▶ 00:00 Introductie: Spreken in Tongen in Bijbels Perspectief ↑ hoofdstukken

Ik mag u, beste vrienden, vanmiddag meenemen naar het onderwerp dat mij is aangedragen vanuit deze kring. In de aankondiging had ik het net iets anders betiteld, namelijk 'In tongen spreken' of 'Spreken in tongen', maar ik heb de titel iets gewijzigd zodat het wat meer toegesneden is op wat we specifiek vanmiddag zullen bespreken. Deze uitdrukking, 'door lieden van een vreemde tongval', is namelijk ontleend aan het Oude Testament, of meer specifiek aan Jesaja 28. En dat heeft een reden.

We gaan ons inderdaad bezighouden met het spreken in tongen, maar ik wil dat eerst in een veel breder kader plaatsen. We zullen het om te beginnen niet hebben over het spreken in tongen als een modern – of wat heet – tegenwoordig charismatisch fenomeen, zoals je dat in pinksterkringen of charismatische kringen tegenkomt en wat daar dan 'spreken in tongen' wordt genoemd, al of niet terecht. Laat ik echter niet meteen mijn conclusies trekken; we gaan dat gewoon rustig opbouwen.

Wat ik vanmiddag wil doen, is u meenemen naar de Bijbelse provincie. We wenden ons weliswaar ook tot het Nieuwe Testament, maar we beginnen bij het boek Jesaja, waar feitelijk sprake is van een voorzegging van het spreken in tongen. We zullen kijken naar het waarom, aan wie het gericht is en wat het precies is. Kortom: eigenlijk alle relevante vragen die er in verband met dit onderwerp werkelijk toe doen, zullen daarbij gezien worden. Op die manier krijgt u een veel betere invalshoek of een veel betere optiek op dit hele onderwerp.

Je moet denk ik niet eerst beginnen te kijken naar wat er in samenkomsten plaatsvindt of wat er gepromoot wordt. Begin nou eens gewoon bij het begin, daar waar de Schrift spreekt over het spreken in tongen. Dan moeten we inderdaad in beide Bijbelse provincies zijn om te zien hoe dat vervolgens in het Nieuwe Testament zijn vervulling vindt. De eerste vermelding van het spreken in tongen staat namelijk niet in het boek Handelingen of in de eerste Korinthebrief, waaruit zojuist is voorgelezen door Lubb. We gaan, zoals ik al zei, naar Jesaja 28 toe.

Ik begin niet bij vers 1 te lezen, maar bij vers 7. In mijn Bijbel, in de NBG-vertaling, begint daar ook een nieuwe pericoop. Het lijkt me nuttig om inderdaad vanaf vers 7 eens door te gaan. Ik kan daarbij niet al te lang stilstaan bij allerlei kleine details, want we willen de draad vasthouden en het gaat uiteraard om het hoofdonderwerp. Maar goed, zoals gezegd: we plaatsen het in een groter perspectief en in een bredere samenhang of context.

Dat gedeelte in Jesaja begint met deze woorden: "En ook dezen zwalken van wijn en verdwalen van sterke drank." Dat 'ook dezen' slaat, zo blijkt uit het vervolg, op de priester en de profeet. We lezen immers verder: "Priester en profeet zwalken van sterke drank." Dat is de wijze waarop het wordt beschreven. Het is nogal beeldend en het laat aan de fantasie ook niet zoveel over; je kunt het je heel gemakkelijk voorstellen. Priester en profeet, ze zwalken van sterke drank, ze worden verzwolgen vanwege de wijn en ze verdwalen vanwege de sterke drank.

Als hier gesproken wordt over priester en profeet, dan gaat het natuurlijk over degenen die geestelijk leidinggeven aan het volk. Ze worden later in dit gedeelte ook nog beschreven als de heersers van Jeruzalem, maar daar komen we vanzelf nog wel op. In ieder geval gaat het over geestelijke leiders. Niet eens zozeer de politieke leiders, maar de geestelijke leiding. Zij zwalken, zij worden verzwolgen, ze verdwalen. Dat wordt allemaal toegeschreven aan de sterke drank, de wijn en de bedwelmende drank – zoals dat in de NBG-vertaling genoemd wordt. Datgene waarvan je onder invloed raakt.

Maar nu is er deze vraag: gaat het hier werkelijk over letterlijke wijn en over sterke drank? Nu zou ik die vraag niet zo één-twee-drie hebben gesteld, want in principe ga ik in de eerste plaats altijd uit van de letterlijke betekenis. Tenzij blijkt dat het anders is; dan moet dat blijken en kun je in een andere richting zoeken. Maar in dit geval is dit vraagteken zeer op zijn plaats. Als we namelijk een hoofdstuk later lezen – we slaan gewoon even één bladzijde om – dan wordt deze vraag beantwoord. Het gaat namelijk niet over die sterke drank en die wijn; die bedwelmende drank blijkt een beeld te zijn. En dat zal ik u aantonen.

▶ 05:57 Een Geest van Verdoving en de Verzegelde Boekrol ↑ hoofdstukken

We gaan naar Jesaja 29 toe. Het is een vrij lang intermezzo dat ik even maak, een uitstapje van Jesaja 28, dat eigenlijk de leidraad vormt voor deze middag. Maar Jesaja 29 werpt daar ook heel veel licht op en die twee wil ik graag met elkaar vergelijken. Ik lees voor en daar staat: "Vertraag en weest verwonderd." Vertraag... u weet trouwens dat dit een letterlijke weergave vanuit de grondtekst is, dus het wijkt wellicht soms af van de NBG of de Statenvertaling. Maar dat "vertraag" is wel bijzonder zoals dat genoemd wordt. Want dat wordt eigenlijk gezegd van het volk; het vertraagt, en spottend wordt tegen hen gezegd: "Vertraag, wees verwonderd." Ze zijn traag van hart, daar gaat het eigenlijk over. En als je traag van hart bent, dan begrijp je het niet.

Ik verwijs hier naar Lukas 24, waar de Heer Jezus zich incognito vervoegt bij de twee mannen die op weg zijn naar Emmaus. Dan zegt Hij ook: "O onverstandigen en tragen van hart, dat jullie niet geloven alles wat de profeten hebben gesproken." Dat wil zeggen dat ze traag waren om gewoon op voorhand te geloven. Ze werden geblokkeerd en tegengehouden door traditie en vooroordelen, en dat leidt vervolgens tot onbegrip. Vandaar ook dat hier staat: "Vertraag en wees verwonderd." Als je vertraagt van begrip, dan zorgt dat er ook voor dat je niet begrijpt waar het werkelijk over gaat, en dus ga je je verwonderen.

