▶ 00:00 Introductie op het Boek Prediker ↑ hoofdstukken

Hartelijk bedankt voor de introductie, Jan. En ook van mijn kant alle goede wensen voor het nieuwe jaar, voor 2016. Kijkers, an sich: dank u wel!

Daar hebben we hoge verwachtingen van. Waarom? Omdat we God kennen, bij Wie nooit iets misgaat en Die een geweldig plan heeft, een geweldig Woord heeft gegeven waar we ons mee mogen bezighouden. En ik ben ook blij dat ik bij deze gelegenheid – en er zijn nog heel wat meer zondagen ook gepland – hier dan mag zijn en met u het Woord mag openen.

En vanmiddag wil ik u meenemen naar het boek Prediker. En het is ook naar aanleiding van het feit dat we juist deze week elkaar eraan herinneren dat het nieuwe jaar is begonnen, dat ik u juist wil bepalen bij Prediker 1, waar koning Salomo... Maar goed, daarover moet ik het straks nog eventjes hebben. In elk geval, waar de Prediker het over heeft en waar hij een heel aantal vraagtekens toch wel bij zet: kritische kanttekeningen bij dat begrip 'nieuw'. Want in hoeverre en in welke mate bestaat dat eigenlijk in deze wereld wel? Wat is er nieuw?

Hij zegt zelfs: er is niets nieuws onder de zon. Maar laten we eens naar het begin gaan: Prediker 1 vers 1. En zoals u dat van mij ook wel gewend bent, gaan we dat ook weer zinsdeel voor zinsdeel doen met de interlineaire tekst, zoals dat met een mooi woord heet. Daaronder – dat wil zeggen: de Hebreeuwse regel ziet u daarboven, dat is zoals het ons is overgeleverd, de oude grondtekst zoals die is opgetekend in het origineel. Daaronder in het groen staat de meest letterlijke, concordante, eensluidende weergave, en daaronder ziet u dan de lichtgrijze tekst, en dat is de wijze waarop de NBG-vertaling...

▶ 02:13 De Betekenis van de Naam Kohelet ↑ hoofdstukken

Het heeft het weergegeven. En het begint dan met de woorden van de Prediker — zo kennen wij dit boek dan ook. Eigenlijk is het toch wel wat eigenaardig dat we het boek zo noemen, omdat het in het Hebreeuws heel anders heet. Want wat hier staat is namelijk niet een woord dat iets te maken heeft of verband houdt met prediken, het werkwoord prediken. Maar het Hebreeuwse woord is Kohelet, en daar zit het woordje kohel of kahal in, en dat betekent de ekklesia — dat is dan weer Grieks — of de gemeente.

Het is interessant: in het Engels spreek je de naam van dit boek uit als Ecclesiastes, en dat komt dan weer uit het Grieks, en u herkent daar het woordje ecclesia in. En dat klopt dus ook wel, omdat in het Hebreeuws in dat woordje Kohelet het woordje kohel zit. En dat is inderdaad op zijn Grieks gezegd ekklesia, of gemeente, of volksvergadering. Heel letterlijk de — zoals u dat hier ook ziet — de samenvoeger of de bij-elkaar-brenger. Degene die vergadert. Wat ook weer dubbelzinnig is trouwens, want wat vergadert hij? Het volk? Dat kan, en ik wil u dat straks ook even laten zien. Maar wat hij in elk geval ook vergadert, dat zijn spreuken, wijsheid en woorden van wijzen. En die voegt hij ook tezamen, dus ook in die zin is hij een vergaderaar.

Kohelet... en waarom is het dan 'Prediker'? Nou, dat zullen we straks zien als ik nog even naar hoofdstuk 12 toe ga. In de eerste plaats wil ik er nog even op wijzen dat het woordje Kohelet — dus zoals dat in de NBG-vertaling en trouwens in de Statenvertaling ook met 'Prediker' wordt weergegeven — zeven keer voorkomt in dit boek. Drie keer in het begin, drie keer aan het eind en één keer precies in het midden, in hoofdstuk 7.

Laat ik u even meenemen naar hoofdstuk 12, waar we dan in vers 9 lezen: "En behalve dat Kohelet" — de verzamelaar, de vergaderaar of de samenvoeger — "behalve dat Kohelet wijs geweest is, heeft hij het volk in kennis onderwezen." En terwijl ik dit nu zeg, denk ik en krijg ik bij nader inzien toch ook weer begrip voor de weergave 'Prediker'. Want dat zal dan wel de gedachte zijn: hij die het volk dat bij elkaar is gebracht, predikt, vertelt en onderwijst. "En hij overwoog, hij onderzocht, hij stelde vele spreuken op." En dan leest u trouwens ook nog in vers 11 of 12 van dat hoofdstuk dat hij ze bij elkaar bracht. In vers 10 staat daar nog: "Kohelet zocht welgevallige woorden te vinden, aangename woorden en een recht geschrift." Ik geloof dat het in de Statenvertaling ook zo staat: "het rechtgeschrevene" en "woorden van waarheid", betrouwbare woorden.

Nu wil ik dan toch eventjes nog weten wat er in dat navolgende vers staat, want daar lezen we — ja, dat is vers 11, en daar heb ik dus even geen diaatje van, maar daar staat... Het is heel cryptisch, maar er staan wel meer cryptische dingen in het boek Prediker, verborgen dingen: "De woorden van wijzen zijn als prikkelen. Maar als ingeslagen nagelen zijn de verzamelingen daarvan; gegeven zijn zij door één herder."

Het gaat me nu eventjes om: die woorden van wijzen zijn als prikkels — scherpe punten die een mens in beweging zetten, want daar zijn die prikkels ook voor bedoeld. Dat is een term uit de landbouw. Maar dan vervolgens ook: "als ingeslagen nagelen zijn de verzamelingen daarvan". Dat wil zeggen, als die woorden van wijzen dan allemaal bij elkaar gebracht zijn, verzameld zijn, samengevoegd zijn... Kohelet... Ja, dan is het zo solide, zo als ingeslagen nagelen die die verzameling bijeenhouden en ook tot een samenhangend geheel maken. Dat is die Kohelet. Goed, de woorden van Kohelet.

▶ 07:17 De Zoon van David, Koning te Jeruzalem ↑ hoofdstukken

De zoon van David. Nou, eigenlijk staat 'de' zoon er niet; het staat er onbepaald. Maar 'zoon van David' – dat moet duidelijk zijn – is op zich een Messiaanse titel. Niet exclusief, maar het is in ieder geval ook een Messiaanse titel. Ik heb hier even een verwijzing naar Matthäus 1 vers 1 erbij geplaatst, en dan lijkt het me wel helemaal onmiskenbaar. Als het Nieuwe Testament aanvangt, begint Matthäus met dat register, dat geslachtsregister. Eigenlijk is het een koningsregister, een register van allemaal troonpretendenten. En dat begint met het register van Jezus Christus, de zoon van Abraham, de zoon van David. De erfgenaam, want dat is eigenlijk in het Hebreeuws de 'Ben-David': de erfgenaam van David.

