▶ 00:00 Introductie: de Wijsheid van Salomo en de Ijdelheid van het Bestaan ↑ hoofdstukken

Ik wil u op deze zondag, deze laatste zondag van het jaar, graag eens meenemen naar het boek Prediker. Dat heeft een wat somber imago, dat weet ik, dit hele boek. En trouwens, als u naar het plaatje kijkt, dan kunt u zich daar ook nog wel iets bij voorstellen. Tegelijkertijd moet ik erbij zeggen dat het ook weer niet klopt. En dat blijkt dan weer vooral – in het plaatje wordt dat ook duidelijk uitgedrukt – uit het licht dat daar over de dood en het graf heen schijnt. Ik heb de studie zo genoemd, maar die titel heb ik niet van mezelf; het is direct ontleend aan dit hoofdstuk zelf: allen treft eenzelfde lot.

Ik wil u dus meenemen naar het boek Prediker, en wel het negende hoofdstuk. Prediker is een boek van beschouwing, ook van nader beschouwen; de dingen worden eens heel scherp bezien. Het is geschreven door – laat ik het dan maar meteen heel mooi zeggen – de zoon van David. En dat bedoel ik inderdaad dubbelzinnig, maar in dit geval ook letterlijk, namelijk Salomo. Er is geen mens ooit in de wereldgeschiedenis geweest die zoveel wijsheid heeft gesproken en wijsheid van Gods wege heeft gekregen – de Bijbel getuigt daar ook van – als de man die deze woorden heeft opgetekend. We hebben nog veel meer literatuur van hem; het boek Spreuken is grotendeels van hem afkomstig en het boek Hooglied trouwens ook. Maar hij heeft nog vele andere geschriften nagelaten; honderden, ik meen dat er ergens staat duizendvijf liederen. Die man was dus buitengewoon vruchtbaar als schrijver. Het is geweldig wat hij allemaal heeft mogen ontvangen van God, ook aan wijsheid. Drieduizend jaar geleden leefde hij, en als ik het zo zeg, dan bedoel ik dat eigenlijk vrij precies ook.

Het is het boek waarin de dingen nader worden bezien, maar ook waarin afstand wordt genomen. Het boek begint – en dat is heel tekenend voor de trant van schrijven – met: alles is ijdelheid. De Prediker zegt: alles is ijdelheid, ja, alles. En een najagen van wind. Dat blijkt op alle facetten van dit vergankelijk bestaan betrekking te hebben. Als je bijvoorbeeld het boek binnenkomt, in Prediker 1 dus, dan word je er meteen bij bepaald dat het hele leven geen rechte lijn opwaarts is, maar eigenlijk een cirkelgang. Circulair, een kringloop: je eindigt daar waar je ooit begonnen bent. Terug naar af.

Nou, dat blijkt toepasbaar te zijn op heel het bestaan. Dat is vergankelijk en ijdel, vluchtig. De moderne vertalingen spreken dan niet over ijdelheid of ijdelheden, maar die spreken over lucht en leegte. Maar dat komt eigenlijk allemaal toch op hetzelfde neer. Laten we eens naar het negende hoofdstuk en het eerste vers toegaan. Ik wil zo de eerste tien, elf verzen van dit hoofdstuk bespreken en gewoon eens wat nader bezien wat de Prediker daarover te vertellen heeft.

Deze dag, aan het einde van het jaar met name, gaan we terugblikken op wat het afgelopen jaar ons allemaal gebracht heeft. Aan vreugde, aan verdriet, aan moeite en strijd. Maar misschien ook aan hoogtepunten. Whatever. Ik bedoel, alle mensen die hier nu zitten en die nu naar mij luisteren, zijn daarin weer zo verschillend. Ik ken heel wat van u toch wat beter en persoonlijk, en ik weet dat iedereen daarin zijn eigen verhaal heeft. Maar je blikt terug en je maakt – zoals dat dan ook zo mooi aan het einde van het jaar heet – heel zakelijk de balans op. Nou, dat is eigenlijk ook wat het boek Prediker doet. Dus als je aan het einde van het jaar zo je gedachten laat gaan, dan kom je eigenlijk al vanzelf bij dit boek uit; dat kan haast niet missen.

We hebben het over Prediker 9, wat betekent dat er al acht hoofdstukken aan voorafgegaan zijn, en hij zet zijn betoog dan voort. Ik lees voor, voornamelijk uit de NBG-vertaling. En daar waar het correcties behoeft, daar komen we dan vanzelf wel op; dat zal ik dan ook wel noemen.

▶ 05:08 Alles in Gods Hand: de Mens Kent Zijn Toekomst Niet ↑ hoofdstukken

Voorzeker, zegt hij dan, dit alles nam ik ter harte en dit alles onderzocht ik. Hij spreekt dus twee keer over ‘dit alles’. Dat eerste doelt met name op het voorgaande: dit alles – wat ik zojuist geschreven heb – nam ik ter harte en dit alles onderzocht ik. En dan volgt een dubbele punt. Dus waarover hij nu gaat spreken, dat heeft hij onderzocht, daar heeft hij zich mee beziggehouden en inmiddels is hem dat ook duidelijk geworden. Want dat is eigenlijk wat er letterlijk staat: iets onderzoeken doe je opdat dingen duidelijk zouden worden.