"Amuseer jezelf en word geamuseerd." Dit is wat anders dan wat in de meeste vertalingen staat, maar zo staat het er echt. In de meeste vertalingen wordt hier gesproken over verblinding. Dat zal wel waar zijn, daar gaat het ook wel over, maar het woord dat hier gebruikt wordt is dat van vrolijk maken, amuseren of zich vermaken. Amuseer jezelf en word geamuseerd. Dat is feitelijk wat ook van Israëls leidslieden wordt gezegd: ze bouwden hun eigen feestje. Ze bedwelmden zichzelf met... ja, met wat? Met mensenwoord. En ze waren daarvan letterlijk onder invloed. Wij zeggen dat ook: als iemand bedwelmd is, dan is hij onder invloed en niet echt meer bij zinnen. Trouwens, dat geldt voor amusement ook. Amusement zorgt ervoor dat de mens afgeleid wordt en niet meer echt, laten we het zo zeggen, wordt aangesproken op zijn verstand. De mens wordt aangesproken op zijn emoties, er worden eventueel tranen gewekt, maar in ieder geval is het vermaak. Het is niet zo dat het begrip getriggerd wordt.

En nu komt het antwoord op de vraag of Jesaja het nu over letterlijke wijn of letterlijke drank had. Dat staat hier in Jesaja 29 heel uitdrukkelijk: "Zij zijn dronken, maar niet van wijn; zij waggelen, maar niet van sterke drank." Daar doet het weliswaar aan denken, vandaar die metafoor en die vergelijking, maar ze zijn dronken zonder letterlijke wijn en ze waggelen zonder letterlijke sterke drank. Hier in Jesaja 29 vers 9 vinden we dus een antwoord op de vraag of het inderdaad over letterlijke drank gaat.

Ik lees even verder: "Want Yahweh heeft over jullie uitgegoten een geest van verdoving." De verspreking die ik zojuist bijna maakte, kan ik wel verklaren, niet alleen vanwege die wijn en drank, maar ook omdat hier wordt gesproken over "uitgegoten". Normaal gesproken wordt dat woord altijd gebruikt in verband met een drankoffer; bij een drankoffer op het altaar werd er wijn uitgegoten. Dat is wat hier gebruikt wordt en dan begrijp je ook meteen de link tussen die geest van verdoving en de wijn en de drank waarvan hier sprake is. Wat hier staat is dat zij — en we zullen zien dat het inderdaad over Israëls leidslieden gaat — waggelen en dronken zijn. Ze zijn onder invloed en niet helder van geest. Waarom? Wel, Yahweh Zelf heeft over hen uitgegoten een geest van verdoving. Dat is feitelijk ook wat bedwelmende drank of drugs in het algemeen doen: het verdooft een mens en zorgt ervoor dat je niet meer goed, helder en scherp kunt denken en waarnemen.

God heeft over jullie uitgegoten een geest van verdoving. Bij een kenner van het Nieuwe Testament zou hier een lampje moeten gaan branden, want in Romeinen 11 vers 8 haalt Paulus dit vers aan. Daar zegt hij over het tegenwoordige, huidige, ongelovige Israël dat God over hen heeft uitgestort een geest van diepe slaap. Een soort coma dus, of verdoving. Inderdaad, een geest van diepe slaap; dat is eigenlijk de meest extreme vorm van verdoving. Als je in een diepe slaap of coma terechtgekomen bent, of zoals het elders zelfs vergeleken wordt met de dood, dan ben je helemaal niet meer gevoelig voor welke prikkel dan ook. Maar dat wordt gezegd van Israël. Ik ga niet eens naar Romeinen 11 toe, maar lees het maar eens na; ik haal het aan om aan te geven dat het over het huidige Israël gaat dat in ongeloof is.

En wat betekent dat? "Yahweh heeft over jullie uitgegoten een geest van verdoving. Hij verzegelt jullie ogen" — ook dat is beeldspraak, maar het wordt er ook meteen bij verklaard — "namelijk de profeten. En jullie hoofden, dat zijn de zieners, degenen die zicht hebben of geacht worden te hebben op de Schrift, die bedekt Hij, zodat ze het niet zien." Dus de profeten en de Schriften in het algemeen worden bedekt en verzegeld, ontoegankelijk gemaakt zodat ze er geen zicht op hebben. Ze hebben geen inzicht in de profeten en de zieners, in dat wat er staat opgetekend. Vandaar dus dat zij niet helder van denkzin zijn; God Zelf heeft ervoor gezorgd dat hun begrip bedekt is.

Ik kom daar straks nog even op terug, maar ik lees eerst nog even verder in Jesaja 29: "En zo is het gezicht van alles voor jullie als de woorden van een verzegelde boekrol, dat men geeft aan iemand die lezen kan terwijl men zegt: lees dit alsjeblieft. Maar hij zegt: ik kan dat niet, want het is verzegeld." Je geeft een boekrol aan iemand die aan alle kanten verzegeld is; je kunt hem dus niet open doen of openslaan. Men zegt wel "lees dit", maar dat kan niet want het is verzegeld. Dat is wat hier staat: je bent gewoon onvermogend. En dat wordt gezegd tot Israël. Die boekrol, de Schriften, hun eigen geschriften, die liggen onder een bedekking. Zoals Paulus dat trouwens ook in 2 Korinthiërs 3 vers 14 zegt, dat wanneer Mozes wordt gelezen, er een bedekking ligt over het oude verbond. Zij lezen Mozes, maar ze kunnen het niet begrijpen omdat er een bedekking bovenop ligt. Ze lezen het weliswaar, maar dat is met recht oppervlakkig. Wat er werkelijk in staat en wat de betekenis is, dat is onmogelijk voor hen om te verstaan. Het is ontoegankelijk gemaakt, en het staat hier zelfs: van Godswege. Het is verzegeld.

Of een andere vergelijking die Jesaja maakt: de boekrol wordt gegeven aan iemand die niet lezen kan. Letterlijk staat er: "die niet bekend is met het schrift". Dat kan een analfabeet zijn, maar het kan ook iemand zijn, een buitenlander bijvoorbeeld, die het schrift niet kent. Stel u voor dat u mij een Chinees boek geeft; dat schrift ken ik niet. Zo is het voor hen geworden.