Nu is in principe die term van toepassing op elke koning uit de dynastie van David, uit dat koningshuis. De eerste gedachte die je bij deze term dan ook hebt – gewoon de meest voor de hand liggende, de meest letterlijke en de meest directe ook – is dat je denkt aan Salomo. En ik weet dat het omstreden is, maar het lijkt mij toch onmiskenbaar dat we inderdaad met Salomo in dit boek van doen hebben. De man die inderdaad bekend en beroemd is, juist ook en vooral in de Bijbel natuurlijk, om zijn wijsheid.

Ik kom er trouwens later nog eventjes op terug, want ik denk dat er zelfs een heel goed bewijs voor is. Omdat de Kohelet later in vers... wat is het? We komen er straks nog bij. In vers 12 geeft hij zichzelf een naam, een titel of een karakteristiek van de schrijver die exclusief van toepassing is op alleen Salomo. Maar houd hem even in gedachten.

In ieder geval hebben we te maken met een telg uit het huis van David. Men heeft er trouwens ook wel aan gedacht – en die gedachte is helemaal niet gek – dat het Hiskia is geweest die deze woorden later verzameld heeft. Als u even met mij terugbladert – daar heb ik weliswaar geen dia van, maar in Spreuken 25 vers 1 leest u: 'Dit zijn de spreuken van Salomo, welke de mannen van Hiskia, de koning van Juda, hebben bijeengebracht.' Of 'opgetekend', geloof ik dat er dan letterlijk staat. Hiskia was natuurlijk ook een nakomeling, maar bovendien ook een erfgenaam van David. Iemand die zat op de troon van David, uit dat koningshuis. Dus in die zin zou deze term ook wel degelijk op hem van toepassing kunnen zijn. En hij heeft ook iets met het bijeenbrengen van woorden, van wijzen. Dus in die zin zou dat zomaar kunnen.

Goed, voordat we bij vers 12 aankomen, wil ik het eerst nog eventjes over andere dingen hebben. Om daar nog dit aan toe te voegen: hij is koning te Jeruzalem. Dus we hebben inderdaad – dat is onmiskenbaar – van doen met iemand uit het koningshuis van David die daadwerkelijk ook regeerde. En dan krijgen we een woord dat wel heel karakteristiek is voor dit hele boek.

▶ 11:27 Ijdelheid Der Ijdelheden (hebel) ↑ hoofdstukken

Het woordje 'ijdelheid'. En daar begint het dan ook heel royaal mee, namelijk met een typische Hebreeuwse manier van zeggen: 'ijdelheid der ijdelheden'. Dat noemen ze een Hebraïsme, om het op die manier te formuleren. In het Nederlands is het eigenlijk ook nog wel bekend geworden om het zo te zeggen, maar eigenlijk komt het dus uit het Hebreeuws.

De koning der koningen. Het boek dat hierop volgt, dat is het Hooglied, maar eigenlijk in het Hebreeuws is dat Shir Hashirim. Dat wil zeggen: het lied der liederen. Het hoogste lied dus. Het is een overtreffende trap.

Heb je hier ook weer 'ijdelheid der ijdelheden'? Ik zei al, we kennen het in het Nederlands ook. Dan spreken we over de Elfstedentocht als 'de tocht der tochten'. Ook zo'n overtreffende trap, maar het is een manier van uitdrukken die uit het Hebreeuws komt en heel bekend is in de Hebreeuwse Bijbel, in het Oude Testament dus.

"Ijdelheid der ijdelheden," zegt Kohelet, "ijdelheid der ijdelheden, alles is ijdelheid." Nou, daarvan zou je kunnen zeggen dat het niet een al te vrolijk begin is van het boek. Eerst trouwens nog eventjes wat over dat woordje 'ijdelheid' zelf. In het Hebreeuws is dat het woordje hebel, en dat kennen we ook als naam. Ik heb hier eventjes een lijst uit de concordantie. En hier ziet u dan in deze rechterkolom de wijze waarop dat onder andere zo is weergegeven. En hier ziet u inderdaad ook Abel. Abel, de naam – één van de zonen van Adam en Eva heet zo. En dat is dus exact hetzelfde woord als wat we in het boek Prediker, Kohelet, tegenkomen. En daar wordt het dan vertaald met 'ijdelheid'.

En eigenlijk is het ook wel heel opmerkelijk dat als Adam en Eva een zoon krijgen en ze hem de naam Abel meegeven, dat dit – eigenlijk vanaf het moment dat zij uit de hof waren gestuurd – wel heel karakteristiek werd voor hun bestaan en voor het menselijk bestaan in het algemeen. Het is leeg, want dat is inderdaad de gedachte bij Abel.

Kijk, wij denken bij 'ijdel'... ja, waar denken we dan allemaal aan? Als iets vereideld wordt, dan wordt het vergeefs gemaakt. Dan denken we ook aan iets wat helemaal, volstrekt leeg is. We denken er ook aan dat iemand ijdel kan zijn: iemand die altijd maar voor de spiegel staat en erg veel aandacht geeft aan de buitenkant – dan ben je ijdel. En het grappige is dat al die betekenissen wel degelijk met elkaar verband houden.

U ziet hier in deze kolom hoe het wordt weergegeven. Nou ja, Abel, dat is dan als naam. Dat is eigenlijk dus niet eens een vertaling, maar dat is gewoon het Hebreeuwse woord. Het wordt weergegeven met 'vergeefs'. Vergeefs, dat is wanneer iets ijdel is. Ik denk aan een woord dat we dan weer in het Nieuwe Testament vinden: "wetende dat uw arbeid in de Heere niet vergeefs is" – of, zoals de Statenvertaling zegt, "niet ijdel is."

Vergeefs, het is een ademtocht. Het stelt bijna niks voor. Het is inademen en dan weer uitademen, en het is lucht. En dan zie je ook die gedachte nog: het is een nevel. Nou, dat is ook al zo verschrikkelijk vluchtig. Als een ademtocht: dat komt op en wordt weggeblazen. Het stelt eigenlijk dus zo goed als helemaal niks voor.

En daar komen we bij nog één. En dan zie je hier hoe dit ook weergegeven wordt met 'nietigheid'. En nietigheid is eigenlijk dus ook gewoon: het is niet, het is niets, het is niks. Het stelt op een bepaalde manier misschien wel wat voor, maar het is niks. En dat is dus wat een nietigheid is. Nietigheden. De goden worden nogal eens genoemd in de Psalmen: 'nietigheden'. Dan heb je dat woord hebel weer. Het zijn gewoon ijdelheden. Er wordt misschien een heleboel poeha omheen gedaan – dat geldt bij de goden zeker: er is heel veel poeha omheen, heel veel kabaal, heel veel mooie dingen, maar het is niets. Het is gewoon... ja, wat voor woorden kun je er nou voor bedenken? Vanitas, flauwekul, het is niente – niets dus.

Dat is dat woordje 'ijdel'. En dan zegt Kohelet dat dit begrip – ijdel, vergeefs, niets, ademtocht, nevel, al dat soort associaties – van toepassing is op alle dingen. Dat wil zeggen: op alles onder de zon, want zover de waarneming strekt. Dat wil zeggen: dat wat te zien is met de ogen en waar een mens zich een oordeel over kan vormen via zijn zintuigen. Kortom, dat wat onder de zon is of onder de hemel. Die uitdrukking vinden we dan ook nog in dit hoofdstuk. De uitdrukking 'onder de zon' komen we heel veel tegen in het boek Prediker. Maar alles wat onder de zon is, dat kan dit etiket opgeplakt krijgen. Het lijkt misschien wat, maar het is niets. Het is lucht. Het is ijdelheid der ijdelheden.