En dan zegt hij dit: dat de rechtvaardigen en de wijzen met hun werken – met datgene wat zij voortbrengen aan dienstverleningen, zoals er letterlijk staat – in Gods hand zijn. Alles wat ze hebben, dat is in Gods hand. Nu zou je kunnen zeggen: dat geldt natuurlijk voor alles. We zingen dan ook terecht in een lied, want ook dat is zo’n Bijbelse waarheid: ‘He’s got the whole world in his hand’. Dat geldt dus niet alleen voor die rechtvaardige en de wijze.

Even voor de goede orde: een rechtvaardige in de Bijbel is iemand die gelooft, die vertrouwt op wat God zegt. Dat is een rechtvaardige. Het heeft niets te maken met wat je doet, maar het heeft te maken met het feit dat je zijn woord, zijn belofte voorwaar houdt en daar ‘amen’ op zegt. En een wijze – in feite begint de wijsheid daar ook mee, met die erkenning. Het begin van wijsheid is de vreze van Hem, het ontzag voor wie Hij is. Wel, rechtvaardigen en wijzen zijn mensen die in Gods hand zijn en alles wat ze doen eveneens. Dat geldt voor heel de wereld, maar het kenmerk van de rechtvaardige en de wijze is dat die daar ook uit leeft. Die weet dat, die erkent dat en die maakt dat vervolgens tot uitgangspunt in het leven. Dat is wat je tot een rechtvaardige en ook tot een wijze maakt. Daar begint wijsheid: namelijk bij het besef dat alles in zijn hand is.

Maar dan ook werkelijk alles. Hij is God. En dan wordt er aan toegevoegd: dat geldt voor het positieve, het mooie en het blijde, maar ook voor het negatieve. Zowel liefde als haat. Wij zouden zeggen: de plussen en de minnen. Het is allemaal in zijn hand. En dan staat er nog bij: de mens weet niets van wat voor hem ligt. En dat is echt waar. Het frappeert me telkens weer welke prognoses wij ook maken, ook professioneel. Het kan zelfs je beroep zijn om futuroloog of planoloog of wat voor ‘logen’ er nog meer zijn te zijn, waarbij het motto is: regeren is vooruitzien. Dan moet je dus plannen maken. Natuurlijk, daar is niets mis mee en dat doen we allemaal, maar we moeten het ook zo vaak weer eens overrekenen. Want het verhaal is namelijk: de mens weet niets van wat voor hem ligt. Hij heeft vermoedens, hij heeft verlangens. Met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid kun je misschien dingen zeggen over overmorgen, maar altijd toch met een behoorlijke slag om de arm. Want je weet niets. De toekomst is terra incognita, dat is een Latijns woord en dat betekent ‘onbekend terrein’. Daar weten we niets van. Zelfs de dag van morgen niet. ‘Nou ja, dat is volgend jaar,’ zegt u, maar goed, dan nog: daar weten we niets van.

Maar ook dit: in Gods hand is zowel liefde als haat. Dit is trouwens ook zo... nu ga ik een woord ter plekke verzinnen, maar dan moet ik ook uitkijken natuurlijk: ‘Prediker-iaans’. Ik ga het toch niet meer zeggen, want ik vind dat niet echt lekker bekken. Het is zo typisch des Predikers om dat zo te zeggen. Prediker 3 gaat daarover, u weet het. Dat hoofdstuk gaat over: er is een tijd voor alles. Voor haat, voor liefde, voor vrede, voor oorlog. God heeft alles perfect gemaakt op zijn tijd. Alles, alles beschikt Hij en ook alles heeft bij Hem een bedoeling. Daarom: het is in zijn hand, het gebeurt niet voor niets. Een mens mag daar dan helemaal geen zicht op hebben en hij begrijpt het niet, maar dat is onze beperking. Meer weten we niet. We zijn maar kleine creatuurtjes. We zijn kleipoppetjes eigenlijk, die de adem van de levensgeest ingeblazen hebben gekregen. En that’s it. Ik zou ook kunnen zeggen op z'n Engels: ‘it’s death’. Dat wil zeggen: uiteindelijk leidt het naar de dood. Maar ook dat is des Predikers. De mens weet niets van wat voor hem ligt, wat voor zijn aangezicht ligt.

▶ 10:50 Eenzelfde Lot: de Absolute Realiteit van de Dood Versus het Evangelie ↑ hoofdstukken

Alles is gelijk voor allen. Eenzelfde lot treft de rechtvaardige en de goddeloze. Kijk, dit is even een contrast. Aan de ene kant is er de waarheid dat de mens niets weet van wat voor hem ligt, maar één ding weet hij dan wel. En dat is het resultaat van een onderzoeker die goed waarneemt en daarmee vervolgens de dingen vaststelt. Het zijn 'de dingen onder de zon', een uitdrukking die heel vaak in dit boek voorkomt. Het is gewoon wat iedereen met ogen en oren en een goed stel hersenen kan vaststellen en dan weet je één ding: we gaan allemaal dood. Alles is gelijk in die zin voor allen. Aan de ene kant mag het dan waar zijn dat we niets zinnigs en niets vasts kunnen zeggen over dat wat voor ons ligt op korte of langere termijn – dat is volkomen onbekend terrein, terra incognita – maar aan de andere kant weten we: de mens is een sterveling. We gaan allemaal dood. Dat is een vaststelling: alles is gelijk voor allen. Eenzelfde lot treft de rechtvaardige en de goddeloze.

