▶ 00:00 Inleiding: Romeinen 13 in de Actuele en Historische Context ↑ hoofdstukken

Wij gaan ons vanmiddag bezighouden met een actueel onderwerp. Dat is het per definitie, want als je het hebt over autoriteiten, over de overheden en de invloed die dat op ons leven heeft — oftewel gewoon de politiek — dan is dat per definitie actueel. Maar met de verkiezingen zo in het vooruitzicht is dat helemaal het geval. Mocht u nou denken dat ik het over verkiezingsprogramma's ga hebben of dat dit een stemwijzer zou worden, dan moet ik u teleurstellen. Ik moet eerlijk bekennen dat ik geloof dat ik in mijn leven één keer een stembiljet heb ingevuld. Daar hoeft u niet om te lachen. Ja, er zit nog een heel verhaal aan vast, maar daar zullen we het verder niet over hebben. Voor mij moet u daar dus niet al te veel adviezen van verwachten; ik sta daar buiten en eerlijk gezegd ben ik daar nog blij en trots op ook. Maar u hoeft daar helemaal niet zo over te denken.

Waar we het over gaan hebben, u ziet het hier op de titelpagina van de PowerPoint afgebeeld, is Romeinen 13 vers 1 tot en met 7. Als je een beetje Bijbelkenner bent, dan weet je inderdaad dat dit het hoofdstuk bij uitstek is dat gaat over de rol en de betekenis van de overheid. Zoals ik het hier als titel heb meegegeven, 'autoriteiten onder God', is dat een hele letterlijke weergave, maar in veruit de meeste vertalingen vindt u het zo niet weergegeven. Over die serie van zeven verzen gaan we het eens wat uitgebreider hebben. Het is buitengewoon boeiend, moet ik zeggen. Ik hoop dat u na afloop inderdaad daarin mij bijvalt en zegt: "Ja, dat is inderdaad waarachtig, dat heb ik nog nooit zo gezien en verstaan."

Waar we het dus over gaan hebben is de Romeinenbrief. Voor de goede orde vind ik het altijd wel handig om even een klein beetje overzicht te krijgen. Deze brief is door Paulus geschreven vanuit Korinthe rond het jaar 57 AD. Als je Handelingen 20 vers 3 vergelijkt met Romeinen 15 vers 25 en hoofdstuk 16 vers 1 en 23, dan zie je dat je de punten gewoon met elkaar kunt combineren. De ene Schrift legt de andere uit. Dan zie je inderdaad dat deze brief geschreven is vanuit Korinthe aan gelovigen te Rome. Paulus was op dat moment inmiddels op reis naar Jeruzalem en hij had heel uitdrukkelijk het voornemen om daarna naar Rome toe te gaan en dan eigenlijk op doorreis Rome te bezoeken, om vervolgens naar Spanje te gaan. Van dat laatste weten we verder niets meer, en de wijze waarop Paulus uiteindelijk in Rome is terechtgekomen, zal hij zich op het moment dat hij dit schreef nog niet voor ogen hebben gehad. Maar het ging inderdaad wel zo: hij ging naar Jeruzalem en vervolgens naar Rome, maar dat was dan wel geboeid. De laatste hoofdstukken van het boek Handelingen gaan daarover.

In dit Bijbelboek, de eerste brief die we van de apostel Paulus in ons Nieuwe Testament hebben, vinden wij heel uitgebreid maar ook heel basaal het goede bericht uiteengezet dat Paulus wereldkundig mocht maken. In de hoofdstukken die hier pal aan voorafgaan — of nou ja, Romeinen 9 tot en met 11 — gaat het over de rol van Israël en eigenlijk ook over de wijze waarop God vandaag een omweg maakt en Zich wendt tot de natiën. Hoe dat dan zit met Israëls ongeloof, dat blijkt een tijdelijk fenomeen te zijn; een 'totdat', totdat God weer de draad met dat volk gaat opnemen en via dat volk de hele volkerenwereld gaat zegenen. Maar dan is de vraag: wat doet Romeinen 13 dan in dat verhaal? Hoezo gaat hij dan spreken over de autoriteiten, over de overheden? Dat heeft te maken met een tweede factor die ik even naar voren wil brengen.

▶ 04:48 De Gespannen Verhouding Tussen Joden en de Romeinse Autoriteiten ↑ hoofdstukken

Er was van oudsher altijd al veel spanning tussen de Joden en de vreemde autoriteiten, in dit geval de Romeinse autoriteiten. In deze periode was die spanning zelfs heel sterk. We weten uit het boek Handelingen, in hoofdstuk 18 vers 2, dat keizer Claudius in het jaar 50 de Joden uit Rome verbande. Dat is nu precies 1975 jaar geleden. Ik noem dat specifiek omdat ik vorige week een bijbelstudie gaf in Maren over Handelingen 17. Paulus’ verblijf in Athene was in datzelfde jaar. Ik memoreerde toen de rede die Paulus op de Areopagus hield in het jaar 50. Als je terugrekent, is dat dus exact 1975 jaar geleden.

In het jaar 50 had keizer Claudius de Joden dus uit Rome verbannen, wat overigens alles te maken had met het getuigenis van 'een zekere Chrestos'. Dat staat niet in het boek Handelingen, maar bij andere geschiedschrijvers vind je dat terug. Vanwege die maatregel kwam Paulus in aanraking met Priscilla en Aquila. Je kunt je voorstellen dat de Joden zich door dit soort acties enorm onder druk gezet voelden. Wat dat betreft is er vandaag niets nieuws onder de zon; de Joden hebben nog steeds alles te maken met de wereldpolitiek en treffen daarin allerlei lotgevallen door diverse maatregelen.

De Joden stonden dus erg vijandig tegenover de Romeinse autoriteiten. Later mochten zij weer terugkeren onder keizer Nero, die aantrad in het jaar 54. Hoewel de naam van keizer Nero later bijna spreekwoordelijk werd vanwege zijn schrikbewind tegen Joden en christenen, bevond hij zich toen nog in zijn begindagen. Juist in die tijd schreef Paulus de Romeinenbrief. Alleen al het noemen van dat feit is genoeg om je te realiseren dat je veel te maken hebt met de autoriteiten. Zelfs als jij je niet met hen bemoeit, bemoeien zij zich wel met jou. Dat is het probleem.