En daarvan kun je zeggen: dat lijkt een heel cynische, of zo u wilt, een heel pessimistische insteek en start van het boek. Maar is het niet realistisch? Dit boek heeft in het algemeen ook de reputatie dat het cynisch zou zijn. Maar ik moet u zeggen – ja, dat is persoonlijk natuurlijk – dat ik het een geweldig boek vind om zo te lezen. De woorden van de wijze zijn prikkelend. Ze komen echt zo trefzeker aan. Het is zo duidelijk, zo klaar en helder geformuleerd. En daarin worden de dingen ook zo getypeerd. Schitterend.

Maar is dat pessimistisch? Ja, het stelt dit hier beneden dus niks voor. Maar aan de andere kant behoedt het je ook voor een heleboel frustratie als je daar op voorhand van uitgaat. Juist als je heel hoge verwachtingen hebt van het leven, omdat het zich allemaal zo interessant voordoet – dat is de beste garantie, maar ook de snelste weg om snel gefrustreerd te raken. Of in ieder geval om uiteindelijk gefrustreerd te raken. Want het leven in dit ondermaanse – wij noemen het ondermaanse, maar de Bijbel en Prediker spreken over het onderzonse, maar goed, dat is hetzelfde... Dat wat onder de maan of wat onder de zon is, dat stelt dus niks voor. Het is ijdel. En Prediker doet in dit boek moeite om dat allemaal te beschrijven, vast te stellen en ook te bewijzen. Het is ook heel proefondervindelijk, we zullen dat straks ook nog wel zien.

▶ 19:58 Het Zwoegen van de Mens en de Gang Der Generaties ↑ hoofdstukken

En dan komt de vraag: welk voordeel heeft de mens, als je eenmaal hebt vastgesteld dat alles ijdelheid is? Welk voordeel heeft de mens van al zijn zwoegen waarmee hij zich aftobt, waarmee hij zwoegt onder de zon? Je ziet die uitdrukking dus weer: onder de zon. Welk nettovoordeel is er uiteindelijk?

Want je kunt natuurlijk zeggen dat een mens van alles onderneemt, van alles bedenkt en van alles doet. En vooral: hij zwoegt. Hij zwoegt en doet zijn uiterste best om dingen te bereiken. Maar wat is nu het nettoresultaat? Je kunt wel zeggen dat het bepaalde positieve effecten heeft, jawel, maar alles wat de mens onderneemt heeft net zo goed ook weer negatieve resultaten en negatieve effecten. Zodat als je die nu tegen elkaar afzet, ja, wat heb je dan? Dan is het nettoresultaat nog nul. En dat bevestigt precies wat Kohelet zojuist had gezegd, namelijk: alles is ijdelheid.

Kijk, Cruijff zei wel: 'Elk nadeel heb z'n voordeel', maar dat kun je natuurlijk net zo goed omkeren: elk voordeel heeft ook weer zijn nadeel. Waar het om gaat is dat er een positieve kant aan zit en een negatieve kant. En dat geldt in feite voor al het menselijke ondernemen, voor de hele ontwikkeling van de maatschappij en van de techniek. Noem maar een ding op. Of je nu een motor hebt, het vliegtuig, of een computer en een beamer enzovoorts. Het is ontzettend leuk, maar het brengt ook altijd weer nadelen met zich mee.

Want ja, ik bedoel, is een vliegtuig een mooie uitvinding? Dat wat de mens daar allemaal bij heeft bedacht? Nou, het is niet moeilijk om een hele rits voordelen daarvan te noemen. En ik heb in mijn leven ook al heel vaak van die voordelen gebruikgemaakt. Maar is het werkelijk een voordeel? Dat is nog maar de vraag, want het is evenmin moeilijk om ook een heleboel nadelen eens op een rijtje te zetten. Het gaat me nu niet om het voorbeeld op zich; die nadelen kunt u voor uzelf ook wel bedenken. Waar het mij even om gaat, is dat aan de voordelen net zo goed ook weer even zovele nadelen verbonden zijn. Zodat, ja, wat is nu eigenlijk het netto voordeel van al dat gezwoeg en getob van de mens, van wat hij doet en wat hij bereikt heeft? Nou, uiteindelijk dus niets. En dat is wat de prediker Kohelet zegt: welk voordeel heeft de mens van al zijn zwoegen waarmee hij zich aftobt onder de zon?

Het ene geslacht gaat, het andere geslacht komt. Dat is een uitdrukking in een vers dat ik nogal eens voorbij hoor komen als ik bij mijn vader ben, want hij pleegt dit vers heel vaak te citeren. Als je op leeftijd komt – de man is inmiddels 84 – dan word je er heel sterk bij bepaald: de gang van de generaties. Er komt een generatie op en er gaat weer een generatie die zo langzamerhand ontslaapt. Het ene geslacht gaat en het andere geslacht komt weer. Dat kan je heel melancholiek stemmen. Want wat stelt het nou eigenlijk allemaal voor?

Kijk, je kunt proberen dat soort gedachten buiten te sluiten door jezelf te verdoven, door er niet aan te denken, of door je met heel andere dingen bezig te houden en niet te willen nadenken over dit soort essenties en over de waarnemingen die zich onwillekeurig aan je opdringen. Maar het is de realiteit, en die stemt je in elk geval melancholiek. Maar het doet nog iets anders. Je komt tot het besef van – en dat is een van de dingen waar ik straks aan het einde, als we bij vers 12 en 13 aankomen, nog iets over wil vertellen – dat de mens daardoor zo klein wordt. Je stelt niets voor, niet als individu, maar ook niet als mens in het algemeen. Wat zijn wij nou eigenlijk helemaal? Wat verbeelden we ons wel niet? Dat verbeelden is ook precies wat we dikwijls 'ijdel' noemen; dat is ijdelheid. En daar bepaalt Kohelet zijn lezers bij: het ene geslacht gaat en het andere geslacht komt weer.

▶ 25:18 De Aarde Blijft Staan tot in de Aion (olam) ↑ hoofdstukken

Maar staat er dan dat de aarde blijft altoos staan? Dat is leuk, daar wil ik toch eventjes op wijzen. Want in de Statenvertaling – en ik weet dat er hier op Urk veel mensen zijn die de Statenvertaling gebruiken – staat er: "in der eeuwigheid". In het Hebreeuws staat er le'olam. Olam, dat is het Hebreeuwse woord voor wat meestal vertaald wordt met 'eeuwigheid', maar ook met 'eeuw'. En dit is eigenaardig, want hier staat dus dat de aarde blijft staan in der eeuwigheid. Is dat zo? Nou, er zijn toch heel wat schriftplaatsen die aangeven dat ook deze aarde... tsja, alles op deze aarde is vergankelijk, en deze aarde maakt daar zelf geen uitzondering op. Hoe zei de Heere Jezus dat ook alweer in Mattheüs 24? "De hemel en de aarde zullen voorbijgaan, maar mijn woorden zullen beslist niet voorbijgaan." Dat is wat blijvend is. Alle vlees is als gras, maar het woord van Yahweh, dat blijft tot in... ja, dan heb je weer dat woordje aion.