Weet u waar ik nu aan moet denken? Aan een Bijbelstudie of aan een korte serie die we hier onlangs nog gehouden hebben over Romeinen 5. Toen ging het daar ook over: allen treft eenzelfde lot. Het ging over het feit dat in Adam allen sterven. Door één mens is de dood in de wereld gekomen en door de zonde is de dood doorgegaan tot alle mensen. Daarin wordt geen onderscheid gemaakt. Dat geldt voor alle mensen, wie je ook bent. Alleen Prediker onderzoekt de dingen onder de zon en hij stelt eenvoudig vast wat hij ziet. De andere kant van deze medaille, daarover heeft hij het niet; namelijk wat Paulus daarover zegt. Paulus zegt: "Ja, maar wacht even, allen treft eenzelfde lot." Dat is negatief gezien zo, in de zin dat alle mensen aan de dood onderhevig zijn, ongeacht wie je bent, rechtvaardig, goddeloos of wat dan ook. Maar dat geldt óók voor wat in Christus de werkelijkheid is. Hij, de laatste Adam die gekomen is en die de dood heeft overwonnen – de steen is weggewendeld – en sinds Hem en op basis van wat God door Hem doet, gaat heel de mensheid het leven ontvangen. Allen treft eenzelfde lot; dat is het Evangelie.

Kijk, dat allen hetzelfde lot treft in de zin dat we allemaal doodgaan, dat is geen Evangelie. Sterker nog, mensen zeggen dat het eigenlijk heel onrechtvaardig is. Mensen maken onderscheid en vinden het logisch dat mensen die er een potje van maken in het leven – om het eventjes zo te zeggen – of de 'slechte' mensen, dat lot treffen. Ik had ooit een buurman die zei: "Je hebt twee soorten mensen." Dat vond ik heel wat beter. Hij zei: "Je hebt slechte mensen en je hebt zeer slechte mensen." Ja, ik denk dat dit heel wat dichter bij de waarheid is. Maar goed, wij vinden het onrechtvaardig dat ook de mensen die goed doen, braaf zijn, keurig leven en lief zijn voor de ander, dat die ook doodgaan. Dat voelt onbillijk. Aan de andere kant kun je zeggen dat de dood juist rechtvaardig is in die zin dat het iedereen treft, alle mensen. Het maakt geen onderscheid. Het heeft dus helemaal niets te maken met wie jij bent of wat jij gedaan hebt: allen treft eenzelfde lot.

Maar laten we in ieder geval vaststellen dat het Evangelie de waarheid is dat de dood inmiddels is overwonnen en tenietgedaan zal worden. Alle mensen, al die miljarden mensen die er zijn, of ze het nu weten, of ze het nu erkennen of niet: allen treft eenzelfde lot. Namelijk dat het leven dat Hij tweeduizend jaar geleden aan het licht bracht, dat zullen ze allemaal krijgen. Ieder in zijn eigen rangorde, maar dat is niet zo gek. We worden toch ook niet allemaal tegelijk geboren en we gaan toch ook niet allemaal tegelijk dood? Dat heeft ook ieder in zijn eigen rangorde en volgorde; dat heeft allemaal zijn eigen plaats en timing. Dat geldt ook voor het ontvangen van het leven. Dat is waar en het feit staat vast. Hoe het dan precies gaat, dat is vers twee, maar het feit is: allen treft eenzelfde lot en zij zullen het leven beërven. Dat is de glanzende waarheid en eigenlijk de keerzijde van wat hier staat in Prediker 9 vers 2.

Dat geldt voor de rechtvaardige en de goddeloze. En Prediker gaat verder. We moeten uiteindelijk bij vers 11 uitkomen, dus ik ga niet al te diep op al deze details in, maar het is eenvoudig te begrijpen. Het treft de goede, de reine, alsook de onreine; hem die offert – degene die religieus is, zeg maar – en hem die niet offert, degene die niet religieus is. Het gaat de goede evenals de zondaar, hem die zweert en hem die de eed schuwt. Dat gaat dan vooral om het zweren van een eed, waarbij je God erbij betrekt. De Bijbel waarschuwt daar erg voor. Mensen denken vaak dat het heel godsdienstig is om God overal bij te betrekken, maar feitelijk is dat God voor je karretje spannen. Dat is het eigenlijk: dat is Gods naam ijdel gebruiken. Wat je dan feitelijk doet bij zo'n eed, is God erbij betrekken bij dat wat jij doet en Hem daarmee voor je karretje spannen. Er zijn er ook die daar beducht voor zijn, en terecht, om Gods naam ijdel te gebruiken. Maar daar gaat het nu even niet om. Wat hier in dit vers naar voren gebracht wordt, is dat al deze contrasten die er nu eenmaal zijn in de mensheid – van goddeloos en rechtvaardig, van rein en onrein, van offeren en niet offeren, et cetera – niet uitmaken: allen treft eenzelfde lot.