Er waren dus overduidelijke spanningen tussen de Joden en de Romeinse autoriteiten, terwijl we uit de Romeinenbrief weten dat de Joden in de Ecclesia een flinke rol speelden. Daarbij komt nog dat Paulus aan het slot van Romeinen 12 zijn lezers op het hart drukt: "Wreekt u zelf niet, geliefden, maar laat plaats voor de toorn" (vers 19). Als onrecht je treft, kies dan niet zelf voor wraak of eigenmachtig rechtsherstel, maar geef het over in de handen van God. Er is Eén die voor je zorgt en die jou op Zijn tijd recht doet.

In dat kader gaat Paulus direct daarna in op de rol die de overheid in principe speelt. Ik zeg 'idealiter', want de overheid is juist ingesteld als instituut om een 'toornende wreekster' te zijn voor degene die kwaad bedrijft. Aan de ene kant laat je het onrecht over aan God, maar Paulus stelt dat er op aarde een instelling is die inderdaad recht kan verschaffen – althans, dat is de bedoeling.

We weten allemaal dat de overheid daar dikwijls in faalt, maar niettemin is de essentie van de overheid dat het een rechtsinstituut is. Het is een plaats waar rechtspraak plaatsvindt; als er onrecht is of als er gestraft moet worden, zouden zij dat moeten doen. Het idee is dat je niet jezelf wreekt, maar plaats laat voor de toorn. Tot op zekere hoogte is die plaats er op aarde al, omdat er een instelling is die geacht wordt dit te regelen. Als je onrecht treft, zou je moeten kunnen aankloppen bij de rechter om in je recht te worden gesteld. Terwijl ik dit zeg, realiseer ik me opnieuw dat dit een ideaal is dat bij lange na niet altijd gehaald wordt, maar dit is wel waar de overheid voor bedoeld is. In dat kader volgt Romeinen 13. Dat even ter inleiding. Het punt was: wreekt u zelf niet. Maar hoe dan wel?

▶ 11:11 Het Wezenlijke Verschil Tussen Onderschikken en Gehoorzamen ↑ hoofdstukken

Paulus begint met dit te zeggen en ik lees voor uit de NBG-vertaling. Ik zal er vanmiddag vaak op wijzen dat de letterlijke tekst toch echt wat anders is, en die plaats ik er dan maar even onder. Laat ik het eerst weer even lezen zoals het in de NBG staat: "Ieder mens moet zich onderwerpen aan de overheden die boven hem staan." Maar een letterlijke weergave — en u kunt het gewoon ook controleren, dat vind ik nou de aardigheid van de wijze waarop ik het hier in mijn Bijbelstudie mag neerzetten; met een PowerPoint is het ideaal om dat zo te tonen — de letterlijke, meer woord-voor-woordweergave luidt: "Laat iedere ziel zich onderschikken aan superieure autoriteiten."

Als je het zo leest, krijg je een heel andere zin. Maar de gedachte is niet zo heel veel anders, behalve dan dat hier niet gesproken wordt over 'moeten', maar over: "laat iedere ziel zich onderschikken". We zeggen wel eens: het is de toon die de muziek maakt. De toon die Paulus aanslaat, is een andere dan die wij met onze NBG-oren beluisteren. Het is heel frappant dat juist de moderne vertalingen zo ontzettend vaak spreken over 'moeten', terwijl de grondtekst dat helemaal niet doet. Daar spreekt men vaak in de aanvoegende wijs. In de Statenvertaling — heel grappig, de Statenvertaling heeft de reputatie een heel strenge vertaling te zijn en het klinkt ouderwets — wordt in werkelijkheid vaak veel meer recht gedaan aan de toonzetting zoals die ook inderdaad in het origineel staat. In de moderne vertalingen 'moet' er zoveel. Eigenlijk kom je bij elkaar rond de Schriften om elkaar te ontmoeten — in de zin van: je komt samen — maar bij het lezen van de NBG of de NBV is het soms ook echt nodig om eens even flink te 'ont-moeten'. Had u het woord zo al eens beluisterd en opgevat?

Oké. Dat even terzijde. Er staat trouwens niet "ieder mens", maar "iedere ziel". Dat is op voorhand al van belang. Paulus schrijft hier dus onderdanen aan, niet de overheid. Hij schreef wel over de overheid, maar niet áán de overheid, en dat is een wezenlijk verschil. Hij heeft het dus over de houding die men zou aannemen ten opzichte van de autoriteiten. Dan nog iets, en die is van echt groot belang: het woord "onderschikken". In de vertalingen zien we dat er staat: "zich onderwerpen". Ik zeg niet dat het per se altijd fout is, maar het begrip onderschikken is breder. Dat heeft ermee te maken dat onderwerpen, zeker in de betekenis zoals wij dat opvatten, meestal gebruikt wordt in een setting van vijandschap. Een vijand onderwerp je, en daar zet je je voeten op. Maar onderschikken is vriendelijker; dat duidt gewoon op een herkenning van een natuurlijke rangorde, een hiërarchie.

Zoals er wordt gezegd tegen kinderen: onderschik je aan je ouders. Dat is niet onderwerpen, maar onderschikken. Dat wil zeggen: het zijn je ouders, je komt uit hen voort, zij zijn de eersten, en schik je in die positie. Het wordt ook gezegd in de Bijbel — ik moet er even bij zeggen dat je dit bij praattafels op de tv echt niet meer mag zeggen — maar dat geldt ook voor de verhouding tussen man en vrouw, waarbij ook de man geacht wordt als man leiding te hebben en te geven. Dan wordt de vrouw ook geacht zich daarin te schikken. Een man zou de vrouw niet onderwerpen; dat zou een hele onnatuurlijke verhouding zijn. Het lichaam onderschikt zich in een gezonde situatie aan het hoofd. Dat is geen onderwerping, dat zou een misplaatst woord zijn, vindt u ook niet? Maar onderschikken klopt: je lichaam is ondergeschikt aan het hoofd en het doet wat het hoofd zegt. Dat kan trouwens knap problematisch wezen, maar dat is de harmonieuze verhouding. Wat staat voorop? Wat geeft leiding? Onderschikken dus.