En verder: in Psalm 102 lees je dat, en in 2 Petrus 3. Nou, ik doe geen moeite om dat verder aan te tonen; ik dacht dat het wel vrij bekend is. Er zal een nieuwe hemel en een nieuwe aarde komen, maar deze aarde zal echt uiteindelijk ook plaats moeten maken. Maar hoe kun je dan zo'n zinsnede opvatten? Als hier door de Prediker wordt gezegd dat de aarde blijft tot in der eeuwigheid staan – le'olam. Maar ze zal toch vergaan. Hoe kan dat?

Ik heb ooit een keertje een hele lijst gemaakt – ik heb hem ook ergens op de website staan – van allemaal dingen die volgens de Bijbel 'tot in der eeuwigheid' zijn, en die niettemin toch weer voorbijgaan. Dat kan een hele lange lijst worden. En het probleem is helemaal niet zo groot als je weet wat olam betekent. Nu weet ik wel dat als je daarover spreekt, je meestal wordt weggezet als ketter als je zegt dat 'eeuwig' niet eindeloos duurt. Maar dan vind ik het toch altijd wel erg aardig als er experts zijn, mensen die algemeen ook die reputatie hebben, die dat dan bevestigen.

Ik neem u even mee naar 'De Korte Verklaring', kent u die? Hij heet 'De Korte Verklaring'. Ik heb hem trouwens ook in de kast staan; ik heb hem ooit geërfd van mijn vader. En dat is – zo ongeveer – De Korte Verklaring: een hele rits boeken. En dat dateert alweer uit het begin van de vorige eeuw. Het boek Prediker wordt daarin besproken door professor G.Ch. Aalders. Dat was een autoriteit in het begin van de vorige eeuw. Bij Prediker 1 vers 4 geeft hij een voetnoot, en weet u wat hij dan zegt? U moet zich realiseren: 'De Korte Verklaring' is echt van de calvinistische, gereformeerde mannenbroeders. Ik zeg het er maar even bij: dat is een onvervalst, gereformeerd standaardwerk. En wat zegt professor Aalders nu over dit vers? Lees met me mee. Dan zegt hij dat het niet betekent dat het eindeloos is. Want, zegt hij: "Bovendien bedenke men dat het woord 'eeuwig' in het Hebreeuws in den regel niet den zin heeft dien wij er aan plegen te hechten. Het drukt slechts uit een lange tijd..."

En dan denk ik: dat vind ik nou zo leuk om te presenteren. Want dan hoor je het ook eens een keertje van een ander, van een gereformeerde professor. Ik bedoel, als je gewoon een concordantie pakt, dan is dat meteen glashelder. Maar het wordt zo allerwege bestreden – dat wil zeggen, men mag er geen gebruik van maken. Want dit zegt dan zo'n hoogleraar, of dit zei zo'n hoogleraar bijna al een eeuw geleden, maar vervolgens in de hele dogmatiek, de hele geloofsleer, in de geloofsbeleving en in de prediking heeft dit geen consequenties gehad. Want dit is nogal wat! Dat betekent dus dat de hele doctrine die men zondag in, zondag uit debiteert – dat het er toch allemaal om gaat of het een 'eeuwig wel' of een 'eeuwig wee' is, waarbij men heel uitdrukkelijk denkt: 'Ja, daar komt nooit meer een einde aan, de nimmer eindigende eeuwigheid' – hoe matcht dat met zo'n opmerking? Nou, hoe matcht dat dan? Dat matcht niet. Dat staat er gewoon haaks op.

Maar kijk, dat woordje olam heeft inderdaad de betekenis van een wereldtijd. Wel een lange tijd, dat wel, maar niet de betekenis van een tijd zonder einde. Trouwens, het enige wat ik nog over dat woordje olam wil zeggen, is dat het komt van een werkwoord dat 'verbergen' betekent. Het idee van olam is dat het een tijd is met een verborgen einde; je ziet het einde niet. Het idee is dus niet dat het eindeloos is, maar dat het einde ervan niet wordt waargenomen. Het is vandaar ook een zeer lange tijd waarvan de begrenzing niet gezien wordt. En als je dat weet, dan is dat erg handig, want dan worden een heleboel schriftplaatsen waar dat woord gebruikt wordt in één klap helder.

De aarde blijft staan, le'olam, tot in de aion of tot in de eeuw. Zo had men het moeten weergeven. Dan uiteraard niet in de zin van honderd jaar, maar van een wereldtijdperk. En daarmee is zo'n toch heel lastig theologisch begrip in één klap volstrekt helder geworden. En zie daar dat ook een gereformeerde hoogleraar ons daarin heeft geholpen, of in ieder geval dat bevestigt. Ik weet niet wie er van u op zit te wachten, maar ik vind zoiets wel mooi.

Dan trouwens nog iets over deze zinsnede, want er staat: "maar de aarde blijft altoos staan". Daar komt trouwens nog een probleem bij kijken en dat is het Bijbelse wereldbeeld. De aarde die staat... Is de aarde dan niet een hemellichaam dat zo door de ruimte tolt en zo een cirkelgang maakt om de zon, nou ja, enzovoorts, enzovoorts? En dan zeg ik: nee, in de Bijbel niet. Maar dan moet je wel goed weten wat de aarde is.

De aarde, dat is in het Hebreeuws dus ha'aretz. Dat is in de Bijbel nooit een hemellichaam. De Bijbel spreekt over de aarde onder de hemel. De aarde bevindt zich dus niet in het hemelruim, maar onder de hemel en het is het land waarop we staan, lopen, wonen, enzovoorts. Dit woordje ha'aretz wordt op twee manieren vertaald, namelijk met 'de aarde' en het wordt vertaald met 'het land'. Het land Israël is ha'aretz. Dus, als ik me niet vergis, is er ook een moderne Hebreeuwse krant die zo heet – ja, dat weet ik wel zeker: Haaretz. Dat is een dagblad in Israël en dat betekent 'het land'. Het is eigenlijk meestal ook een aanduiding van specifiek het land, namelijk van Israël. Maar het is dus ook de aarde.

En er is – dat is leuk – er is een mooie Bijbelse definitie van wat ha'aretz, de aarde, is. Dat is geen hemellichaam, het is niet een planeet, maar het is gewoon het droge. In Genesis 1 vers 5 staat het, meteen. Je leest gewoon de eerste bladzijde van de Bijbel en dan word je meteen getrakteerd op een goddelijke definitie van wat de aarde is. Daar staat namelijk: "En God noemde het droge aarde." Dat is land. Dus op het moment dat je op zee bent, ben je niet meer op aarde.

Vandaar ook de uitdrukking... En daar zegt men ook van: "Ja, dat is archaïsch of dat is verouderd en anti-wetenschappelijk." Toen dacht men nog in termen van 'de einden der aarde'. Hoe kan dat nou? De aarde heeft toch helemaal geen einde? Jawel, als je de Bijbelse definitie volgt, is het helemaal niet zo moeilijk. Want de aarde, dat is namelijk het droge. Als je in Katwijk woont of je woont op Urk, dan woon je dus aan het einde der aarde, namelijk daar bij de grens waar het nat wordt, waar het water begint. Het einde der aarde is daar waar het water of de zee begint. Nou ja, dit was destijds de Zuiderzee dus. Dat zijn de einden der aarde. God noemde het droge aarde. En de aarde stáát. Die zweeft niet, die staat.