▶ 17:48 De Dwaasheid van de Mens: Lege Levensjaren en Daarna de Doden ↑ hoofdstukken

"Dit is kwaad." Er staat in de NBG-vertaling: "dit is dan het ergste". Maar er staat gewoon in het Hebreeuws: "dit is kwaad". Ik moet er trouwens eventjes voor waarschuwen: vooral als u hier schuingedrukte tekst ziet, dan wijkt de lezing af van uw NBG-vertaling, tenminste als u die voor u hebt. En waarschijnlijk ook van de Statenvertaling, maar dat weet ik niet altijd. In ieder geval, u ziet het: "Dit is kwaad." De NBG-vertaling vertaalt dat met "is het ergste", maar zo heeft Prediker dat dus opgetekend vanuit het Hebreeuws: "Dit is kwaad dat onder de zon geschiedt." Hier heb je die uitdrukking: onder de zon. Dat is waar we leven. Wij spreken meestal over het ondermaanse, maar de Prediker spreekt over het 'onderzonse'.

Dit is kwaad dat onder de zon geschiedt, dat allen eenzelfde lot treft. En ook — nu wijkt de lezing echt wat af van de gangbare NBG-vertaling — en ook, of bovendien, dat het hart van de mensenkinderen (of letterlijk staat er: 'de zonen van de mens', of 'de zonen van de mensheid') vol boosheid is. Er is verdwaasdheid in hun hart, hun leven lang.

Hier scheert de Prediker alles over één kam. Als je kijkt naar de mensheid als geheel — en dat is natuurlijk een generalisatie — dan is de mens gewoon dwaas. Het hart van de mens is vol boosheid. Alleen al het loutere feit dat een mens slechts een vergankelijk wezentje is, een schepseltje, en weet dat er aan zijn bestaan een einde komt... dat zou hem toch in ieder geval heel bescheiden en nederig moeten maken. De praktijk is echter dat het hart van de mens vol dwaasheid is. Hij denkt dat dit alles is en hij is zo kortzichtig; hij heeft geen idee van wie God is. Hun leven lang vullen ze met volstrekt lege, waardeloze dingen.

Ze maken zich druk om van alles en nog wat — we zullen dat straks ook nog zien. En het gekke is dat een mens vaak pas aan het einde van zijn leven, op het sterfbed, de gelegenheid heeft om de balans op te maken. Niet aan het eind van een jaar, maar aan het eind van je leven. Dan moet je zeggen — hoe vaak heb ik het al niet gehoord, u herkent het wellicht: "Waar heb ik me druk om zitten maken?" Ja, dat is rijkelijk laat natuurlijk, aan het einde van de rit, om dat pas vast te stellen. Het was handiger geweest als je dat van tevoren had geweten. Maar goed, de dingen gaan zoals ze gaan.

Dit is kwaad, dat allen eenzelfde lot treft. Dat er dus geen verschil gemaakt wordt tussen de rechtvaardigen en de onrechtvaardigen, tussen de goeden en de slechten, zeg maar. Maar ook dat het hart van de mensenkinderen, ondanks dat lot, vol boosheid en verdwaasdheid is. Dat 'hyperige', dat zich druk maken over van alles. En dan zegt Prediker: "bij hun leven lang... en daarna naar de doden." Sommige vertalingen zeggen dat heel mooi, want in het Hebreeuws eindigt deze zin heel abrupt. De mens is zijn hele leven gewoon met lucht en leegte bezig, het najagen van wind, een leven lang. En daarna: naar de doden! Met een uitroepteken, alsof het van de hemel wordt geroepen. En nu ga je weer 'in je mand', zeg maar. Want dat is namelijk het lot: naar de doden.

Ja, naar de dood — dat is de toestand waarin je je bevindt. En de doden, dat zijn de mensen die gestorven zijn. Eigenlijk is de hele wereld, hoe macaber u die gedachte ook vindt, een dode akker. Een gigantische begraafplaats waar miljarden mensen liggen begraven. Wij zijn nu toevallig de generatie die hier op aarde rondwandelt, maar al die mensen die begraven zijn, wandelden ooit net zoals wij nu hier op aarde rond. En net als zij krijgen wij dat ook te horen: naar de doden.

Oké, u zegt wellicht: "Maar Paulus heeft toch een geheimenis verteld, dat niet allen zullen ontslapen?" Ja, maar daar heeft de Prediker het even niet over. Dus daar zie ik nu ook eventjes helemaal aan voorbij. Dat is een heel bijzonder geval. Dit is in principe de universele waarheid: een mens gaat dood, that's it.

Want voor wie is er keuze? In de 'Korte Verklaring' lees je: "Want wie is er die hiervan uitgezonderd is?" Het idee is vooral — ik wil dit nu niet helemaal gaan toelichten, want dat zou een te uitgebreid verhaal worden, het is een vertaaltechnische kwestie — dat deze zin eigenlijk bij het voorgaande hoort: "daarna naar de doden". En dan: "Want voor wie is er keuze?" Daarin hebben we namelijk niets te kiezen. Dat is niet optioneel, zo van: "Nou ja, als je dat wilt, dan kun je dat doen." Nee, dat is gewoon iets wat je overkomt.