Laat iedere ziel zich onderschikken aan de superieure autoriteiten. Maar voordat ik daar nog iets over zeg, nog even dit: er staat onderschikken, en zojuist zat ik dat al te onderscheiden van dat woord onderwerpen. Er is nog een woord waar het niet mee verward mag worden, en dat is heel belangrijk: onderschikken is niet één-op-één hetzelfde als gehoorzamen. Er is veel overlap, en normaal gesproken is dat ook het logische vervolg, en toch is het niet hetzelfde. Kijk, als je het puur taalkundig bekijkt: onderschikken betekent een houding aannemen waarbij een ander als meerdere wordt erkend. Dat is je onderschikken. Je schikt je. Ik vind dat ook wel een mooi woord; er zit zelfs in het Nederlands de associatie in dat je er vreugde in beleeft. Je schikt je onder de ander, de ander mag daarin de leiding nemen. Dat is een houding. Gehoorzamen daarentegen heeft iets veel actievers in zich. Een houding is in feite iets passiefs; je herkent de ander, ongeacht of je iets doet of niet. Maar bij gehoorzamen doe je wat er opgedragen wordt. Als je kind zich onderschikt aan jou, dan is de normale gang van zaken dat het ook gehoor geeft aan en gehoorzaamt aan wat je zegt. En toch is het niet hetzelfde.

Je leest in de Bijbel nergens dat een gelovige of iedere ziel zich zou gehoorzamen aan de overheden. Er staat wel dat elke ziel — en niet alleen hier, maar ook in Timotheüs en in de Petrusbrief wordt het gezegd — zich zou onderschikken aan de overheid. Dat wil zeggen: je erkent de superieuren boven je als je meerdere. Maar gehoorzaamheid is niet per definitie daaraan gerelateerd. Het een volgt niet automatisch op het ander. Ik zal u een aantal Bijbelse voorbeelden geven waarbij we ons te allen tijde, zonder uitzondering, altijd onderschikken aan de autoriteiten en hen als onze meerdere erkennen, maar waarbij dat niet betekent dat je altijd gehoor geeft aan wat er opgedragen wordt. Soms kan dat domweg niet vanwege je geweten. Ik zal een paar Bijbelse voorbeelden geven om dat klip-en-klaar duidelijk te maken.

Een mooi voorbeeld vind je in Hebreeën 11. Daar staat dat de ouders van Mozes — Jochebed en Amram heetten ze — door geloof het bevel van de koning niet hebben gevreesd. Ze hebben het bevel van de koning veronachtzaamd en naast zich neergelegd. De farao had immers gezegd dat alle jongetjes in de Nijl geworpen moesten worden, en zij hebben dat niet gedaan. Was dat ongeloof omdat ze de overheid moesten gehoorzamen? Nee, het was juist geloof dat ze dat niet deden. In die wezelfde tijdspanne, in Exodus 1, lees je dat de vroedvrouwen, Sifra en Pua heetten ze, de farao ook niet gehoorzaamden. De jongetjes die geboren werden, werden buiten de registratie gehouden. Zij gehoorzaamden de farao ook niet. En van Daniël lees je dat hij het verbod van Darius niet gehoorzaamde. Vergeet niet: Daniël was een buitengewoon hooggeplaatst man.

Die alleen al om die reden dus niet alleen respect afdwong, maar ook respect had voor de regering waarin hij zelf ook functioneerde. Maar er was een verbod van Meden en Perzen, van koning Darius, die had bevolen dat men zich niet zou richten in gebed tot de God van Israël. En Daniël heeft dat gewoon keurig naast zich neergelegd. Waarom? Omdat hij zich niet onderschikte aan de overheid? Nee, dat was het niet. Hij gehoorzaamde de overheid niet. In dat geval kon hij dat niet. Waarom niet? Om de simpele reden dat die overheden ook maar relatieve autoriteit hebben. Dat wil zeggen: die zijn ook door God geplaatst, maar God staat boven alles. Dat zou een vanzelfsprekendheid moeten zijn.

Dus als de overheid iets vraagt wat ingaat tegen wat God mij duidelijk maakt — wat ik dus weet, het geweten, ik kom daar straks nog even op terug — ja, dan is het heel duidelijk wat voorrang zou moeten worden verleend. En het laatste voorbeeld spreekt helemaal boekdelen, want daarin wordt wat ik nu zeg gewoon expliciet door de apostelen, in dit geval Petrus en Johannes, ook zo gezegd. Terwijl zij voor het Sanhedrin staan — dat was het religieuze bestuur in Jeruzalem dat ook heel veel bevoegdheden had om dingen te regelen in de stad — wordt hen verboden te spreken over de naam van Yeshua, de naam van Jezus. En dat doen ze niet. En ook met een vanzelfsprekendheid, want dan zegt Petrus: "Ja, dat kunnen wij niet doen." Waarom? Men zou God toch meer gehoorzamen dan mensen.

"Dat kunnen jullie nu wel zeggen, en jullie staan in een hoge positie, we zouden jullie graag willen opvolgen" — dat is even geparafraseerd hoe je dat zo kunt lezen — "maar aangezien God de Allerhoogste is, geven we uiteraard dáár de voorrang aan." Dus als wij te horen krijgen: "Je mag dat niet zeggen", dan noemen we het juist lekker wel. Waarom? Omdat God degene is die dat te zeggen heeft. En laten we wel wezen, vandaag is dat ook niet anders. Als de overheid dingen van jou vraagt die je niet kunt doen... Veel mensen hebben de gedachte dat de staat over alles gaat. Nou, de staat gaat er helemaal niet over. De staat gaat niet over mijn kinderen bijvoorbeeld, of over mijn lichaam. Daar kunnen ze wel allerlei dingen over zeggen, dat je de prik moet nemen of zo, maar als ik zeg: "Ik doe dat niet", dan doe ik dat niet.