Die kan trouwens bij gelegenheid ook wankelen, en dan spreken we van een aardbeving. Dat heeft niks te maken met een waggelend hemellichaam. Dan verwar je twee begrippen, namelijk het idee dat je in de krant leest over wat de aarde zou zijn - namelijk een planeet. Nee, het Bijbelse begrip is gewoon 'het droge', en dat staat. Gelukkig wel, ja. Hij heeft ook fundamenten, hij staat op fundamenten; er worden nog meer termen in dat verband gebruikt.

Maar goed, in ieder geval: die aarde blijft staan, tot in de aion, le'olam. Voorlopig staat hij trouwens ook nog wel. Ik weet dat er grote zorgen over zijn - dat is natuurlijk ook wat je in de krant verteld wordt, dat het erg problematisch met die aarde gesteld is als wij mensen niet onze maatregelen gaan nemen - maar wij weten dat die aarde voorlopig nog heel wat eeuwen meegaat. De aarde blijft staan, le'olam.

▶ 36:59 De Vermoeiende Kringloop in de Natuur ↑ hoofdstukken

De zon komt op – dan heb je weer zoiets, dat is natuurlijk ook niet wetenschappelijk verantwoord, maar het is de taal van de waarneming. De zon komt op, zoals de aarde staat; ook dat is de taal van de waarneming. Het land waarop we lopen staat vast, de zon komt op en de zon gaat onder, en hijgend ijlt zij naar de plaats waar zij opkomt.

Ik kan me hier even slecht oriënteren. Maar oriënteren is eigenlijk je richten op het oosten, dus op de oriënt. Dus... oké, goed, daar komt de zon dan op en hij gaat daar onder. En vervolgens, een half etmaal verder, komt hij weer daar op. En hijgend ijlt zij naar de plaats waar zij opkomt.

Alles hier – en dat zie je in het hele boek Prediker, met name ook al meteen in het eerste hoofdstuk – alles is cyclisch. Alles is een cirkelgang.

Ja, dan wil ik u op nog iets wijzen. En daar is de NBG-vertaling naar mijn overtuiging echt fout. De Statenvertaling niet, die is correct. Maar dan staat er in de NBG-vertaling: "De wind gaat naar het zuiden en draait naar het noorden." Maar de wind staat hier helemaal niet in de grondtekst. Het gaat namelijk nog steeds over die zon. Over de wind gaat het pas in het tweede deel van dit vers, dat zal ik straks ook laten zien. Maar hier ontbreekt het. Ze gaat naar het zuiden; daar gaat het namelijk over. Die zon gaat naar het zuiden en draait naar het noorden. En het gaat, net als in het voorgaande vers, nog steeds over de zon die naar het zuiden gaat, namelijk in de winter, en naar het noorden in de zomer.

Ik heb hier een plaatje. Als je hier dan het oosten hebt, dat komt in dit geval helemaal goed. Er staat zelfs het scherm nog correct. De wijzen zijn nu niet in het oosten... Ja, ja, ja. Oei, dat is een pijnlijke opmerking, Gerard. Ja, maar als ze wijs zijn, komen ze uit het oosten, toch? Ze blijven er niet. Maar dan heb je dus het oosten en het westen... U weet, als we richting de zomer gaan, dan gaat de zon noordwaarts, zowel bij de opgang als bij de ondergang. En daarentegen vanaf 21 juni gaat ze weer zuidwaarts tot de winter. Dus dat is niet de wind, maar de zon: ze gaat naar het zuiden en ze draait vervolgens weer naar het noorden.

En hier gaat het dus feitelijk over... Kijk, in vers 5 ging het over de dagelijkse cyclus van de zon, en hier gaat het over de jaarlijkse cyclus van de zon, namelijk die ze maakt door eerst naar het zuiden te gaan en vervolgens te draaien naar het noorden. "En al doordraaiend gaat hij voort" klopt in dit geval dus ook niet. Er staat letterlijk: en de wind... Dit is nu een nieuw onderwerp: het ging over de zon, en nu keert de wind voortdurend om. Dus als u de Statenvertaling hebt, dan is dat allemaal volstrekt helder en volkomen correct. Maar dat wat van de zon gezegd wordt – die cyclische gang die ze maakt – dat geldt ook voor de wind.

Alhoewel, ik moet erbij zeggen: dat is aanzienlijk minder voorspelbaar. Maar daar is het KNMI erg blij mee, want anders zouden ze geen werk hebben om dat soort dingen allemaal te verwachten en hun prognoses te maken. Kijk, bij de zon weet je het allemaal; exact is precies te zeggen waar de zon op een bepaald moment zal staan. Bij de wind gaat dat niet, maar ook die wind maakt zo'n cirkelgang.

Trouwens, dat wordt ook in dit verband gebruikt. Er staat namelijk: "De wind keert voortdurend om." Dus de wind draait voortdurend. En op zijn kringloop keert de wind weer terug. Eigenlijk staat daar trouwens een meervoud: "op zijn rondgangen". Dat is precies het woord wat wij daar ook voor gebruiken, een cirkelgang. Het is gewoon iedere keer ook weer die voortdurende herhaling die wij dan de kringloop noemen. Nou, je bent op een gegeven ogenblik gewoon weer terug bij af, en je ontvangt geen 200 of 400 euro. Ja, kortom, welk voordeel heb je dan? Nou, niks dus. "En op zijn kringloop keert de wind weer terug."

Kijk, wat Kohelet hier doet, is voorbeelden geven vanuit de natuur over de cyclische gang van de geslachten, de cyclische gang van de zon (dagelijks, maar ook in het hele jaar) en de cyclische gang van de wind. Voortdurend gaat alles weer terug naar af en dan krijg je datzelfde riedeltje weer.

Hier is nog zo'n voorbeeld: "Alle beken stromen naar de zee, nochtans wordt de zee niet vol." Nou, hier heb je zo'n plaatje over de hele waterkringloop. Hier stijgt het water op, vervolgens wordt het meegevoerd door de wind (ook weer die kringloop) en dan zakt het weer naar beneden in de vorm van neerslag. En nou maar hopen dat dat sneeuw is als we in de bergen zijn, natuurlijk! Maar vervolgens stroomt het weer naar de zee en dan is het gewoon weer terug bij af en gaat het weer opnieuw verder. "Alle beken stromen naar de zee, nochtans wordt de zee niet vol; naar de plaats waarheen de beken stromen, daarheen stromen zij altijd weer." Dat gaat eindeloos door.