In Chinese termen ben ik dus een analfabeet. Dit schrift kan ik lezen, maar dat schrift niet. Met andere woorden: de boeken worden gegeven aan iemand die niet bekend is met het schrift, terwijl men zegt: "Lees dit alsjeblieft." En dan zegt hij: "Ik kan niet lezen. Dat is schrift dat mij volstrekt onbekend is."

En dat is boeiend in dit geval, echt heel boeiend. Want dat is precies ook wat het Nieuwe Testament is. Wij spreken de Schriften na. In Romeinen 3 lees je dat "hunner" gaat over de Israëlieten. "Wat is het voorrecht van de Jood?" zegt Paulus in Romeinen 3 vers 1. "In de eerste plaats toch dit: dat hun de woorden Gods zijn toevertrouwd." In welke taal? Gewoon het Hebraeus. Dat is de taal waarin God communiceert met Zijn volk. Hebraeus is ook de taal van de overkant; dat betekent Hebraeus eigenlijk ook. Voor een Jood is het ondenkbaar dat God in een andere taal zou spreken.

Maar dat is precies wel de manier waarop het Woord van God gecompleteerd is. Het eerste deel, het grootste deel, is geschreven in het Hebreeuws, maar het Woord van God is compleet gemaakt en voltooid. Paulus zegt ook dat hij het Woord van God mocht voleindigen. Maar het hele Nieuwe, wat wij dan het Nieuwe Verbond of het Nieuwe Testament noemen, is geschreven in het Grieks. Dat is letterlijk een ander schrift. Niet alleen een andere taal, maar ook andere tekens. Dat kan men niet lezen trouwens; het is voor hen ondenkbaar dat God dat zou doen.

Ik lees even verder in Jesaja 29: "En mijn Heer zei: Omdat dit volk Mij nadert met zijn mond en met zijn lippen Mij eert, terwijl zijn hart – de binnenkant dus – ver van Mij is..." En hun ontzag voor Mij... kennelijk hadden ze de schijn van godsdienst, van ontzag voor Hem. Ze eerden Hem met de lippen en naderden Hem met de mond, maar het is allemaal de buitenkant. Want het hart, de binnenkant waar het werkelijk om gaat, was ver van Hem. En Hij zegt: "Hun ontzag voor Mij... wat is dat? Dat is een aangeleerd gebod van stervelingen."

Omdat dit volk Mij zo nadert... dat wil zeggen: dit volk waar Jesaja zich toe richt, het volk van Israël, het volk van Juda. Daarvan zegt hij: dat is buitenkant. Bovendien houden zij zich bezig met een aangeleerd gebod van stervelingen. Maar dat is eigenaardig: hun waren toch de woorden Gods toevertrouwd? U weet hoe het gegaan is. Het grote verwijt in het Nieuwe Testament is dat de Heer Jezus zegt: "Jullie hebben het Woord van God ontkracht door jullie eigen overleveringen, doordat jullie er je eigen interpretaties aan toe hebben gevoegd."

Eigenlijk is alles wat toegevoegd is aan de Schrift ook de bedekking, waardoor ze niet meer in staat zijn de Schrift zelf te verstaan. Ik noem dat even onder de verzamelnaam, een soort containerbegrip: de Talmoed. Eigenlijk alles wat toegevoegd is aan de Schrift en gezaghebbend en maatgevend is geworden. De Schrift dient in dat kader gelezen te worden. Denk niet dat ik hierbij exclusief kritiek geef op Israël of het Jodendom, want in het christendom is het niet anders. Zelfs daar waar men zich baseert op het motto "alleen de Schrift" – Sola Scriptura, dat was de Reformatie. In de dagen van Luther zei men: "Geen kerkelijke geschriften en dergelijke." Dan zou je zeggen: dat zijn mooie biblicisten die alleen uitgaan van het Woord en niets anders. Maar vervolgens heeft dat protestantse volk ook weer eigen geschriften die maatgevend zijn.

Vandaar dat je zelfs in protestantse milieus de standaarduitdrukking hoort: "Het moet in overeenstemming zijn met Schrift en belijdenis." Ongeacht welke dat dan is: Nicaea, de Dort, de Nederlandse Geloofsbelijdenis of de Catechismus. Dat is maatgevend. Op het moment dat je iets zegt, is niet de Schrift het criterium ter beoordeling, maar datgene wat wij als criterium hebben afgesproken. Zo hoor je de Bijbel te lezen. Kortom: dit is een typisch menselijk ding dat zomaar ontstaat, zelfs met de mooiste motto's en uitgangspunten.

In ieder geval was het met het Jodendom zo gegaan. Om die reden – omdat dit volk Mij nadert met de mond, de buitenkant, en hun ontzag voor Mij een aangeleerd gebod van stervelingen is – daarom ga Ik voort wonderlijk te handelen met dit volk. Wonderlijk en wonderbaar. Dat staat er drie keer. Het karakteristieke van Gods wegen en Zijn handelen met het volk wordt omschreven als "wonderlijk". Dat wil zeggen: ze begrijpen het niet. Eigenlijk is dat ook de betekenis van het woordje wonder. In het Engels zie je dat nog heel duidelijk: "I wonder". Je vraagt je af: wat is hier gaande?

Wat hier feitelijk wordt geprofeteerd, is dat gedurende Israëls ongeloof de Schrift verborgen en ontoegankelijk voor hen zal zijn. Verzegeld. Ze kunnen het niet lezen, niet begrijpen en niet verstaan. Gedurende die tijd is God bezig met een werk dat voor hen verborgen en onbegrijpelijk is; dat wil zeggen: wonderlijk, wonderbaar. En wat dacht je wat? Na Israëls verwerping riep God Paulus en maakte hem verborgenheden bekend. Dingen die weliswaar in de Schrift stonden, maar verborgen waren.

Wat God vandaag doet, is in allerlei opzichten verborgen. Het laat zich niet zien voor het oog. Het is onbegrijpelijk. Het stond in de Schrift geschreven, maar als er een bedekking op ligt, kun je het niet verstaan. God zou dus met dit volk op een wonderlijke wijze handelen en – let op, nu ben ik bij het onderwerp – Zijn spreken tot dit volk zouden ze niet begrijpen. Het zou, om het populair te zeggen, als Chinees of Spaans in hun oren klinken. Daarom zie Ik ga voort te handelen met dit volk wonderlijk en wonderbaar.