Bij alle levenden is er vertrouwen. Of, zoals we meestal zeggen: zolang er leven is, is er hoop. De NBG-vertaling zegt: "is er hoop?" Ja, als je nog leeft, dan kun je nog dingen hopen en heb je vertrouwen in dingen. En dan zegt de Prediker iets wat ik een wat pijnlijke aangelegenheid vind, omdat het er zo staat.

▶ 24:07 Een Levende Hond of een Dode Leeuw: Hoop en Besef bij de Levenden ↑ hoofdstukken

Immers, een levende hond is beter dan een dode leeuw. Nu moet ik erbij zeggen: een hond in de Bijbel is geen huisdier. Men had in die tijd geen hond in huis. Ik begrijp heel goed dat sommige mensen – wellicht ook velen in deze zaal – daar totaal anders over denken, maar daar ga ik helemaal niet over in discussie; het is gewoon een gegeven. In de Bijbel is een hond geen huisdier; dat is een veel later fenomeen. Het is een straathond, en dat had altijd iets verachtelijks.

Daarentegen is een leeuw in de Bijbel, net als bij ons, bekroond als de koning der dieren. De Leeuw van Juda is ook de koninklijke titel van de Messias. Maar, zegt Prediker, zelfs een levende hond is nog beter dan een dode leeuw. Het geeft een beetje de indruk alsof hij hier een uitspraak, een spreuk of een gezegde uit die dagen aanhaalt. In ieder geval: zelfs een levende hond is beter dan een dode leeuw. Zolang er namelijk nog leven is, is er activiteit, is er hoop en is er vertrouwen. Met de dood is alles voorbij.

De levenden weten tenminste... Trouwens, ik heb er geen dia van, maar je zou een hele mooie structuur kunnen maken van dit gedeelte dat we vanmorgen onder ogen zien. Je ziet dan hoe Prediker voortdurend afwisselt tussen de betekenis van het leven – of juist het ontbreken van die betekenis en de ijdelheid van het bestaan – en de vergelijking met de toestand van de dood en de doden. De levenden, zegt Prediker in vers 5, weten tenminste dat ze sterven moeten. Veel meer weten ze niet. Want als je vaststelt wat een mens nu eigenlijk weet, dan is dat heel weinig. Maar één ding weet hij wel: dat we doodgaan.

Het is vandaag 31 december. Vanavond is de avond van de conferences op televisie. Voor de NPO treedt Youp van 't Hek op. Ik heb meerdere malen interviews met hem gelezen waarin hij steeds benadrukt: "We gaan dood." Op de vraag wat de boodschap is die hij wil meegeven, zegt hij altijd dat dit de harde waarheid is. De moraal van de verhalen van Youp van 't Hek is: we gaan dood. Eigenlijk is hij daarmee, ondanks al zijn grappen, een filosoof. Feitelijk zegt hij precies wat Prediker zei: we gaan weg. In een interview dat ik niet zo lang geleden las, vertelde hij dat hij twee jaar geleden echt op het randje van de dood heeft gelegen en een zware hartoperatie onderging. Met name sindsdien is hij er zo bij bepaald. We maken ons vaak verschrikkelijk druk over alles en nog wat, maar waarom eigenlijk? Vanuit dat uitgangspunt begin je pas verstandig te denken.

De levenden weten tenminste dat zij sterven moeten, maar de doden weten niets. Dat zou een mooi onderwerp zijn om eens uitgebreid te bespreken, maar dat ga ik nu niet doen. Laat ik u dit zeggen: Salomo kende niet zoiets als een onsterfelijke ziel. Hij dacht niet: een mens gaat dood, maar eigenlijk leeft hij op een andere manier voort. Nee. Als u mij vraagt wat het betekent dat de doden niets weten, dan denk ik dat het simpelweg betekent dat de doden niets weten. Zo zie ik dat. We kunnen er anders over gaan denken, maar de tekst zegt: de doden weten niets. Is er dan geen hoop? Hoewel het boek Prediker daar nauwelijks op ingaat, wordt er aan het einde van het twaalfde hoofdstuk, aan het slot van het boek, wel op gezinspeeld. Als er hoop is, dan is dat omdat God de doden opwekt. Maar de doden zelf weten op dit moment niets.

Dat is wat Salomo over het hiernamaals zegt: de levenden weten tenminste dat ze sterven moeten, maar de doden weten niets. Zij hebben geen loon meer te wachten. Ik vond op internet een plaatje van een boek met de titel: 'Het doodshemd heeft geen zakken'. Dat is een bekende uitdrukking. Je kunt niets meenemen. Dus als ze al iets zouden krijgen van iemand in het leven, dan kunnen ze dat toch niet meenemen. Zelfs hun nagedachtenis wordt vergeten. Niet 'is', maar 'wordt' vergeten.