En waarom? Dat is haar rechtsterrein helemaal niet. Ik zal het straks ook laten zien wat de overheid wél mag en kan doen. Maar in ieder geval, als zij zegt: "Je moet je mond houden" of "Jullie mogen niet meer bij elkaar komen" — dat is trouwens ook vrij actueel — "jullie mogen niet meer bij elkaar komen rondom het Woord", met welk motief dan ook, dan hebben we daar gewoon lak aan. Want dat doen wij gewoon, omdat wij leven bij het licht van de Schrift. Wij geven God gehoor en de overheid heeft daar niets mee te maken. Is dat rebellie? Absoluut niet.

Laat ik naar de volgende dia gaan, en ook naar het volgende vers. Ik loop een beetje vooruit geloof ik vanmiddag, maar er staat: "Laat iedere ziel zich onderschikken aan superieure autoriteiten." Die moet ik er ook nog even bij betrekken voordat ik nu verder ga. Superieuren, dat zijn gewoon degenen die boven je staan, dus daar is niet zoveel verschil. Ik heb hier de Concordante Versie, ook in die versie weergegeven. Superieur wil zeggen: zij staan boven jou. En autoriteiten... een autoriteit is iemand of een instelling die gezag heeft ontvangen. Het Griekse woord wat hier staat is exousia en dat wordt elders heel vaak, of meerdere keren, vertaald met volmacht of met bevoegdheid.

▶ 26:21 Autoriteiten: Volmacht Ontvangen en Onder God Gesteld ↑ hoofdstukken

Je krijgt bevoegdheid, je krijgt volmacht. Als ik volmacht krijg – ik had het net over de verkiezingen – dan volmachtigt iemand jou bijvoorbeeld om een stem uit te brengen. Als jij die volmacht hebt, dan heb je dat gekregen. Exousia is dus per definitie autoriteit die je hebt ontvangen. Het zijn dus niet zomaar 'overheden'; Paulus noemt ze hier eigenlijk geen overheden. Ik ga even mee in het gangbare spraakgebruik, omdat we er meestal zo over praten, maar ik zeg er meteen bij: de Bijbel spreekt niet over overheden alsof zij de oorsprong zijn of autonoom hun macht hebben. Dat zou betekenen dat het van henzelf is. Nee, zij hebben macht omdat het hun is gegeven van bovenaf, hier dus inderdaad van God. Als je gevolmachtigd bent, heeft een ander jou geautoriseerd; die heeft jou de bevoegdheid gegeven om iets te doen. En dat is wat die 'overheden', tussen aanhalingstekens, hier zijn: het zijn autoriteiten.

Ze zijn geautoriseerd. Terwijl ik hier zo sta, denk ik: het is eigenlijk een hele mooie term. Autoriteiten zijn instellingen die geautoriseerd zijn. En door wie? Nou, in dit geval gewoon door God. Zij hebben die bevoegdheid ontvangen. Want, zegt Paulus in vers 1: "Er is geen overheid dan door God en die er zijn, zijn door God gesteld." Maar ik moet hier weer even gaan corrigeren. Er staat eigenlijk: "Er is geen autoriteit dan onder God. En die er zijn, zijn onder God gesteld." Er staat niet 'door' God.

Ik zeg trouwens niet dat de gedachte zelf onbijbels is. Je leest bijvoorbeeld in Jesaja, maar ook in het boek Daniël 4, dat de Allerhoogste een machthebber in zijn positie plaatst. Jesaja verwoordt dat heel beeldend door te zeggen dat God even blaast en dat zo'n machthebber dan weer van het toneel is verdwenen. Dat gaat heel snel en heel makkelijk; daar hoeft niet zoveel voor te gebeuren. Wat voor machthebber je ook bent, er hoeft maar dit te gebeuren... een griepje, zoals bij Alexander de Grote. Hij was drieëndertig jaar en hij legde het loodje. Dat is op zich een Bijbelse gedachte.

Maar de gedachte hier in Romeinen 13 is niet dat zij door God daar zijn gesteld, maar dat ze onder God gesteld zijn. God staat boven hen. Dat is het accent. Dus het idee is: het zijn weliswaar autoriteiten die boven ons gesteld zijn, dat is waar, maar vergis je niet: die autoriteiten die boven ons staan, staan zelf weer onder God. Die verhouding moet je goed in de gaten houden. Dat is wat hier staat. Ik vind het eigenlijk heel jammer dat hier weer het woordje 'door' staat; de Statenvertaling is daar ook in meegegaan. Ik kijk meteen even naar de vier vertalingen die ik hier naast elkaar heb staan. Ja, daar staat: "van God geordineerd". Nee, dat staat er niet; er staat "onder". Je ziet het ook in de interlineair: er staat twee keer heel duidelijk hypo, en dat betekent inderdaad 'onder'. De meest elementaire, basale weergave is: ze zijn onder God gesteld, zoals ze boven ons als onderdanen zijn gesteld. En, vervolgt Paulus, dat is eigenlijk de logica die hieruit volgt.

▶ 30:23 De Betekenis van Rebellie en het Onbijbelse Concept van Democratie ↑ hoofdstukken

Wie zich dus tegen de overheid verzet, wederstaat de instelling Gods. Opnieuw ga ik weer even wat letterlijker: wie zich dus verzet tegen de autoriteit, heeft Gods mandaat weerstaan. Het woord 'verzetten' is eigenlijk heel erg leuk, want er staat inderdaad iets van 'in plaats van zetten'. 'Anti' betekent immers 'in plaats van'. Er staat iets en in plaats daarvan zet je iets anders. In het Grieks heeft het de betekenis van revolutie: de overheid omver willen werpen. Oftewel, het is rebellie, revolutionair; iets omverwerpend en zich daarmee dus ook verzettend. De overheid staat hier, maar je wilt die overheid uit haar positie als autoriteit verwijderen. Dat is wat verzet is.