De wijsheid van zijn wijzen zal vergaan en het begrip van zijn verstandigen zal zich verbergen. Waar is die wijsheid gebleven? Het gaat over Israëls wijzen en verstandigen; degenen die geacht worden de Schriften te kennen en uit te leggen wat God zegt. God zegt: het is slechts met de mond, het is aangeleerd. Daardoor ga Ik de Schrift en Mijn waarheid, Mijn Woord, voor hen verzegelen en verbergen. Al hun wijsheid die zij hebben opgebouwd, feitelijk hun hele theologie... want die wijzen en verstandigen zijn wat wij theologen zouden noemen. Zij die zich ontfermen over het Woord Gods – wat eigenlijk een raar woord is – die dat distribueren en moeten uitleggen. Juist zij die geacht worden dat te doen en het aan het volk uit te leggen, kunnen het niet verstaan. Met andere woorden...

▶ 26:10 Geestelijke Leiders Wankelen in het Gericht ↑ hoofdstukken

Dat was een lang uitstapje dat ik maakte, maar nu is het tijd om terug te gaan naar Jesaja 28. We waren gebleven bij het zevende vers. Het ging over de priester en de profeet: "Zij zwalken van sterke drank en worden verzwolgen vanwege de wijn; zij verdwalen vanwege de sterke drank." Inmiddels zijn we wijzer geworden, omdat Jesaja heeft verklaard dat dit geen letterlijke sterke drank is. Ze zijn onder invloed van mensenwoord, een aangeleerd gebod van mensen, waardoor ze het niet kunnen begrijpen. Het is ontoegankelijk; het is verzegeld. Zij zwalken in het gezicht, dat wil zeggen in de openbaring zoals de profeten die doorgeven. Zij kunnen dat niet verstaan; er is sprake van onbegrip. Ze kunnen daarin geen leiding geven en het Woord niet werkelijk doorgeven. Ze wankelen ook in het gericht, dat wil zeggen in de rechtspraak.

Deze profetie in Jesaja 28, maar ook wat ik zojuist heb gelezen uit hoofdstuk 29, is een zeer concrete profetie die precies zijn vervulling heeft gevonden in de dagen van het Nieuwe Testament. Precies wat Jesaja hier het volk verwijt, is profetisch voor wat we in het Nieuwe Testament vinden, namelijk dat wat de Heer Jezus de leidslieden, de wijzen en verstandigen verwijt: dat ze het niet begrepen. Omdat zij het niet begrepen, werd de Schrift vervolgens bedekt. Het volk ontving een geest van diepe slaap, een geest van verdoving.

Dat fenomeen geldt ook voor het gericht waarover hier gesproken wordt. De leidslieden van Israël wankelen in het gericht. Ergens anders in Jesaja staat dat het recht struikelt. Als dat ergens in ultieme zin zijn vervulling heeft gevonden, dan is het wel in de veroordelingen tot de dood in de dagen van het Nieuwe Testament. In de eerste plaats natuurlijk toen het Sanhedrin, de geestelijke leidslieden van Jeruzalem, de Heer Jezus ter dood veroordeelde. Toen struikelde het recht; toen wankelde het recht. Dat was niet rechtvaardig, dat was krom. Het waren deals, zoals ik straks nog zal laten zien.

Later nam het Sanhedrin, de officiële leiding van Jeruzalem, ook afstand van niet alleen Jezus, maar ook van de opgewekte Christus, die Zich met vele wonderen en tekenen in Jeruzalem had gemanifesteerd door de handen van de apostelen. Stefanus werd omgebracht door het Sanhedrin. U weet wel dat er iemand was die daar volledige instemming aan gaf en de mantels bewaarde: dat was Saulus. Dat was ook het Sanhedrin. En later is Paulus, die in eerste instantie nog de supporter was van de dood van Stefanus, uiteindelijk zelf ook door het Sanhedrin ter dood veroordeeld. Zelfs op een heel afschuwelijke manier. Het is uiteindelijk anders verlopen omdat de Romeinen er een stokje voor staken, maar waar het nu om gaat is dat er werd gewankeld in het gericht.

Ik lees verder in vers 8: "Ja, alle tafels zijn vol smerig braaksel, er is geen plaats over." Het is niet zo smakelijk wat ik hier lees, maar dat is de betekenis van de zin. Tafels zijn in de Schrift in het algemeen een beeld van het altaar. In Maleachi 1 lees je ook dat het altaar daar wordt genoemd de tafel van de HEER. Eigenlijk is dat de plaats waarvan de Heer eet en drinkt. Dat is misschien vreemde beeldspraak, maar dat is wel zoals de Bijbel erover spreekt. Meer in het algemeen is een tafel de plaats waar voedsel wordt geserveerd. Hier zijn die tafels alle plaatsen waar geestelijk voedsel wordt geserveerd. Maar wat daar geserveerd wordt, is 'voedsel' dat uit de mens zelf voortkomt, dat de mens zelf 'opgeeft'. Dat is niet smakelijk; het is smerig braaksel.

Wat hier door Jesaja wordt geprofeteerd, is dat wat geserveerd wordt als Woord van God, in werkelijkheid een aangeleerd gebod van stervelingen is. Ze hebben het zelf opgegeven; het is feitelijk smerig braaksel dat op de tafel wordt geserveerd. En er is geen plaats over. Dat wil zeggen: er is geen plaats voor het echte Woord. Het zijn alleen maar menselijke bedenksels. Je zou kunnen zeggen: maar het was toch orthodoxie? Paulus wist er alles van. Ja, misschien juist daarom wel. Het was een menselijk bedenksel dat voorkwam dat het Woord van God toegankelijk was. En nu komt er een vraag.

▶ 32:20 Vaste Spijs Versus Religieus Gebrabbel ↑ hoofdstukken

Ik geef toe, ook hier zijn de vertalingen soms wat anders. Maar er staat hier een vraag en het is van belang dat je hier 'Hij' met een hoofdletter leest. Wie wil Hij, God, kennis leren? En wie wil Hij het bericht doen verstaan? Dat is de vraag. Aan wie wil God nu Zijn kennis toevertrouwen? Wie wil Hij het bericht – en ik zou maar zeggen: het goede bericht, het evangelie – nu werkelijk doen verstaan?

