Hem bent, dat Hij je liefheeft en dat Hij dat ook bewezen heeft. Zelfs al slaat de wereld Zijn Zoon aan het kruis, drie dagen later wekt Hij Zijn Zoon op voor diezelfde wereld om aan hen allen het leven te geven. Hij is de Redder van deze hele wereld, op Zijn tijd en wijze. Maar dat is wat Hij doet. De rijkdom van Zijn goedertierenheid, ja, dat is wat tot bezinning leidt.

Oké, nog één. Dat is nummer zes. Hier gaat het trouwens over gelovigen, waarbij Paulus ook aangeeft dat sommige mensen gecorrigeerd moeten worden. Soms zeggen we wel eens: zachte heelmeesters maken stinkende wonden. Soms is het gewoon heel erg nodig om duidelijk te zijn en te laten zien: dit is wat er staat. En dan zegt Paulus ook van: "Doe dat nou." Hij heeft het over mensen die misleiden met schoonklinkende taal. Maar dan zegt hij in vers 25 van 2 Timotheüs 2: "Het kon zijn dat God hun bezinning geeft tot besef van waarheid."

Laat ik het even lezen zoals de NBG-vertaling het weergeeft: "Het kon zijn, dat God hun gaf zich te bezinnen tot besef van waarheid." Nu ben ik even de draad kwijt, maar in ieder geval wordt het ook hier weer weergegeven met "bekeren", maar dat is het niet. Wat hier trouwens ook uit blijkt, is: God geeft metanoia. Hij laat Zijn woord klinken, Hij vertelt je dingen, Hij informeert je en Hij bericht je. Dat is hoe God ook een mens laat bezinnen, zodat – zoals wij dat dan noemen – het kwartje valt en je ogen ervoor open gaan.

Hoe is dat? Wie doet dat? Ik had het zojuist over een evangelische achtergrond. Wij hebben vanuit die traditie heel sterk de gedachte van: jij bekeert je en jij opent je ogen. De Bijbel zegt: God opent ogen. Je hoort dingen van Hem. Hij schakelt mensen in die je dingen vertellen. En hoe komt het nou dat de één het hoort en ook verstaat en ziet, en dat het in het hart komt? Is dat mensenwerk? Nee. Hij geeft Zijn woord en Hij is degene die ogen opent. Dat staat prachtig in het boek Spreuken: "Het oog dat ziet, het oor dat hoort, beide heeft de HEERE gemaakt." Fysiek is dat toch ook zo? Waarom zie ik u? Nou, dat komt omdat ik ogen heb. Nou, dat is niet genoeg, want je kunt ogen hebben zonder dat je ziet. Dat lees je heel vaak in de Bijbel ook: ze hebben ogen, maar ze zien niet. Nee, hoe komt dat? Er is er maar één die jou dat vermogen ook geeft. Je neemt het een blinde toch niet kwalijk dat hij dingen niet ziet? Nee, wees blij dat je het wel mag zien.

Ik moet zeggen, ik vind het een geweldige waarheid als je je eenmaal gaat realiseren: ja, maar het feit dat ik Zijn woord heb mogen ontvangen is één ding, maar het feit dat ik het mag zien, dat is ook een voorrecht waarvoor alleen Hij de eer mag ontvangen. Anders is het nog weer mensenwerk; dan is er nog geen genade. Eigenlijk komt het erop neer dat dan de "finishing touch", dat laatste stapje dat ik het zie, mijn werk is. Ja, vergeet het maar, dat geloof ik dus niet. In feite doet dat het geheel teniet, dan is het nog niet gratis. Dan zijn het nog weer eigen werken. Hij is het die dat geeft. Hij geeft metanoia. En waarom? Nou, tot besef van waarheid. Dat is precies waar bezinning ook toe leidt: dat je gaat realiseren wat de waarheid is. Maar je moet natuurlijk eerst horen voordat je je daarover kunt bezinnen. Zodat je eerst gaat bezinnen en dan besef krijgt van de waarheid, van wat je vernomen hebt. Ziet u hoe dat werkt? Nou, dan gaan we tenslotte nog naar de laatste schriftplaats.

▶ 38:05 Openbaring 2: de Ware Eerste Liefde en Conclusie ↑ hoofdstukken

We zijn bij nummer zeven van de 56 keer dat het woord metanoia in het Nieuwe Testament voorkomt; we hebben vandaag slechts een klein deel daarvan gezien. In het laatste Bijbelboek komt het woordje metanoia nogal eens een keer voor, met name in die eerste hoofdstukken 2 en 3, in de brieven aan de zeven ecclesiërs daar in Klein-Azië. Zo staat er in de brief aan de ecclesia van Efeze dat de Heer hen aanspreekt bij monde van Johannes, die dat optekent. In vers 4 staat dan dit: "Maar Ik – met een hoofdletter, de Heer Zelf die hier spreekt – heb tegen u dat gij uw eerste liefde verzaakt hebt. Gedenk dan van welke hoogte of plaats gij gevallen zijt en bezin je en doe weder uw eerste werken."