Paulus zegt: wie zich dus tegen die autoriteit verzet, die heeft Gods mandaat weerstaan. Ik moet er trouwens bijzeggen – en het staat ook hier weer niet – dat verzetten niet hetzelfde is als ongehoorzaam zijn, maar dat het betekent dat je die autoriteit omver wilt werpen. Het is dus echt een revolutionaire daad. Ik had het net even over het Jodendom en over de spannende relatie die er altijd is geweest met de Romeinse bezetter, zoals we ook in de evangeliën lezen. We kennen allemaal de geschiedenis dat ze bij de Heer Jezus komen met de strikvraag: "Is het geoorloofd de keizer belasting te betalen?" Je had een groep Zeloten, ijveraars, die op het standpunt stonden dat de Romeinse overheid, de keizer en het hele Romeinse gezag omvergeworpen moesten worden. Zij zaten heel revolutionair in de wedstrijd en verzetten zich daar ook gewapend tegen. Dat is echt verzet. Het gaat er dus niet om dat je een keertje iets niet doet wat die overheid zegt, maar je verzetten tegen de overheid is haar omver willen werpen. Dat is een rebellerende gedachte.

Wat ik straks zei over belasting: meestal wordt de vraag gesteld of het geoorloofd is – tenminste, ik ben reformatorisch grootgebracht – om belasting te ontduiken. Maar de vraag in de Bijbel is eigenlijk: "Is het wel geoorloofd belasting te betalen?" Dat is een heel andere insteek. Want is het niet zo dat als wij de overheid, die zulke foute dingen doet, gaan spekken met onze belastingcenten, dat moreel verwerpelijk is? Ik zei vanmiddag tegen Dirk toen we hierheen reden: "Ik vind het wel frappant dat ik deze Bijbelstudie op Urk geef." Urk heeft toch een beetje – als calvinistisch dorp – de reputatie dat ze graag hun eigen boontjes doppen, vrij willen zijn en moeite hebben met te veel overheid. Belasting is daar ook niet echt een populair ding, want dat is al gauw te veel. Jazeker, heel grappig. Over belasting hebben we het zo nog.

Maar wist u trouwens dat wij het idee hebben dat democratie hetzelfde betekent als vrijheid? Vrijheid en democratie zijn twee begrippen die aan elkaar gekoppeld worden. Je hebt zelfs de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie, alsof het min of meer hetzelfde is, maar dat is het helemaal niet. Je kunt in een dictatoriaal land leven met een alleenheerser en volledig vrijgelaten worden, en omgekeerd kun je in een heel democratische samenleving leven maar geen kant op kunnen omdat je door allerlei hoepeltjes moet springen. Dat kan, en het gebeurt ook gewoon.

Over belasting gesproken: sinds democratische overheden zo'n eeuw of twee geleden in stappen democratisch geworden zijn – op een gegeven moment kreeg je zelfs algemeen kiesrecht – is de belastingdruk in de westerse wereld gestegen van 2, 3, 4 of 5 procent naar 10, 20, 30 of zelfs 40 procent. In Scandinavië is dat zelfs 50 procent. Democratie wordt dus vooral gebruikt zodat het volk haar mening kan opleggen aan de regering. Dat is wat democratie is: volksregering. En aangezien het volk nooit genoeg heeft, moeten er allerlei dingen geregeld worden die natuurlijk wel opgebracht moeten worden. Zo moet er steeds meer belasting betaald worden; dat is een heel opmerkelijk fenomeen.

Ik weet niet of ik nu aan mijn laatste dia toekom, anders hakken we het gewoon in tweeën, maar ik vind dit opmerkelijk genoeg. In het oude Israël had je eerst de richters; de overheid bestond toen uit rechtspraak, meer niet. Op een gegeven moment had de Heer dat al voorzegd toen Hij in Deuteronomium bij monde van Mozes had gezegd: "Als jullie in het land komen, dan kan het zijn dat jullie zelf een koning willen." Dat was niet de bedoeling, maar God zei: "Dat is oké." Het was een soort concessie. Maar die koning werd wel heel sterk gelimiteerd. Hij mag voor zichzelf niet veel goud verzamelen – dat wil zeggen: niet veel belastingen heffen, want dat is wat koningen doen – en ook niet veel vrouwen hebben. Dat laatste had vooral te maken met diplomatie: geen bondgenootschappen sluiten, want daar raak je je zelfstandigheid mee kwijt. Ook mocht hij niet veel paarden hebben, wat betekent dat hij er geen leger op na mocht houden.

Na de richterperiode zie je dat het volk bij de laatste richter, de profeet Samuel, komt en zegt: "Wij willen, net als de volkeren, een koning hebben." Waarom? "Want dan kunnen we ook een leger hebben." Maar ja, als je een leger hebt, moet dat wel opgebracht worden. De Heer zegt dan tegen Samuel – lees het maar na in, ik geloof, 1 Samuel 9, 10 of 11: "Ze hebben niet jóu verworpen, Samuel, ze hebben Míj verworpen, want Ik ben Koning over hen." Ik heb het over hen te zeggen. En de Heer zei: "Waarschuw het volk ook, want op het moment dat er een koning komt, gaat die alles van je pakken: je land, je eigendom, en jullie zullen steeds meer belasting moeten gaan betalen." Die macht gaat zich concentreren, en dat was al bij een monarchie het geval. In een monarchie is de belastingdruk echter nog veel minder dan bij de democratie die wij nu kennen, waar die druk vele malen groter is. Het is een heel eigenaardig fenomeen: we denken dat we vrij zijn, maar in werkelijkheid worden we enorm belast of onderdrukt, in de meest letterlijke zin van het woord.

Maar goed, we hadden het over de overheid. Hier wordt gesproken over het verzet tegen de overheid, en dat is dus echt het pogen of de intentie om de overheid teniet te doen of je er via gewapend verzet van te ontdoen. De Bijbel propageert absoluut geen verzet; een gelovige hoort zich te schikken. Wie zich dus verzet tegen de autoriteit, heeft Gods mandaat weerstaan. "Gods mandaat", ik vind dat mooier dan "instelling". Het gaat hier namelijk niet om een instituut of een instelling, maar om het mandaat: de bevoegdheid en ook de opdracht om het recht te handhaven en het kwaad te straffen. Dat is feitelijk hetzelfde: het recht wordt juist gehandhaafd doordat het kwaad gestraft wordt. Dat is het mandaat dat de overheid heeft gekregen. Ik zal het straks ook laten zien, maar ik lees eerst nog even verder.