Nadat we al deze voorbeelden tot dusver besproken hebben – en het zijn slechts voorbeelden waarin je die cyclische gang voortdurend waarneemt – kunnen we zeggen: heel het leven, heel het vergankelijke bestaan is een cirkelgang. Uiteindelijk is het weer terugkeren naar waar je begonnen bent. Je ziet het ook in de economie; men spreekt dan over opgaan, blinken en weer verzinken. Ik noemde mijn vader al, maar die had het erover als het ging over het bedrijfsleven: de eerste generatie verwerft het, de tweede generatie beërft het, en de derde generatie verderft het. Nou, daar zijn we weer terug bij af. Zullen we het maar niet over politiek hebben? Maar dat is ook echt zo'n opkomen, blinken en weer verzinken. Dat gaat altijd maar zo door.

Alle dingen zijn onuitsprekelijk vermoeiend. Eigenlijk staat er letterlijk dat een mens deze dingen niet in woorden kan uitspreken. Je kunt ze wel beschrijven, maar het is een eindeloze herhaling. Nou, dat is vermoeiend; er komt geen einde aan en bovendien is het iedere keer een cirkelgang. Alle dingen zijn onuitsprekelijk vermoeiend, het oog wordt niet verzadigd van zien en het oor wordt niet vervuld van horen. Dat wil zeggen dat het waarnemen van al deze cirkelgangen geen werkelijke voldoening geeft. Je wordt niet verzadigd van zien en je wordt niet vervuld van horen. Dat is Prediker. Eigenlijk is met zulke woorden de toon ook wel gezet voor dit vergankelijke bestaan. Ook daarvan heb ik geen diaatje, maar ik denk aan woorden die je ook vindt in Romeinen 8. Daar staat het zelfs heel expliciet dat het van Gods wege ook zo is geregeld.

▶ 46:05 De Schepping aan de Ijdelheid Onderworpen ↑ hoofdstukken

Daar staat dat de ganse schepping aan de ijdelheid onderworpen is. Nou, lees het toch even met me mee. Als ik het zo citeer, dan treft me dit commentaar van Paulus eigenlijk ook. Hij zegt in vers 20 van Romeinen 8: "Want de schepping is aan de..." – in de NBG-vertaling staat "de vruchteloosheid". Maar vruchteloosheid... er staat hier letterlijk ook gewoon het woordje "ijdelheid". En vruchteloosheid is ook ijdel: het heeft geen vrucht, het leidt tot niks, het is vergeefs. De schepping is aan de vruchteloosheid, de ijdelheid onderworpen. En daar staat er nog bij: "niet vrijwillig, maar om Hem die haar daaraan onderworpen heeft". Dat wil zeggen: het is goddelijk design. Van Godswege moet het zo zijn. Deze wereld is ijdel, is leeg. Dat is niet zomaar; dat heeft een bedoeling. En op het moment dat je er op die manier tegenaan kijkt, dan is het ineens ook niet meer deprimerend.

Als je louter kijkt en luistert naar die cirkelgang, dan word je niet verzadigd. Dat geeft geen voldoening. Integendeel, dat maakt het niet alleen melancholiek, het maakt depressief, want het is zinloos. Als je alleen maar met je ogen kijkt en met je eigen verstand denkt, zonder goddelijk licht daarop, dan is de hele wereld een heel triest, chagrijnig en zinloos gebeuren. En als je dan Paulus leest: de ganse schepping is aan de ijdelheid onderworpen. Dat is een feit, dat is een gegeven. Maar niet vrijwillig, dat wil zeggen: God heeft die wereld daaraan onderworpen. Moet u eens opletten wat er daar nog bij staat: "maar niet vrijwillig, maar om Hem die haar daaraan onderworpen heeft, in hoop echter".

Het mag dan leeg zijn, ja, maar God vult die schepping. Daar kom je trouwens bij nog een andere gedachte, en dan kom je in feite ook bij de typologie van seksualiteit, namelijk de schepping die de rol vervult van een vrouw, van een moeder. En God heeft de schepping in verwachting gemaakt; Hij heeft nieuw leven in die lege schepping gebracht. En daardoor staat er ook: "in hoop echter, omdat ook de schepping zelf van de slavernij van de vergankelijkheid zal bevrijd worden tot de vrijheid van de heerlijkheid der kinderen Gods". Want we weten dat de ganse schepping in al haar delen zucht en in barensnood is.

Daar heb je dat idee dus, of die metafoor van een moeder. Ze vervult de rol van een zwangere vrouw. En al dat lijden, dat is het lijden van een zwangere vrouw in verwachting, in blijde verwachting. Dus die lege schepping an sich... ja, maar dat is niet zomaar leeg. Dat is opdat ze gevuld zou worden en wordt – ik kan het zo zeggen – door de man die nieuw leven door opstanding daarin gebracht heeft. Ja, dat zijn schitterende beelden.

Kijk, en van het leven kun je ook zeggen: ja, dat is allemaal een cirkelgang van de geslachten, de generaties. Er wordt een geslacht weer voortgebracht en er komt geen einde aan. Ja, maar het beeldt iets uit, namelijk het voortbrengen van nieuw leven, van echt leven dat wél verzadigt, dat wél vervult. Maar goed, Prediker beperkt zich tot de dingen onder de zon om dat zo te beschouwen. Goed, het oog wordt niet verzadigd van zien – ik ben weer terug bij Prediker 1 – en het oor wordt niet vervuld van horen.

▶ 50:22 Er Is Niets Nieuws Onder de Zon ↑ hoofdstukken

Wat geweest is, dat zal er zijn, en wat gedaan is, dat zal gedaan worden. Met andere woorden: alles wat er ooit al was, dat zal ook in de toekomst zijn en er is dus wezenlijk niks nieuws. Dat geldt ook voor de activiteiten van de mens. Wat gedaan is, dat zal gedaan worden. Er is niks nieuws onder de zon.

We noemen dit een nieuw jaar, maar ach, hoe lang is dat al zo? En wat wij nieuws noemen, is dat nieuws eigenlijk niet. Alles wat er in de krant staat, dat stond er gisteren ook al in. Alleen de vorm is iets anders, maar de inhoud, de essentie, is exact hetzelfde. Maar dat is toch precies wat ijdel is? Het lijkt misschien wat anders, maar in wezen is het gewoon hetzelfde. Niks nieuws onder de zon.

Ja, er is wel nieuws, maar daar had ik het net over toen ik het over Romeinen 8 had. Kijk, dat is nieuw! Namelijk wat God gedaan heeft: door opstanding nieuw leven voortbrengen dat onvergankelijk is en dus de vergankelijke wereld—die hele kringloop, die cyclische gang—doorbreekt en iets wezenlijk nieuws aanbrengt. Wel, de eersteling is er en de garantie voor de rest volgt. Kijk, dat is nieuws! Het beste nieuws wat er bestaat. Dat is wezenlijk nieuw, en al het andere wat onder die noemer doorgaat, is in wezen oud nieuws, dus geen nieuws. En zoals de krant van vandaag, die kan morgen weer bij het oud papier. Dus niet nieuw.

En bovendien, als je die krant vandaag leest... Nou, laat ik het anders voorstellen. Zo vergaat het mij en ik weet wel zeker dat velen die ervaring zullen kunnen bevestigen: je bent een paar weken niet in de gelegenheid geweest om het nieuws een beetje te volgen—je bent op vakantie geweest, weet ik veel wat—en dan pak je het nieuws weer op. En heeft u ooit dan wel eens het idee van: ik heb wezenlijk wat gemist? Dat is net zoiets als dat je een... hoe noem je dat? Die tv-series, die soaps. Ik heb daar niet zoveel ervaring mee, maar die schijn je ook gewoon zonder enig probleem wekenlang niet te volgen. En als je het dan weer oppakt, dan blijk je dus niks gemist te hebben. Niks nieuws onder de zon.