Dan volgt het antwoord: zij die gespeend zijn van de melk en van de borsten zijn weggenomen. Als u een NBG-vertaling leest of een Statenvertaling, dan wordt dit als een vraag opgevat, maar in de Concordant Version is het mijns inziens volkomen terecht geen vraag, maar een antwoord. Dit was de vraag: wie wil Hij kennis leren en wie wil Hij het bericht doen verstaan? Antwoord: zij die gespeend zijn van de melk en van de borsten zijn weggenomen. Met andere woorden, niet de baby's, niet de geestelijke baby's die alleen nog maar melk hebben. Nee, degenen die inmiddels de leeftijd hebben en geacht worden vaste spijs tot zich te nemen; kenners die werkelijk inzicht krijgen en die dus niet meer vastzitten aan de melk. Dat is het ABC, maar God wil verder gaan.

Eigenlijk is die melk een beeld van het Woord van God onder het oude verbond, terwijl die vaste spijs te maken heeft met dat wat verborgen is: de verborgenheid. Ik ga nu geen moeite doen om dat uitgebreid aan te tonen, maar vanuit de Hebreeënbrief en de Korinthebrief kun je dat echt zo lezen. Ik zou het te ver voeren, want dan komen we nog niet bij het onderwerp uit. Maar goed, het antwoord is dus: God wil inderdaad Zijn kennis graag kwijt, maar het is van belang dat je niet bij de melk blijft. Dat je niet een baby blijft, maar dat je opgroeit en inderdaad niet langer meer vastzit aan de borst en aan de moedermelk. Want daar gaat het natuurlijk over. Die gespeend zijn, dat wil zeggen: die inmiddels niet meer aan de borst liggen. Aan de wat? Is dat in tongen? Het is Urks? Aan de 'babbe'? Oké, ik maak me sterk dat dit Urks is voor de borst. Klopt dat? Aan de borst. Oké, wij gaan door.

Ik lees verder: "Want het is wet op wet, eis op eis, hier een beetje, daar een beetje." Als u dit in het Hebreeuws leest, is dat heel opvallend. In het Hebreeuws zie je dat dit allemaal eenlettergrepige woorden zijn. Dit klinkt als het gebrabbel van een zuigeling. Het is niet alleen beeldspraak; wat Jesaja doet is eigenlijk uitbeelden waar hij het in dit gedeelte over heeft. Het klinkt echt als gebrabbel: tsaw la-tsaw, tsaw la-tsaw, kaw la-kaw, kaw la-kaw. Dat is wat hier staat. Het klinkt in het Hebreeuws inderdaad als gebrabbel. Het zijn werkelijk bestaande woorden, maar het klinkt vreemd en er zit rijm in.

Het is wet op wet, eis op eis, en dan hier een beetje, daar een beetje. Kijk, het woord dat gebracht wordt, bestaat slechts uit wetten en eisen. Bovendien is het allemaal heel fragmentarisch: fragmentarische teksten, hier wat geplukt en daar wat geplukt. Maar het is geen inzicht; het zijn geen verbanden. Het is niet het geheel dat je gaat verstaan. Nee, men gebruikt het Woord eigenlijk slechts als een vehikel om de eigen gedachten op te brengen. Vandaar ook dat het in de vers ervoor nog werd vergeleken met braaksel: wat je zelf opbrengt. Een aangeleerd gebod van stervelingen.

Waar het dan altijd op neerkomt, is dat het niet werkelijk gaat om de Schrift en om Gods Woord, Zijn plannen en Zijn wijsheid te verstaan. Nee, het gaat er alleen maar om dat de mens verteld wordt: dat mag je wel en dat mag je niet. Kalme en precieze instructies. De Talmoed staat er vol van; het is een opeenstapeling van wetten en eisen over hoe men moet handelen. In de kerkelijke orthodoxie is het meestal een kwestie van hoe men precies moet denken, vastgelegd in dogma's en dergelijke. Maar het is geen inzicht. Het is hier een beetje, daar een beetje, en het is allemaal de mens die centraal staat. Dat is wat het Woord van God voor hen was geworden. En nu komen we toch bij ons onderwerp.

▶ 38:27 De Profetie Vervuld: God Spreekt in een Vreemde Tongval ↑ hoofdstukken

Want vers 11. Daarom zie je hoe belangrijk het is om, voordat je vers 11 leest, het voorgaande te lezen. Want in vers 11 gaat het inderdaad over spreken en tongen, dat is waar. Maar om te begrijpen waarom dat fenomeen zich nou voordoet en aan wie, zul je toch eerst het voorgaande moeten begrijpen. Dit vers begint namelijk met 'daarom'. Om die reden dus: vanwege wat zij van het Woord van God gemaakt hebben. Wet op wet, eis op eis, hier wat, daar wat. Maar in werkelijkheid is het allemaal verzegeld; ze begrijpen het niet. Ze waggelen, ze zijn dronken, ze hebben geen besef en ze zijn onder invloed van... nou ja, et cetera. Daarom, zo staat er, zal Hij, God, in een belachelijke taal — dat wil zeggen: in een voor hen lachwekkende taal — tot hen spreken. Ik zei al: in feite is voor een Jood het Hebreeuws een heilige taal. Het is voor hen ondenkbaar dat God Zich zou uiten via een niet-Hebreeuws volk en in een andere tongval. Is het belachelijk dat God in zo'n tongval tot dit volk zou spreken? "Daarom zal Hij in een belachelijke taal en in een andere tongval spreken tot dit volk."

Ziet u wat hier gezegd wordt? Er is sprake van spreken tot dit volk. Dat wil zeggen dat God in een buitenlandse taal tot Israël gaat spreken. Zoals ik zojuist al even kort aangaf, is feitelijk het hele Nieuwe Testament, dat in het Grieks is opgetekend, hier de vervulling van. Als u mij zou vragen dit vers te verklaren en te zeggen waar dit over gaat en waar je de eerste vervulling vindt, dan zou ik zeggen: het Nieuwe Testament. Daarin is weliswaar Gods spraak ook aan Israël gericht, maar het is in een belachelijke taal of in een andere tongval — en ook in een ander schrift — tot hen gekomen. God spreekt tot dat volk, maar via het buitenland.