En wie dit doen, zullen een oordeel over zich brengen. Het idee is ook gewoon letterlijk: de overheid tolereert dat niet. Geen enkele overheid tolereert het dat jij haar wilt omverwerpen, uiteraard. Je kunt het ook nog zo lezen: ja, maar daarmee heb jij je positie als onderdaan geweld aangedaan en je schikt je niet onder de overheid, en God zal je daar te zijner tijd ook rekenschap voor vragen. Dat kan ook de gedachte zijn, maar hier is de gedachte ook gewoon op aards niveau: wie dat doen, zullen hun oordeel over zich brengen en voor zichzelf een oordeel in ontvangst nemen. Of: men roept het zwaard over zich af.

En waarom zeg ik dat? Nou, laten we nog even doorlezen. Want als iemand goed handelt, hoeft hij niet bevreesd te zijn voor de overheidspersonen, maar wel als hij verkeerd handelt. Of, ik geef u meteen de letterlijke versie – vindt u het storend als ik zo twee versies geef? Ikzelf denk, en dat is ook mijn opmerking (ik hoop dat het ook zo overkomt), dat als ik eerst dit lees en vervolgens dat, u ook de verschillen ziet en onderkent. Het is altijd zo waardevol om te zien hoe het er staat, om zo dicht mogelijk bij het origineel te komen. Hoe heeft Paulus dat echt opgetekend?

De oversten, de overheidspersonen, die zijn geen reden voor vrees voor het goede werk, maar voor het kwade. Het idee is: het goede hier... ja, wat is dat? Nou, ik heb het erbij gezet. Het goede, dat is een instelling of een opstelling waarbij je je onderschikt. Daar ging het over. En als je je onderschikt, dan zul je van de overheid in principe, idealiter – er kunnen altijd weer uitzonderingen zijn, maar de normale gedachte is – dat de overheid het altijd honoreert dat je je schikt in wat zij zegt en dat je in ieder geval geen pogingen doet om haar omver te werpen. Ik zou zeggen: dat is logisch.

Maar wel daarentegen als je verkeerd handelt, voor het kwade. Als het goede nu de onderschikkende instelling of opstelling is, ja, wat is het kwade dan? Dat is dat je je niet onderschikt en dat je je verzet tegen die overheid. Wilt u zonder vrees voor de overheid zijn? Nou, geeft Paulus deze tip: doe het goede, dat wil zeggen onderschik je aan haar, en je zult lof van haar ontvangen. Dat hoef ik nauwelijks te becommentariëren of toe te lichten.

▶ 42:42 De Overheid als Dienares van God en Toornende Wreekster ↑ hoofdstukken

Wat Paulus nu in vers 4 gaat zeggen is heel belangrijk, omdat hij motiveert waarom de zaken zijn zoals ze zijn. Zij, die autoriteiten, staan immers in dienst van God, u ten goede. De Statenvertaling spreekt hier over een dienares, want het is een vrouwelijk woord. Dat is logisch: God staat boven alles, en hoewel de overheid ten opzichte van ons een 'mannelijke' positie inneemt, is zij ten opzichte van God vrouwelijk. Dat wil zeggen: zij stelt zich ondergeschikt op. God geeft daarin leiding. Zij is een dienares van God, u ten goede. Hier staat overigens het woord diakonos, waar ons woord diaken vandaan komt. De overheid zelf is dus niet goddelijk, maar slechts in dienst van God vanwege het mandaat dat aan haar is gegeven.

Daar moet ik nog iets bij zeggen: in de Bijbel is gezag iets wat van bovenaf komt. Autoriteit komt uiteraard altijd van boven; het is altijd hiërarchisch, 'top-down' om het wat moderner te zeggen, en niet van onderaf. Ik had het net al even over de democratie, en daar ga ik nog iets kritisch over zeggen. In een democratie is de overheid verantwoording schuldig aan het volk, aan haar onderdanen. In de Bijbel is zij echter een dienares van God en is zij aan Hém verantwoording schuldig. Laat u niets wijsmaken: in de Bijbel vindt u nergens het concept van democratie. Wat ik nu zeg is geen mening; pak een concordantie erbij, of zoek naar een metafoor, synoniem of omschrijving voor democratie in de Schrift — u zult het niet terugvinden. De gedachte dat democratie heilig is, is wijdverbreid, maar ik las onlangs nog een artikel in de krant waarin gesproken werd over de binnenlandse veiligheidsdienst. Daarin stond dat er geluiden circuleren waarin ondemocratische opvattingen voorkomen. Heren, u bevindt zich momenteel in zo'n gezelschap! Die worden tegenwoordig als extremistisch opgevat. Moet u nagaan: in een gezelschap waarin onderwezen wordt zich niet te verzetten en niet te rebelleren tegen de overheid, kan dat toch als extremistisch en gevaarlijk worden beschouwd. Ik vind dat ergens ook wel weer typerend. Het is logisch binnen dat systeem: men vindt dat het volk gelijk heeft. In feite is bij ons de overheid vooral een instrument geworden om de volkswil te realiseren. Wat is het volk? Dat is de meerderheid, en die moet dan gevolgd worden, terwijl de minderheid zich maar heeft te schikken.

Maar de Schrift zegt: zij staat immers in dienst van God, u ten goede. Pardon, zij is een dienares van God. Dat is de functie van de overheid. Maar indien gij kwaad doet — als u zich dus verzet tegen die overheid en rebelleert — wees dan bevreesd. Want, zo staat er, zij draagt het zwaard niet tevergeefs. Ik noemde net al het mandaat dat haar is gegeven, en hier wordt gezegd dat zij het zwaard draagt. Dat is een opmerkelijk detail. De Bijbel, en ook het Grieks, kent verschillende woorden voor zwaard. Hier wordt het woord machaira gebruikt, wat een kortzwaard is. Dit is een symbool voor de rechterlijke autoriteit. Het is geen zwaard om mee te vechten of een zwaard dat dient voor de oorlog. In het verleden werd heel vaak het oorlogsrecht ontleend aan Romeinen 13 vers 4, omdat er staat dat de overheid een zwaard draagt. Dat is een zeer misplaatst argument. Als je er even over doordenkt, doorzie je dat meteen. Men zegt dan: 'Waarom hebben we een leger nodig? Nou, omdat de overheid een zwaard draagt.' Maar dat zwaard is ten eerste geen zwaard om te strijden als een soldaat, maar een symbool voor de rechterlijke macht. Bovendien wordt dat zwaard hier juist gebruikt tegen de eigen onderdanen die rebelleren. Het is niet een instrument om andere overheden te bestrijden; dat is helemaal de gedachte niet. Machaira is daarvoor niet het woord. Bovendien zou het bizar zijn, want dan zou de ene instelling van God tegen de andere instelling van God strijden. Wie heeft dan daarin het meeste recht? Nee, het gaat hier helemaal niet over een leger, maar over de rechterlijke autoriteit die een zwaard draagt.