Kortom, ja, wat Prediker hier zegt is zo trefzeker. Is er iets waarvan men zegt: 'Zie hier, dat is nieuw'? Nou, zegt hij, het was er al in verre tijden die voor ons waren. Dat is dus niet zo, het was er allemaal al lang. Even nog een keer over dat woordje olam, want dat komt hier opnieuw voor, alleen dan in de meervoudsvorm olamiem: die wereldtijdperken. In het Grieks zeg je dan aionen. De Statenvertaling zegt hier trouwens, correct, 'eeuwen'. Het was er al in de eeuwen, in die wereldtijdperken voor ons. Wij weten niet eens waar ze toe in staat waren in die wereldtijdperken. Wij denken dat het een stelletje primitieven waren, maar vergis je niet. Wij denken van: dat zijn nieuwe dingen die we nu maken. Nou, zegt Prediker, vergis je: in die eeuwen voor ons was het ook al.

Ja, nou, over deze kaart, daar zal ik het nu verder niet over hebben. Ik wil alleen maar even aangeven: wij leven nu in deze aion. Die begon bij Noach, maar in die aion vanaf Adam—dat was de voorgaande aion—en vervolgens heb je daar nog die wereldtijd gehad van de schepping. Wel, in die aionen waren al die dingen waarvan wij nu misschien denken dat het nieuw is, dat was er toen ook al. Dat is een onderwerp trouwens op zich, wat ik nu even aansnij, maar goed.

Dit is trouwens ook wel weer een hele mooie bevestiging van wat ik zojuist ook al vaststelde over olam: dat het niks te maken heeft met eindeloosheid. Die gedachte moet je gewoon echt uit je denken schrappen en de Bijbelse betekenis daarvoor in de plaats stellen. Is er iets waarvan men zegt: 'Zie hier, dat is nieuw'? Het was er al in de aionen, in die wereldtijden die voor ons waren.

Er is geen heugenis van de vorige tijden. Dat wil zeggen: een mens vergeet dat gewoon weer. Of de herinnering wordt tenietgedaan, dat kan ook nog. Ik heb nu een boek achterin de auto liggen en daarin wordt beschreven—dat is onwijs boeiend—over hoe, toen het Babylonische wereldrijk opkwam, enorme bibliotheken in Alexandrië enzovoorts, in de centra van de wereld toen, zijn vernietigd. En waarin dus de kennis die er was—gewoon de wetenschap en alles wat beschreven was van de voorgaande tijden—allemaal vernietigd is. De herinnering is zo dat we niets meer eigenlijk weten vanuit de profane geschiedenis van bijvoorbeeld het wereldrijk van Salomo. Dat was een wereldrijk, maar dat weten we niet meer. Nee, die kennis is ook tenietgedaan. De herinnering is niet alleen maar verdwenen, maar is ook inderdaad willens vernietigd.

En los daarvan: er is geen herinnering, een mens vergeet. En daardoor moet de geschiedenis zich weer herhalen. En ook van de lateren die er zullen zijn, zal er geen heugenis wezen. Want ook dat herhaalt zich, ziet u, op welk niveau ook, iedere keer weer die eindeloze kringloop. Er zal geen heugenis wezen bij hen die nog later zullen leven.

Ik moet even doorgaan. Dus ik ga verder in vers 12. In mijn Bijbeltje begint er een nieuwe pericoop, maar drie verzen wil ik daar nog in meepakken.

▶ 56:58 Het Onderzoek van Koning Salomo te Jeruzalem ↑ hoofdstukken

"Ik, Kohelet, ik was koning over Israël te Jeruzalem." En hier heb ik een bewijs, als u het mij vraagt, dat hier inderdaad sprake is van Salomo. Dat Salomo de schrijver moet zijn geweest van dit boek. U zegt: "Nou, dat wist ik al lang." Oké, dan heeft u dat bewijs niet nodig, maar waarom? Wel, Salomo is de enige zoon van David die koning te Jeruzalem was over Israël. Want dat was Kohelet; hij noemt zich zoon van David die koning te Jeruzalem was over Israël.

Ja, de eerste koning te Jeruzalem over Israël, dat was David. Vervolgens kreeg je Salomo, maar hij was tevens de laatste. Want na Salomo scheurde het rijk en toen kreeg je het tweestammenrijk van Juda en Benjamin en het tienstammenrijk van Israël. Maar de koning te Jeruzalem bezat Israël niet; de tien stammen kwamen hem niet toe, hij had slechts de twee. Het Davidische koninkrijk, het Davidische koningshuis was alleen maar koning over de twee stammen. Niet over Israël, maar slechts over Juda. Zodat Kohelet zichzelf daarmee ook inderdaad identificeert. Hij zegt: "Ik, Kohelet, ik was koning over Israël te Jeruzalem." En dan komt er maar één voor in aanmerking. Alle andere koningen... Hiskia was wel koning te Jeruzalem, maar niet over Israël, maar over Juda. Ja, dit lijkt mij wel het meest treffende bewijs daarvoor dus.

Afijn, hij zegt: "Ik zette mijn hart erop om na te vorsen en onderzoek te doen." Nou ja, zo staat hij natuurlijk ook te boek als degene die dat heeft gedaan, en wie als geen ander dat kon doen en die daarmee ook een enorme wereldfaam had. Ik zei zojuist al even, in ander verband, dat het een wereldrijk is geweest dat Salomo gevestigd heeft. En ja, van heinde en ver, van de einden der aarde, om het zo weer eens eventjes te zeggen, kwamen ze naar hem toe om hem te bezoeken en onderwezen te worden door al zijn inzicht.

Afijn, "ik zette," zegt hij, "mijn hart erop om na te vorsen en onderzoek te doen naar de wijsheid in alles wat onder de hemel geschiedt." Onder de zon, onder de hemel geschiedt. En geen terrein was aan zijn observaties onttrokken. Alles bezag hij en alles kon hij doorzien; hij was zo'n scherp observator. Maar u weet toch, als ik het zo zeg is het niet helemaal correct, want hij was begiftigd met goddelijke wijsheid. De zoon van David was begiftigd met goddelijke wijsheid, en ook dat bedoel ik Messiaans. Zo was het toch? Salomo die begeerde geen rijkdom, geen macht – hij kreeg het trouwens wel als geen ander – maar hij vroeg van God wijsheid, vermogen om te onderscheiden waar het op aankwam. En hij kreeg het van God: overvloedige wijsheid. En dan zegt hij dat ook dat zijn negatieve kanten heeft. Want let eens op: hij zegt: "Ik zette mijn hart erop om na te vorsen en onderzoek te doen naar de wijsheid in alles wat er onder de hemel geschiedt." En dan zegt hij erbij dit:

▶ 01:01:02 Een Kwade Bezigheid Om de Mens te Verootmoedigen ↑ hoofdstukken

Prediker 1 vers 13. Dat is een kwade bezigheid. Kwaad... Gewoon, hier staat het Hebreeuwse woord ra, dat is kwaad, een kwade ervaring, een bezigheid. Maar een bezigheid is eigenlijk ook een ervaring die God aan de mensenkinderen gegeven heeft.