Je kunt het ook zo lezen dat de doden zelf geen herinnering meer hebben; dat lijkt me nogal voor de hand liggend. Maar de gedachte is vermoedelijk dat hun nagedachtenis wordt vergeten. Eerder in dit boek, in hoofdstuk 2 vers 16, wordt immers gezegd: "Want er is nimmer enige heugenis van de wijze, zomin als van de dwaas, omdat in de komende dagen alles reeds lang vergeten is. En ach, hoe sterft de wijze evenzeer als de dwaas!" Het maakt geen verschil. Een mens sterft en is ook zo weer vergeten. Dat is waar de Prediker hier op wijst: zelfs hun nagedachtenis wordt vroeg of laat vergeten. Verbeeld je dus niet teveel en denk niet dat je onmisbaar bent. Er zijn mensen die dat denken, maar het is niet waar. Je bent helemaal niet onmisbaar. Zulke overwegingen aan het einde van het jaar zetten je wel op je plek.

Zowel hun liefde als hun haat en hun naijver zijn reeds lang vergaan. Dat is precies waar een mens zich in zijn ijdele leven mee bezighoudt: de dingen van je passies, zowel de positieve als de negatieve, zoals haat. Alles waar wij ons druk over hebben gemaakt – de liefde, de haat, de weersin, maar ook de naijver en de competitiedrang. Dat is waar je vaak je hele beroepsleven mee bezig bent geweest: om verder te komen, de naijver om op een positie te komen waar een ander zit en waar jij wilt komen. Al dat soort fenomenen, liefde, haat en naijver, zijn dan reeds lang vergaan. Er blijft niets van over. En zij die gestorven zijn, hebben nimmer deel aan iets dat onder de zon geschiedt. Het is over en voorbij.

Dit klinkt natuurlijk wat somber, maar het zijn feiten en vaststellingen. Nu gaat Prediker verder, en daar zie je meteen dat het absoluut niet waar is wat wel eens over hem gezegd wordt: dat hij pessimistisch zou zijn. Dat is niet waar, en dat is gemakkelijk aan te tonen. Laat ik een voorbeeld geven aan de hand van het vers dat we nu onder ogen hebben.

▶ 32:59 Brood, Wijn en Witte Klederen: Dankbaar Genieten van Gods Gaven ↑ hoofdstukken

Nou zegt Prediker dan: "Ga, eet in vreugde uw brood en drink met een goed hart uw wijn." Brood en wijn zijn eigenlijk een uitbeelding van het leven. Door brood leven we, en wijn is eigenlijk een uitdrukking van waarom we leven: de vreugde die inhoud geeft aan ons bestaan. Eet je brood in vreugde, drink uw wijn met een goed hart en verheug je erin. En ik zal u vertellen, dit staat nogal wat keren in dit boek; het klinkt als een refrein iedere keer weer door. "Want God heeft reeds een welgevallen in uw doen." Dat is ook een wat lastige zin. We zijn in het boek Prediker, en dat is in de vertaling soms wat lastig, maar het idee is — als u het mij vraagt, en als u daar andere ideeën over hebt, dan verneem ik dat wel — dat dit wil zeggen dat God je werk heeft bekroond, zodat je nu de vruchten daarvan kunt plukken.

Met andere woorden: als je in staat bent te genieten van de dingen die je ontvangt, om brood te eten, om de vreugde te genieten en de wijn met een goed hart te drinken — gewoon als embleem, als uitdrukking van de dingen die je ontvangt en die een bron zijn om je te verblijden, gewoon hele aardse dingen — doe dat dan. Want God stelt jou in die gelegenheid. Dus met de wetenschap dat we hier maar vergankelijke voorbijgangers zijn, echt passagiers, moet je van dat korte bestaan dat je toebeschikt krijgt van de grote God genieten. Hij geeft het je.

"Laten uw klederen te allen tijde wit zijn." Ik heb dat eens nagevraagd aan... Nee, er zijn hier velen in ons land, bijbelgetrouw, die er altijd op hameren en benadrukken dat we altijd in het zwart zouden moeten gaan. Ik dacht even aan dominee Dumouchi van Voorthuizen, wou ik zeggen, Hermien — nou ja, u weet het. Maar Prediker is het daar niet geheel mee eens, laat ik het voorzichtig zeggen. Prediker zegt: "Laten uw klederen te allen tijde wit zijn." Er zijn natuurlijk momenten dat je in het zwart gaat, als er een reden voor rouw is; ook twee hoofdstukken eerder wordt daar nog aan gerefereerd. Maar het idee is: laat je klederen zo veel als mogelijk en te allen tijde wit zijn. Het staat hier heel sterk: "Laten uw klederen te allen tijde wit zijn."

Dit staat in tegenstelling tot zwart, de kleur van rouw en daarmee ook van de dood. Dat is nogal logisch. Zwart is de kleur van de dood en wit daarmee dus de kleur van het leven. Wit is eigenlijk ook een samengestelde kleur en heeft de hele regenboog in zich: veel kleurigheid en licht. "Laten uw klederen te allen tijde wit zijn en olie ontbreke niet op uw hoofd." Het gaat hier waarschijnlijk over welriekende zalfolie. U moet dat maar eens nakijken in Ruth, waar daar ook sprake van is. Ik zei net dat wit een uitdrukking van leven is, maar wat dacht u van olie? Dat is geen aardolie hoor, dat is olijfolie. En olijfolie is ook weer een uitbeelding van leven.