Ik lees nog even verder in het vers. Waarom draagt zij dat zwaard? Nou, zij staat immers in dienst van God — voor de tweede keer wordt dat gezegd, weer dat woord diakonos — als toornende wreekster voor hem die het kwaad bedrijft. Ik heb op die vertaling totaal niks aan te merken. Zij is inderdaad een wreekster. 'Wreekster' is een vrouwelijk woord, een rechtverschaffer. Dat is wat wraak in deze context is: als er onrecht is aangedaan, dan is wraak datgene wat het recht weer herstelt. Dat gebeurt in boosheid; men oefent wraak uit en daarvoor wordt het zwaard gebruikt. Dat wil zeggen: daadwerkelijke vergelding, zelfs tot aan de doodstraf toe. Dit mandaat om als toornende wreekster op te treden tegen degene die kwaad bedrijft (dat wil zeggen: rebelleert), dateert al vanaf het begin van deze aion. Niet van daarvoor. Van Adam tot Noach was er niet zoiets als een mandaat van God om te toornen of als toornende wreekster op te treden tegen degene die kwaad bedrijft. Kijk het maar na: als er een moord gepleegd wordt, dan lees je dat inderdaad al in verband met Kaïn en Lamech, maar daar is geen sprake van een toornende wreekster.

Dat lees je pas in Genesis 9 vers 5, na de zondvloed. God geeft daar een aantal instructies: 'vermenigvuldig u en vervul de aarde'. Vanaf dat moment mag de mens ook vlees eten, met uitzondering van het bloed. Maar ook vanaf dat moment is daar die gerechtelijke vergelding aanwezig. Ik heb er geen dia van, maar ik kan het wel voorlezen. Er staat: 'Van uw bloed, dat uw ziel is, zal Ik vergelding eisen... wie des mensen bloed vergiet, diens bloed zal door de mens vergoten worden, want naar het beeld van God heeft Hij de mens gemaakt.' Hier wordt de mens de bevoegdheid, of eigenlijk het mandaat gegeven om degene die zich vergrijpt aan een medemens — een wezen geschapen naar Gods beeld — te straffen. Een mens is niet het Godsbeeld, maar is wel geschapen naar of in Gods beeld; dat is een belangrijk verschil, maar dat even terzijde. De regel luidt: wie des mensen bloed vergiet, diens bloed zal door de mens vergoten worden. Dit gebeurt met het motief dat de mens zo hoog aangeslagen wordt. Dus als een mens zich aan iemand anders vergrijpt, dan zal diens bloed worden vergoten. Dat is de uiterste consequentie van rechtspraak; de zwaarste sanctie die je uiteraard kunt treffen, namelijk dat ook jou het leven ontnomen wordt. In feite is dat ook weer recht. Denk aan Vrouwe Justitia die het recht hanteert, het bekende symbool met het zwaard in de hand — dat korte zwaard — en aan de andere kant de weegschaal. Als het onrecht aangedaan wordt, moet dat weer in balans komen, en dat is wat wraak wezenlijk is.

Deze instelling dateert dus al vanaf het begin van deze aion en is pakweg 4500 jaar oud. Ik weet niet of u zich daar wel eens mee beziggehouden hebt, maar heel lang geleden was ik in Jeruzalem op bezoek. Ik kreeg daar in een boekhandel in de oude stad, met allemaal religieuze literatuur vanuit de Joodse traditie, een Engelstalig boekje in handen over de Noachitische geboden.

"Keep the seven, go to heaven" was de titel. Die klopt in ieder geval niet, maar de gedachte is dat het Jodendom dat vanouds weet, en voor een groot gedeelte klopt dat ook echt volkomen naar de Bijbel. Dat is dat er sinds Noach voor de hele mensheid, dus voor alle Noachieten – dat zijn wij, de hele mensheid zijn Noachieten, geen Israëlieten – voor Israël zijn er hele speciale dingen gegeven en er was een speciaal verbond, bijvoorbeeld ook de sabbat en de besnijdenis. Maar voor alle Noachieten golden ook een aantal dingen: bijvoorbeeld het niet vergieten van des mensen bloed, maar ook geen echtbreuk, geen moord – dat zei ik al – en wat was er nog meer? Geen diefstal. Allemaal van die basaal logische dingen.

Elk mens weet dat. Ik bedoel, je hoeft iemand toch niet te vertellen dat hij zich niet zou vergrijpen aan het eigendom van een ander? Eigendomsrecht is zo basaal. Eigenlijk gaat de overheid er ook over dat je je niet vergrijpt aan dat wat een ander toekomt. En dat recht zou beschermd worden. En vandaar ook dat die Noachidische geboden zeggen dat elk volk verplicht is een gerechtshof te hebben. Een gerechtshof, dat is eigenlijk wat een overheid in de Bijbelse zin oorspronkelijk is. En alles wat het meer is, is teveel, als ik het zo mag zeggen. Het is een gerechtshof.

Als een mens zich vergrijpt aan de ander, dan zou de overheid ingrijpen. Bij ons is het een instelling geworden die jou allemaal cadeautjes geeft, waar een heleboel geld voor moet worden betaald, maar dat is een gedachte die totaal niet in de Bijbel is terug te vinden. In de Bijbel is de overheid een gerechtshof en elk volk zou dat hebben: dat je ergens naartoe kunt als jou onrecht is aangedaan of een ander zich aan jou of jouw eigendom vergrepen heeft.