Let even op de formulering. Ik weet dat het natuurlijk heel populair is, ook in de christelijke wereld, om te zeggen dat het goede van God komt en het kwade van de duivel. Rob de Nijs zong het al toen het leven nog zo simpel was; hij zei dat toen hij een klein kind was, het goede van God kwam en het kwade van de duivel. Zo heeft men dat allemaal keurig gecategoriseerd, maar dan heb je eigenlijk twee goden.

Maar hier is het heel frappant: God is het die aan de mensenkinderen een kwade ervaring geeft. Dat doet Hij niet zomaar, maar daarover straks nog even meer. Even dit. Het is een kwade bezigheid die God aan de mensenkinderen gegeven heeft.

Weet u dat de naam van God in dit boek, Kohelet, niet één keer voorkomt? De naam Yahweh, J-H-W-H, komt niet voor – Zijn verbondsnaam. Het gaat hier ook niet over God die een verbondsrelatie heeft met Zijn volk. Het gaat hier over de relatie tussen de mens – de zonen van de mens, de erfgenamen van Adam – en zijn Schepper, zijn God. In die verhouding wordt het gezien. Het gaat hier niet over Israël, het gaat hier over het algemeen, over alles wat onder de hemel is en over de mens in zijn algemeenheid in relatie tot God, Elohim: Degene die alles onderschikt, Degene die ook alles beschikt, aan Wie alle dingen zijn onderworpen. Dat is Elohim.

Maar let op wat hij hier zegt. Om al die dingen waar te nemen, die ijdelheid... Als je wijs bent, dan zie en doorzie je en ervaar je ook dat alles vergankelijk is en tot niks leidt. En eigenlijk is het zo'n enorm voordeel – als ik dat woord mag gebruiken in dit verband – als je dat kent. Dan weet je in ieder geval dat je namelijk omhoog moet kijken en dat je het hier niet van moet verwachten. En daarom: de vreze des Heren... Hoe vaak staat dat wel niet? In Prediker weliswaar niet, maar in Spreuken en in de Psalmen staat het. De vreze van Hem is het begin, daar begint het.

Je bent ook echt te prijzen, gelukkig te prijzen, als je met zo'n wetenschap op voorhand in het leven staat. Dan weet je dat je het hier niet van moet verwachten en raak je ook niet gefrustreerd. En dan kijk je ook meteen gewoon de goede kant op. Daarom is het observeren van die kringloop, van die zinloosheid, van die vergankelijkheid en dat eindeloze, vermoeiende... Later in dit hoofdstuk staat er nog: het is allemaal najagen van wind. Weet je wat het voordeel is als je dat ooit een keer geprobeerd hebt, of als je dat vastgesteld hebt? Dan zeg je op een gegeven moment: laat maar waaien. En dat bedoel ik eigenlijk letterlijker dan je misschien zou denken. Die hele gang, die hele stroom, daar maal je dan inderdaad niet meer om. Het zal wel. Als je dat eenmaal weet, dan kun je je gewoon bezighouden met dingen die er wel toe doen. De rest is gewoon allemaal de kwade bezigheid om die dingen vast te stellen: die vergankelijkheid, die kringloop.

Jawel, maar dan nog even. Nog dit: om zich daarmee te kwellen. Het is een kwelling om dat te zien. En dit woord dat hier gebruikt wordt, wordt elders vertaald – ik heb het over de NBG-vertaling gehad – in Jesaja 53 met 'verdrukken', of met 'vernederen', of met 'verootmoedigen'. Kijk, dat is misschien nog wel de mooiste. Want dan begrijp je ook meteen waarom God die kwade bezigheid aan de mens geeft: een mens wordt daar een ootje van. Dat is toch wat ootmoed is? De moed om een ootje te zijn. Een nul – dat is ook zo leeg trouwens. Jawel. Maar dan word je klein en dan ga je omhoog kijken naar die grote God. En als je die zinloosheid van het vergankelijke ziet, doorziet en ervaart, dan word je klein voor God.

En ik wil hiermee afsluiten met een gedeelte dat we twee hoofdstukken later ook weer aantreffen, in Prediker 3 vers 10: 'Ik heb in ogenschouw genomen de bezigheid die God aan de mensenkinderen gegeven heeft om zich daarmee te kwellen.' Dat is vrijwel exact dezelfde formulering als wat we zojuist in Prediker 1 zagen, om zich daarmee te verootmoedigen. Ook hier weer is het een bezigheid, een ervaring die God aan de mensenkinderen gegeven heeft.

En nu moet u opletten wat er pal daarop staat. Ik begin te lezen in vers 14: 'Ik heb ingezien', zegt Kohelet, 'dat al wat God doet, voor eeuwig is.' De mens niet. De mens is allemaal zo cyclisch, zo vluchtig als een ademtocht. Geslacht gaat, geslacht komt, maar wat God doet, dat blijft; dat trotseert de tijden. En Hij is ook de eeuwige God, de God der eeuwen die de tijd trotseert, en daaraan kan men niet toedoen en daarvan kan men niet afdoen. Kijk, dat is God. Hij handelt.

En de mens en de mensheid en de hele schepping... ach, ze zijn vergankelijk. Het is gewoon nietig, het is een ademtocht. Maar wat God doet, daar gaat het om. Wat Hij doet, trotseert de tijden. Daaraan kan men niet toedoen, daaraan kan men niet afdoen. En dan staat erbij: 'en God doet dat opdat men voor zijn aangezicht vreze.' En daarmee heb je precies wat hij ook in hoofdstuk 1 zegt: het is een kwade bezigheid die Hij aan de mens gegeven heeft om zich te verootmoedigen, zodat de mens klein wordt en Hij zo groot, opdat men voor Zijn aangezicht vreze.

En dan zegt hij er nog bij: 'Wat is, was er reeds lang, en wat zijn zal, is reeds lang geweest.' Dat zijn van die refreinen die telkens weer klinken in dit boek. En er staat bij: 'en God zoekt weer op wat voorbijgegaan is.' En dat is ook zo'n geweldige lichtstraal meteen weer van het evangelie: God zoekt weer op wat voorbijgegaan is. Bij God gaat er nooit iets verloren. Hij heeft geen prullenbak; God is het die het verlorene weer zoekt. En wat voorbijgegaan is, Hij heeft het op het oog. Bij Hem gaat er nooit iets mis. En wat Hij doet, daar kan een mens niks aan toedoen, niks van afdoen; dat is een gegeven.

Kijk, met die vaste woorden, met die vaste gegevens, ja, daar kun je wat mee. Daar heb je ook wat aan, daar word je wijzer van. De wereld, die hele cyclische gang... ach, dat stelt niks voor. Maar dit woord, echte wijsheid om Hem te kennen en Hem te vrezen, dat doet ertoe. Die God te kennen die weer opzoekt wat voorbijgegaan is.

Nou, Prediker gaat nog verder, maar deze prediker stopt bij deze gelegenheid, want ik zie dat het inmiddels kwart voor zes is.