Nogmaals, Prediker beziet de dingen onder de zon, gewoon puur vanuit de waarneming. Waar Paulus over spreekt en waar het Nieuwe Testament van getuigt — namelijk dat de dood inmiddels is overwonnen en over de opgestane Christus — dat is hier allemaal nog niet in de picture. En toch klinkt het er al wel in door. Als er één categorie mensen is in deze wereld die reden heeft om te allen tijde — zei hij terwijl hij geheel in een zwart kleed is, dus ik zeg het nu ook tegen mijzelf, maar goed, met mijn bloes ben ik in ieder geval goed begonnen — als er één categorie mensen is die reden heeft om te allen tijde in het wit te gaan en hun hoofd te zalven met olie en daarmee ook het leven te vieren, dan zijn juist zij het die weet hebben van het werkelijke leven. Namelijk leven dat de dood overwonnen heeft. Dat weten we toch? Dat is dat lot dat alle mensen treft, dat Evangelie.

Wij gaan niet in het zwart. Ik bedoel ook... ja, dat is Prediker, dat is de Psalm. Toen ik vanmorgen voor de kledingkast stond en ik aan mijn jarige echtgenote vroeg wat ik zou aantrekken, heb ik even niet aan deze teksten gedacht. Ja precies. Maar u begrijpt natuurlijk ook dat dit geen kledingvoorschrift is; dat is helemaal niet de gedachte. Het gaat erom dat een mens reden heeft om altijd feestelijk gekleed te zijn. Toch, ondanks het feit dat je een sterveling bent en weet dat je doodgaat. Waarom? Wij kennen een God, een levende God, die triomfeert over de dood.

"Geniet het leven met de vrouw die je liefhebt, al de dagen van je ijdele leven." Dat blijft natuurlijk waar. Prediker is ook niet de man van de wereldverbetering, totaal niet. Eigenlijk wordt meteen in de eerste drie of vier verzen het hele idee van de wereld verbeteren al compleet de grond in geboord. Dat is onzin; de wereld wordt helemaal niet beter. Ik zei al: Prediker zegt dat het geen opgaande lijn is, het is een cirkelgang. Elke generatie denkt: "Wij gaan dat beter doen dan de vorige," maar het is niet zo. Noem het zwaarmoedig, maar het is gewoon een vaststelling. Het leven is ijdel in de zin van vergankelijk. Het is vluchtig; het duurt veel korter dan je zou denken en zou willen. Nou ja, daar denkt niet iedereen trouwens hetzelfde over, maar het gaat voorbij.

Het is een ijdel leven, vergankelijk, en bovendien kunnen we de dingen helemaal niet naar onze hand zetten. Maar geniet het leven met de vrouw die je liefhebt, als je die dingen hebt gekregen. Je kunt je brood eten met vreugde, je kunt genieten van een goed glas wijn en van het eten en drinken, en je bent daarmee gezegend met een man of een vrouw of een partner. Prachtig! Geniet daarvan. Geniet van de dingen die God je geeft. Tel je zegeningen. Het kan ook zijn dat je leven nog anders loopt, dat je zonder partner bent, en dan nog blijft het waar: geniet gewoon van dat leven, al de dagen van je ijdele leven die Hij u geeft onder de zon, die Hij u geeft onder de zon. Want je hebt jezelf niet gemaakt; je bent er geplaatst. Al je ijdele dagen. En als ons leven betekenis heeft, dan is het omdat Hij er wat van maakt, maar dat is niet vanwege ons.

Want, zegt Prediker dan: "Dat is uw deel onder de levenden." Gewoon, zolang je hier op aarde rondwandelt, is dat je deel. Dat mag je genieten. Je krijgt dat als je het krijgt, en je mag daar dankbaar voor zijn. We hadden daar nog niet zo heel lang geleden bij ons thuis een discussie over, over dat begrip dankbaarheid. Want er wordt wel eens — als ik me niet vergis had je recentelijk nog de Dag van de Dankbaarheid — de discussie ging daarover of een mens in de wereld die God niet kent, wel dankbaar kan zijn. En toen zei ik: "Nee, dat kan niet." Ja, je kunt dankbaar zijn aan een ander; als een ander mij een cadeautje geeft, zeg ik dankjewel.

Maar hoe kun je dankbaar zijn voor het leven? Hoe kun je dankbaar zijn voor de dingen die je mag genieten als daar niet Iemand is die het je geeft? Dan kun je er blij om zijn, dan kun je je bevoorrecht voelen, maar dankbaarheid veronderstelt dat er Iemand is die het aan jou geeft, dat het een geschenk is. Daarom zie je al dat het loutere feit dat je reden hebt om dankbaar te zijn, al suggereert en betekent: er is Iemand die het bedacht heeft, die het je geeft en die het beschikt. "Dat is je deel onder de levenden, bij al het zwoegen waarmee gij u aftobt onder de zon." Beide termen komen ook vaak terug. Het werken van de mens, dat is zwoegen in moeite; er zijn zoveel tegenstanden. Dat geldt al voor de bewerking van de aarde die dorens en distels voortbrengt. Het is zwoegen waarmee je je aftobt onder de zon. Ik had vanmorgen een stukje op mijn website geplaatst dat ook over Prediker ging — dat was Prediker 3 vers 10 — en hoe belangrijk het is om een reëel beeld te hebben.