En daarom staat er ook, zegt hij, dat het nodig is zich te onderwerpen of te onderschikken, niet slechts om de toorn, maar om des gewetens wil. Ja, dat wil zeggen: niet alleen maar omdat je bang bent, omdat de overheid jou met het zwaard kan treffen en jou kan grijpen of jou kan opsluiten of weet ik veel wat ze gaan doen. Daar heeft ze dus een reden voor. Dus vanwege die reden, om de toorn, de straf die jou boven het hoofd hangt. Maar gewoon ook om des gewetens wil. Dat wil zeggen: het is een goddelijk mandaat als zij dat doet.

▶ 55:41 Belasting Betalen Om Des Gewetens Wil aan de Liturgen van God ↑ hoofdstukken

Daarom brengt u toch ook belastingen op? Want zij zijn dienaren van God, die juist op dit punt voortdurend letten. Vanwege dit — en we moeten hier even de puntjes op de i zetten — vanwege dit voldoen jullie ook belastingen, want zij zijn liturgen van God. In de NBG-vertaling staat hier 'dienaren'. Je zou misschien denken dat hier hetzelfde woord staat als 'diaken', maar nee. Hier staat het Griekse woord 'liturgen', en dat zijn dienstverrichters. Het is een officiële bediening ten dienste van anderen. Paulus noemt zichzelf ook een liturg van het evangelie.

Vanwege dit voldoen jullie ook belastingen. Wat is hier belangrijk? Het woordje 'daarom'. Wat bedoelt Paulus met 'dit'? 'Dit' verwijst naar vers 4, waar de overheid 'Gods dienares' wordt genoemd en een 'toornende wreekster' heet. Om die reden draagt zij een mandaat van Godswege, en in die functie moet zij ook ondersteund worden. De belasting is dus bedoeld om de overheid te ondersteunen in haar mandaat van God, en niet per se om de volkswil uit te voeren. Dat is de gedachte. Dus als Paulus zegt: 'Vanwege dit voldoen jullie belasting', dan heeft dat te maken met die reden.

Hij voegt eraan toe: 'die juist voor dit volharden'. Ik heb weleens de verklaring gelezen — en ik heb eigenlijk een hele tijd gedacht dat die wel juist zou zijn — dat hier gesproken wordt over het heffen van belasting, in de zin dat zij er vooral op letten of er al genoeg belasting betaald wordt. Maar dit 'dit' verwijst naar hetzelfde 'dit' als daarvoor. Vanwege 'dit' voldoen jullie belastingen, en dat slaat op de functie en de rol die de overheid heeft als Gods dienares. En als er dan opnieuw over 'dit' wordt gesproken, is dat hetzelfde: namelijk het mandaat van God dat aan de overheid is gegeven. Er is dus een goede reden om belasting te betalen, namelijk vanwege de functie die God eraan heeft gegeven, ongeacht wat de mens daar verder mee doet.

Voordat ik verkeerd begrepen word: ik heb er totaal geen moeite mee om belasting te betalen, alleen al om wat hier staat. Ik ben namelijk niet verantwoordelijk voor wat de overheid ermee doet. De overheid is wel verantwoordingsschuldig, maar niet aan mij; zij is verantwoording schuldig aan God. Als ik belasting betaal en de overheid gaat daar heel veel geld mee weggooien — want dat doen ze namelijk standaard — dan is dat niet mijn zorg. Ik vind het wel zonde, dat moet ik erbij zeggen, maar het is niet mijn verantwoordelijkheid.

Is het dan geoorloofd? De Heer Jezus zei heel laconiek: 'Geef aan de keizer wat van de keizer is.' Hij liet een muntje zien en vroeg: 'Wiens beeltenis staat hierop? Wiens hoofd?' Nou, geef dan aan de keizer wat van hem is, en aan God wat van God is. En aangezien God alles heeft, heeft die keizer eigenlijk niets. Maar goed, zo laconiek wordt daarmee omgegaan. Er is dus wel een reden om je ook aan de overheid onder te schikken.

Ik eindig met de conclusie in vers 7, want daar wordt het geheel samengevat: 'Betaalt aan allen het verschuldigde.' Dat wil zeggen: niet alleen aan de overheid en de instellingen die iets rechtens kunnen opeisen — trouwens, je hebt weinig keuze natuurlijk — maar niet alleen om de schrik of de straf, maar ook om des gewetens wil. Geef aan allen het verschuldigde: belasting aan wie belasting toekomt, en tol aan wie tol toekomt. Het woord voor 'tol' houdt ook accijns in: tol is heffing op vervoer en accijns is heffing op handel. Belasting is dan weer een wat ander gegeven. Maar aan wie het toekomt: geef het gewoon. Schik je in die overheid. Ontzag aan wie ontzag toekomt en eerbetoon aan wie eer toekomt. Dat betekent respect en erkenning voor wie boven je gesteld zijn. En dat is eigenlijk een heel logische gevolgtrekking.

▶ 01:00:59 Conclusie: een Rustig en Stil Leven in de Verwachting van de Koning ↑ hoofdstukken

God heeft deze dingen zo geregeld. Voor deze aion is er een instelling die – zoals je eigenlijk op je vingers kon uittellen – daar altijd misbruik van maakt. Het is een machtsinstituut geworden. Maar niettemin is de oorsprong er een van recht: een toornende wreekster. En dat is zo wijs geweest van God.

Wat de Bijbel ons leert, ook als gelovigen – het is hetzelfde onderwijs in Romeinen of in 1 Timotheüs – is dat Paulus zegt: bid nu voor al die hooggeplaatsten, schik je daaronder, opdat wij een rustig en stil leven zouden leiden. Maak je niet druk over alles wat er in de wereld wordt bedisseld. Het zij zo, het is een boze aion; denk nou niet dat je met jouw activiteiten daar een keer in kunt brengen of het anders kunt maken. Dat gaat niet gebeuren.

En ik heb goed nieuws: deze aion loopt op zijn einde en het duurt niet lang meer voordat inderdaad de Koning der koningen zal optreden. Reken maar dat er dan inderdaad weer recht, vrede en vrijheid zal komen in deze wereld. Nou, eer aan wie ere toekomt. Ik stel voor dat we daarover nog niet gaan leren.