Daar zijn hele mooie beelden van. Ik wil er één noemen uit het Nieuwe Testament. In Mattheüs 13 lees je dat de Heer Jezus gelijkenissen gaat spreken, een zevental gelijkenissen. Het is 'geestig' — laten we zeggen: het is treffend — dat Hij dan alleen maar in gelijkenissen tot hen spreekt, maar Hij verklaart het niet. Afzonderlijk aan Zijn discipelen verklaarde Hij het wel, maar aan dat volk vertelde Hij alleen maar verhalen, gelijkenissen die ze niet begrepen. Kijk maar eens in Mattheüs 13 vers 1. Daar staat dat de Heer Jezus het huis verliet en naar de zee toe ging. Vervolgens ging Hij in een scheepje en daar op het water sprak Hij tot degenen die daar aan de oever van de zee stonden. Dat is in feite een uitbeelding van wat Hij deed: Hij verliet het huis van Israël en begaf Zich op de zee, de wateren — een beeld van de volkeren. Vanaf de volkeren sprak Hij tot degenen die daar aan de oever stonden, aan het zand van de zee. Dat zand op het land is een beeld van Israël. Hij sprak tot degenen op het land vanaf de zee. Dat de Heer Jezus in gelijkenissen sprak, was dus ook al een uitbeelding van het feit dat Hij via de volkeren tot Israël zou spreken.

Eén ding kan ik u in ieder geval op een briefje geven: we vinden hier in dit vers een regelrechte profetie, een aanzegging en voorzegging van het teken van vreemde talen, van vreemde tongen. De term 'tongentaal' is eigenlijk een pleonasme, want 'tong' en 'taal' zijn gewoon hetzelfde. Wij zeggen dat trouwens ook wel: een andere tongval. Je spreekt met je tong en vandaar zijn een tong en een taal synonieme begrippen. In het Grieks is het gewoon allebei glossa, één woord. Spreken in vreemde tongen is dus hetzelfde als spreken in vreemde talen. In de moderne vertalingen, zoals de NBV, wordt dit vaak weergegeven als 'klanktaal'. Daarmee wordt de suggestie gewekt dat spreken in tongen louter gebrabbel is, iets wat alleen maar klank voortbrengt zonder betekenis. Maar dat is spreken in tongen niet. Het mag dan weliswaar belachelijk klinken, maar dat is slechts omdat je het niet begrijpt.

Stel je voor dat ik hier in het Chinees tot u zou spreken. Dan begrijpt niemand dat en het zou ook belachelijk klinken. Het zou niet erg zinvol zijn. Maar als hier toevallig een Chinees zou zitten, dan zou het voor hem of haar inderdaad begrijpelijk wezen. Het is dus heel relatief. Een belachelijke taal, een andere tongval en God die spreekt via een buitenlandse taal: dat is wat hier staat met betrekking tot dit volk, Israël. Dat dit inderdaad over het spreken in tongen gaat, wordt bevestigd in 1 Korinthe 14. Paulus schrijft daar iets interessants in een context die min of meer gelijk is aan Jesaja 28, waar ook eerst sprake is van de zuigeling die van de melk af moet.

"Broeders, wees geen kleine kinderen in de zinnigheid," ofwel in het verstand, "maar wel in de boosheid." Dat wil zeggen: wees maar klein en onvolwassen in de slechtheid, maar word in de zinnigheid, in je begrip, volwassen. Dat is de oproep. En dan vervolgt Paulus: "In de wet is geschreven dat onder lieden van een vreemde taal en onder vreemde lippen, Ik zal spreken tot dit volk. En toch zullen ze geen gehoor geven aan Mij, zegt de Heer." Wat Paulus hier in 1 Korinthe 14 doet, is Jesaja 28 aanhalen. Hij zegt: dat spreken in tongen waar jullie het over hebben, wat bij jullie zo populair is maar eigenlijk een zinloos gebeuren was geworden, is van origine de vervulling van een profetie. Namelijk dat God zou spreken tot dít volk. Dat is heel belangrijk.

In Korinthe praktiseerde men het zonder dat het die functie nog had. Men sprak eigenlijk gewoon tot zichzelf of tot God, maar in ieder geval niet voor de mensen. Het had de functie zoals geprofeteerd was verloren, en dat is ook het verwijt. Paulus maakt ook duidelijk — en daar zullen we ons de volgende keer hopelijk mee bezig gaan houden — dat dit een tijdelijk fenomeen zou zijn en dat de tongen zouden verstommen. De interessante vraag is dan natuurlijk vooral wanneer die zouden verstommen, maar die verrassing parkeren we nog even een paar weken. Dat is 1 Korinthe 13; dan weet je meteen wat je de volgende keer moet voorlezen. Maar ziet u dit? Dat het spreken in tongen, zoals dat bij de Korinthiërs gevonden werd en waar Paulus nogal wat te corrigeren heeft, de vervulling is van een profetie in Jesaja. Waarin allang voorzegd was dat God dit zou doen; dat God zou spreken tot Israël. Er wordt trouwens nog iets bij gezegd: Hij zou dat doen aan een ongelovig volk en ze zouden ook daar geen gehoor aan geven. Ze zouden het ook niet begrijpen. Eigenlijk is dat logisch, want ze horen het in een taal die niet de hunne is. "En toch zullen ze geen gehoor geven aan Mij, zegt de Heer." Vandaar ook dat Paulus het er dan aan toevoegt.

Zodat de talen of tongen, zo u wilt, tot een teken zijn; niet voor hen die geloven, maar voor de ongelovigen. En dan niet zozeer ongelovigen in het algemeen, maar zoals hij al had gezegd: dit ongelovige volk. Maar de profetie is niet voor de ongelovigen, maar voor de gelovigen.

Het gaat mij natuurlijk vooral om dat 21ste vers. Daar vinden we inderdaad dat God dat teken geeft aan Israël, en ze zouden er geen gehoor aan geven. Trouwens, in het boek Handelingen zien we dat ook. Daar lees je dat wanneer in Jeruzalem – let op, in Jeruzalem – de Pinksterdag is aangebroken, die vijftigste dag, men zich in verwondering afvraagt: "Hoe horen wij hen dan, ieder in onze eigen omgangstaal waarin wij geboren zijn?"

Vervolgens worden er een twaalftal volkeren en talen genoemd, wat natuurlijk ook weer verwijst naar Israël. Die twaalf volkeren ga ik nu niet allemaal opsommen, maar in vers 12 lees je: "Wij horen hen" – wij uit die twaalf volkeren die zojuist waren opgesomd – "wij horen hen, de apostelen, in onze talen spreken van de grootse dingen van God." Met andere woorden: het gaat werkelijk over bestaande talen.

God sprak tot dat volk daar in Jeruzalem, die op pelgrimage waren vanwege het Pinksterfeest. God sprak tot Israël, tot dit volk. Je zult het trouwens iedere keer weer aantreffen in het boek Handelingen: God sprak tot dat volk om duidelijk te maken dat het heil ook naar de natiën was gegaan, juist ook vanwege het ongeloof van Israël.