Hier zie je opnieuw bevestigd dat metanoia alles te maken heeft met bezinning. Waarom moet je je bezinnen? Nou, gedenk of herinner je waar je ooit was. Het heeft dus altijd te maken met de denkzinnen; het vermogen om, in dit geval, terug te denken aan hoe het ooit was. Het is trouwens heel mooi dat hier gesproken wordt over de eerste liefde. Dat vind ik wel goed om bij dezen eens even op te merken. Heel vaak wordt er bij de eerste liefde gedacht aan het eerste enthousiasme dat je had. Ik zeg niet dat die gedachte helemaal onjuist is, maar de eerste liefde is niet wat wij eerst hadden. Dezelfde Johannes schrijft in zijn eerste brief: "Wij hebben lief omdat Hij ons eerst heeft liefgehad." De eerste liefde is niet de liefde van ons tot Hem, maar de liefde van Hem tot ons. En omdat je dat verneemt, wordt je hart wakker gemaakt.

Hier zie je exact hetzelfde principe. Het begint bij Hem. Hij heeft ons lief en dat is die eerste liefde. Daar waren ze, en dat was waartoe ze worden opgeroepen: "Gedenk dan waarvan gij gevallen bent en bezin je en doe weder je eerste werken." Die eerste werken werden namelijk gedreven door de eerste liefde. Toen dachten ze nog louter aan Zijn liefde voor hen. Uiteindelijk is dat de drijfveer. Op het moment dat je dat verlaat, dan gaat het om onze liefde voor Hem, maar dat is altijd maar een flauwe reflectie daarvan. Een reflectie bestaat slechts bij de gratie van een lichtbron. Op het moment dat die lichtbron ontbreekt, kan er geen reflectie meer zijn. Dan kun je wel gaan spreken over onze liefde voor Hem, maar dat is het niet. Het gaat om Zijn liefde voor ons, Zijn liefde voor deze wereld, Zijn liefde voor de ecclesia en hoe Hij Zich heeft overgegeven. Gods liefde, dat is de eerste liefde en die liefde wordt ook niet minder. Op het moment dat je dat gaat vergeten, dan wordt het 'onze' liefde.

Dat is ook altijd een beetje de moeite – mag ik het zeggen? Nou ja, met deze vraag moet ik het natuurlijk wel zeggen. Je hebt zo'n lied dat ik eigenlijk wel heel mooi vind, alleen de formulering vind ik heel ongelukkig en ik zing hem ook altijd anders, wat niemand in de gaten heeft. Dat lied zegt: "Ik heb van U gehouden, maar nooit zoveel als nu." Wat mij daarin stoort, is dat je dan zingt over onze liefde voor Hem. Dat moet je niet doen. Ik zeg niet dat het onwaar is hoor, maar als je van Hem hebt gehouden meer dan ooit tevoren, dan is dat slechts omdat je je bewust bent van Zijn liefde voor jou. Daarom zing ik het liefst: "Ik heb van U gehouden, maar nooit zoveel als U..." Dat is misschien niet helemaal correct Nederlands, dat weet ik, maar je moet er dan bij zingen of denken: "...zoveel als U van mij gehouden hebt." Ik heb van U gehouden, maar nooit zoveel als U. Dat kun je altijd zeggen, want die liefde is onverminderd. Dat is de eerste liefde.

De Ephesiërs waren dat eigenlijk vergeten. Waar het de Heer om gaat is: gedenk nou van welke plaats je gevallen bent en bezin je op hoe het eerst was. Je eerste liefde: Zijn liefde voor ons. Het wordt tijd om het af te ronden. Ik hoop dat ik hiermee duidelijk heb gemaakt dat metanoia niet 'omkeren' betekent; omkeren is hooguit een consequentie. Metanoia is dat je dingen verneemt, je verandert van denken en daardoor verandert alles. Je hele zicht verandert, maar daarmee ook je gedrag; dat is echter een consequentie. Het is bezinnen. Het is een verandering van denkzin. Dat geeft een heel ander perspectief en dat wilde ik graag vanmorgen eens met jullie delen. Ik zou zeggen: bezin je hierop. Wat doe je met deze dingen? Denk daar maar eens over na. Check het, controleer of het waar is wat ik gezegd heb. Volgens mij – dat klinkt wat houten – is er niets tegenin te brengen. Het zijn gewoon Bijbelse waarheden, maar het heeft grote consequenties. Ik moet zeggen dat ik dit zoveel mooier vind. Dat scheelt trouwens altijd als je de Bijbel gaat onderzoeken; dan blijkt het altijd mooier, duidelijker en helderder te zijn dan wat je ooit is verteld door mensen. Amen!