Daar zit heel wat aan vast wat ik nu zeg, maar dat is de essentie. Daarom is die profetie die we in Jesaja 28 vinden de kiem; dat is de essentie. Daar vinden we precies voor wie het bestemd is, wat het is, wat de functie ervan is en waarom het gegeven wordt. Kortom, eigenlijk alle fundamentele vragen die je erover zou kunnen stellen, worden daar al beantwoord, en in het Nieuwe Testament wordt dat vervolgens gewoon bevestigd.

Oké, we gaan weer even terug naar Jesaja 28.

▶ 51:05 De Rust en Verademing Verworpen ↑ hoofdstukken

Hij die tot hen zei — Hij, God, zei tot hen, Israël: "Dit is de rust. Geef de vermoeide rust en dit is de verademing." Maar zij wilden niet horen. Ze wilden niet horen wat het Woord van God werkelijk is, iets wat hen compleet ontging. Namelijk dat het in waarheid — niet wat zij ervan gemaakt hadden, maar in waarheid — rust is en inzicht. Het vertelt wie God is, niet wat de mens moet doen. Niet de mens staat centraal, maar Hij. En dat is rust: wat Hij belooft. God beloofde niet alleen de sabbatsrust van het Messiaanse Rijk, maar werkelijk de rust in alle opzichten. Zij waren onvermogend, maar God beloofde hen herstel.

Hij zegt tegen de man die 38 jaar lang verlamd was: "Sta op, neem je matrasje op en wandel." Dat is een beeld van rust: ga de rust in. Het was overigens op een sabbat dat dit gebeurde. Ziet u het? Het is rust. Gods Woord is rust en het is een verademing. Het vertelt wie Hij is, wat Hij doet en wat Hij belooft. Vandaar ook dat het niet om werken gaat, om wat wij moeten presteren. God heeft alles gedaan en Hij belooft. En wat kun je met een belofte doen? Wat word je geacht met een belofte te doen? "Amen, dank u wel, zo is het." Kijk, dat is rust, dat is verademing.

Maar goed, zij wilden niet horen en dan lees je: "Zo zal voor hen het Woord van JAHWEH zijn." Dit is wat het Woord van JAHWEH van Godswege is; dat is de intentie, dat is de bedoeling. Zo zou men het moeten verstaan, maar — je moet de klemtoon goed leggen — "zo zal voor hen het Woord van JAHWEH zijn." En dan krijg je het weer: "wet op wet, eis op eis, hier een beetje, daar een beetje." Kijk, dat is wat men met het Woord van God gedaan heeft en wat men ervan gemaakt heeft. Van rust en verademing heeft men "wet op wet en eis op eis" gemaakt. Het is alleen nog maar fragmentarisch teksten plukken, die gewoon als voertuig worden gebruikt voor eigen ideeën en projecties.

En nu wordt het echt ernstig, ook wat het lot betreft; wat er gebeurt als je zo het Woord naast je neerlegt: "opdat zij bij hun gaan achterwaarts struikelen." Dat is nooit mooi. Het gaat over het volk van Jeruzalem, het Joodse volk, dat bij hun gaan achterwaarts struikelt. Nu zou ik natuurlijk ook op de charismatische fenomenen kunnen wijzen, want daar is het erg populair om achterwaarts te struikelen, maar in de Bijbel is het altijd zo dat als je voorover valt — op je aangezicht — dat een uitbeelding is van aanbidding. Dat is vrij logisch; je valt voorover, hoe vaak vind je dat niet? Maar als je naar achteren valt — en daar zijn nog diverse voorbeelden van, denk aan Eli — dan is dat altijd een teken van oordeel. Als je het zo formuleert, begrijp je ook meteen waarom: dan ga je achteruit.

Trouwens, dat deed het volk ook. Het volk hield vast aan het oude. Dat was niet gericht op progressie, op het nieuwe dat God geeft. Nee, men greep terug op het oude en men struikelde achterwaarts. En dan wordt er gezegd: "verbroken, verstrikt en gevangen". Dit is precies wat er met het volk gebeurd is. In het jaar dertig heeft men het recht laten struikelen. De Schriften wilde men niet, de overlevering prevaleerde en wat er gebeurde, is dat men de eigen Messias heeft vermoord.

Vervolgens is dit precies veertig jaar later met het volk gebeurd. Sinds het jaar 70 zijn de stad en de tempel inderdaad verbroken en afgebroken. Vervolgens zijn ze verstrikt en gevangen geworden; dat wil zeggen dat men in ballingschap, in de gevangenschap onder de natiën is gekomen. Dit is letterlijk zo vervuld, zodat je in deze verzen inderdaad exact een voorzegging vindt van de dagen van het Nieuwe Testament en hoe het uiteindelijk met Israël is afgelopen. Namelijk dat het als natie compleet van de kaart geveegd is en in de diaspora terechtgekomen is. Een afschuwelijk lot.

▶ 56:57 Een Leugenachtig Verbond met de Dood ↑ hoofdstukken

Daarom, hoort het woord van JAHWEH, spottende mannen, heersers van dit volk in Jeruzalem. De heersers van het volk, dat zijn de spottende mannen. Dat wil zeggen dat ze het woord verachten. Dat is het ergste wat een mens kan doen: namelijk het woord dat God spreekt te verachten en daarmee van je te werpen en ermee te spotten. Het wordt heel duidelijk gezegd: het heersen van dit volk in Jeruzalem.

Omdat jullie zeggen: wij hebben een verbond gesloten met de dood en een verdrag gemaakt met het dodenrijk. Ik geloof dat dit gaat over, als je het nog steeds even houdt bij de hele context, een voorzegging van wat er gebeurde in de dagen van het Nieuwe Testament. Wel, wat hebben zij gedaan? Wat hebben die heersers in Jeruzalem gedaan? Dat wil zeggen het Sanhedrin, dat is waar toch het geestelijk gezag, de leidslieden, hun beslissingen maakten. Zij hebben een overeenkomst, zeg maar gewoon een deal, een verbond, een verdrag gemaakt met de Romeinse machthebbers. In de terechtstelling van hun Messias hebben ze dat gedaan. Denk aan Pilatus, maar ook Herodes als handlanger. Ze hadden een verbond gesloten met de dood, een deal gemaakt, een verdrag gemaakt met het dodenrijk.

Trouwens, later gebeurde dat ook in de veroordeling van Paulus onder leiding van Festus en Felix, dat waren Romeinse stadhouders. Ze hebben een deal gemaakt, een verbond gemaakt of een verdrag met de dood en het dodenrijk. Ze dachten daarmee veilig te zijn, maar er staat: wanneer een overstromende gesel passeert, zal hij ons niet bereiken. Dat was hun idee. Dat wil zeggen: wanneer de gesel zou komen en als de Romeinen zouden komen, dan zouden zij onantastbaar zijn. Je leest dat ook letterlijk, dat men zich veilig waande tegen de Romeinen in Johannes 11. Daar lees je dat de hogepriester ook vlak voor de veroordeling van Jezus zegt: wij moeten Hem ter dood brengen. Dat wil zeggen over Jezus. Want, staat er dan, anders komen de Romeinen en die zullen de stad en onze plaats, de tempel, wegnemen.

Met andere woorden, zij dachten zich veilig te stellen tegen die gesel, tegen die overstromende gesel, de Romeinen, door Jezus en die hele Messiaanse beweging de kop in te drukken en een deal te sluiten met de machthebbers. Waarvan ze trouwens wisten dat het dood-en-dodenrijk was, maar men dacht zich daarmee veilig te stellen en dat ze daardoor onbereikbaar waren. Maar het gebeurde niet. Want wij hebben leugen tot onze toevlucht gesteld en in onwaarheid ons geborgen. Dat wil zeggen: in die leugenachtige deals die ze hebben gemaakt en verdragen met de wereldmacht, de Romeinen, meende men geborgen te zijn. Maar in werkelijkheid was het leugen en onwaarachtig en het was bovendien nog vals ook. Want zoals gezegd, precies een generatie later, veertig jaar nadien, is de stad en de tempel weggenomen en het volk is in ballingschap gegaan en er is niets van overgebleven.

▶ 01:00:47 De Beproefde en Kostbare Hoeksteen in Sion ↑ hoofdstukken

Daarom staat er in vers 16: "Zo zegt mijn Heer Jahweh: zie, Ik fundeer in Sion een steen, een beproefde steen, een kostbare hoeksteen." Opnieuw wijs ik u erop: ziet u hoe deze profetie vanaf vers 7 rechtstreeks, in elk onderdeel, een voorzegging is van wat we in het Nieuwe Testament vinden? Want Israël heeft zich ontdaan van haar Messias; ze herkenden Hem niet en de Schriften hebben ze veracht. En wat heeft God gezegd? In Sion, in Jeruzalem, leg of fundeer Ik een steen. Dat is een beproefde steen, een steen die ook door het vuur is gegaan – u weet waar ik nu op doel.

Maar het is ook een kostbare hoeksteen. Dat is diezelfde steen waarvan Psalm 118 zegt dat het de steen is die door de bouwlieden versmaad is, maar van Godswege tot een hoeksteen is geworden. God zou in Sion een nieuw bouwwerk gaan maken en Hij heeft het fundament gelegd. Die steen, die beproefde steen, die kostbare hoeksteen, ja, dat is de steen die de leidslieden hebben versmaad. Maar juist daarvan heeft God gezegd: dat gaat de hoeksteen worden. Het gaat hier uiteraard over de opgewekte Christus. Trouwens, dat hoeft helemaal geen verbazing te wekken, want zowel Paulus in Romeinen 9 als Petrus in 1 Petrus 2 halen dit vers uit Jesaja 28 aan. Het gaat zonder meer over Jezus Christus die opgestaan is uit de dood. De levende steen. Kom tot Hem, de levende steen. Door mensen wel verworpen, maar door God gemaakt tot een kostbare hoeksteen. Zo zegt Petrus dat dan. Dat is die kostbare hoeksteen.

Ziet u? Dat is wat God doet. Israël ziet het niet; het is in ongeloof. Het is verzegeld, wat wil zeggen dat de Schrift voor hen niet te bereiken is. Maar ondertussen doet God iets wonderlijks in het verborgene. In Jeruzalem is er een steen neergelegd. Ja, ik zou haast zeggen: er is ook een steen weggewenteld, want daar gaat het eigenlijk over. Een levende steen. Hij heeft daar een nieuw fundament gelegd, eigenlijk van een hele nieuwe schepping. En nu is God in het verborgene bezig een werk te doen, terwijl Israël het niet ziet en in ongeloof is. God bedient Zich van "belachelijke lippen". Nu zitten wij hier in het Urkers of in het Nederlands over deze dingen te praten, terwijl het Joodse volk hier totaal nog geen idee van heeft. En zo hoort het ook, als u begrijpt wat ik bedoel. Dit is zoals het voorzegd is.

Maar die steen is er. God werkt vandaag trouwens ook: Hij bouwt een geestelijk huis. Straks in Sion bouwt Hij ook weer een letterlijk huis, dat geloof ik ook, maar nu bouwt Hij een geestelijk huis en de hoeksteen is daar. Wij weten dat en wij getuigen daarvan. Ja, wij geloven, want die steen is gefundeerd. En "wie gelooft, die haast niet". Dat is een hele bekende uitspraak. Het is het laatste wat ik wil zeggen, want ik moet me haasten om te stoppen, geloof ik. "Die gelooft, die haast zich niet." Dat wordt heel dikwijls verkeerd geïnterpreteerd, maar in het hele verband is het gewoon heel simpel: wie gelooft, die haast zich niet. Dat wil zeggen dat hij bij die steen blijft. Hij vlucht daar niet van weg. Hij blijft op die steen, bij die steen, of zo u wilt: hij bouwt op die steen, en dan kom je nooit beschaamd uit.

Want hoe staat het er ook alweer? "Wie gelooft, zal niet beschaamd uitkomen." Dat is dan weer de Griekse vertaling daarvan, maar het idee is: op die steen – ook al is die versmaad door de bouwlieden en moet de orthodoxie daar helemaal niets van hebben – op die steen die door God in Sion is neergelegd, valt te bouwen. Daar zou je bij moeten blijven. Daar hoef je helemaal niet van weg te vluchten; integendeel, daar is redding. Daar is redding bij Hem. En wie gelooft – niet wie werkt, maar wie gelooft en zich overgeeft aan Hem – wel, die heeft een fundament. Die heeft daarom ook rust, verademing, kennis en inzicht. Die boekrol is een en al rijkdom, en daar verlustigen we ons in.