Om een goed beeld te hebben van het leven... Er zijn sommige mensen die over het leven denken en zeggen: "Het leven is leuk, het is mooi en elke dag moet een feestje zijn." Als je zo over het leven denkt, dan word je zwaar gefrustreerd. Het lijkt een hele vrolijke insteek, maar dat betekent dat je niet opgewassen bent tegen alle tegenslagen. Want laat ik u dit vertellen: het leven is lang niet altijd leuk. Ja, ik zit nu in de zaal te kijken en ik weet van maar al te veel mensen die dat op dit moment ook gewoon kunnen vaststellen. Dat is gewoon een gegeven: het leven is niet altijd leuk.

En juist wanneer je weet dat dit by design zo is – dat wil zeggen: de Schepper heeft het zo gemaakt dat dit bestaan moeilijk is. Is dat zo? Ja, dat is ook Prediker 3 vers 10. Hij maakt onze ervaringen zo, dat we nederig en klein worden. Het is zoals het is omdat Hij het zo bedacht heeft. En juist als je weet dat het leven niet leuk is en dat dit een ijdel bestaan is, betekent dat dat je van dit vergankelijke, ijdele bestaan niet alles verwacht. Dat betekent dus ook dat je niet teleurgesteld raakt wanneer er dingen op je pad komen die niet leuk zijn.

Als je overtuiging is: "alles moet leuk zijn", dan word je natuurlijk meteen teleurgesteld als er dingen komen in het leven – en als je reëel bent, gebeurt dat elke dag – die niet leuk zijn, niet mooi zijn of niet fijn zijn. Nou ja, dat soort etiketten. Dan ben je er niet tegenop gewassen. Juist als je weet dat dit leven aan de ijdelheid onderworpen is, om het even plechtig te zeggen, juist dat maakt je weerbaar. En dat zorgt er ook voor dat je kunt genieten van de goede en mooie en fijne dingen die er desondanks, ondanks dat het een ijdel bestaan is, toch zijn.

Grappig hè? Ja, dit vind ik ook mooi. Juist als – ik herhaal het nu even samengevat – juist als je weet dat dit een ijdel bestaan is en dat God dit onder de ijdelheid besloten heeft, juist dat maakt je sterk en weerbaar. En het zorgt ervoor dat je oog gaat krijgen voor de mooie dingen die er zijn, om daar dan ook dankbaar van te genieten te midden van het zwoegen en het aftobben. Want, laten we wel wezen... het is maar... zoals Birgitte Kaandorp, de cabaretière, zei: "Het is toch allemaal maar een gedoe."

Prediker zegt dan: "Al wat uw hand vindt..." Prediker, het is wijsheid. Filosofie, liefde voor wijsheid, die valt niet in hokjes in te delen. Is hij een pessimist? Nou, absoluut. Is hij een optimist? Het is maar hoe je het hebben wilt. Al die elementen vind je terug in dit boek. Maar hij zegt dan in Prediker 9 vers 10...

▶ 47:08 Actief Leven: Naar Vermogen Doen Wat Je Hand Vindt Om te Doen ↑ hoofdstukken

Al wat je hand vindt om te doen, doe dat naar je vermogen. Dat wil zeggen: waartoe je in staat bent, doe dat. Prediker is dus geen fatalist. Hij zegt niet: ‘Alles komt nu eenmaal zoals het komt.’ Dat is fatalisme. In het woord ‘fataal’ zit natuurlijk ook opgesloten dat het een noodlot is. Maar Prediker staat niet zo in het leven; hij zegt niet dat alles op je afkomt en je daar helemaal geen invloed op hebt. Dat is niet waar, het is echt niet waar. Er zijn heel veel dingen die binnen je vermogen liggen om te veranderen.

Prediker zegt: als je dingen kunt verbeteren, als er dingen zijn die je kunt doen – al wat je hand vindt om te doen – wat moet je dan doen? Mensen vragen dat vaak: ‘Wat moet ik nou doen?’ Al wat je hand vindt om naar vermogen te doen, doe dat! Dat kan. En daar moet je trouwens mee opschieten, dat is eigenlijk wat hij zegt. Want er is geen werk of overleg, of kennis of wijsheid in het dodenrijk waarheen je gaat.

Dat moet je dus doen zolang je leeft. De tijd die je gegeven is, is maar uiterst kort, dus doe het nu. Het kan vandaag zomaar de laatste dag zijn. En als je dat elke dag zegt, dan krijg je vanzelf een keer gelijk: de laatste keer. Die laatste keer krijg je gelijk. Wat je hand vindt om naar vermogen te doen, doe dat.

Want hier klinkt eigenlijk weer dezelfde waarheid door die we ook in vers 5 zagen. Als u nu aan mij vraagt: ‘Wat is er in het dodenrijk?’, dan zeg ik: ‘Nou, wat is er níét in het dodenrijk?’ Dan zeg ik: er is geen werk. Er is ook geen overleg; je kunt daar niet communiceren. Je kunt trouwens ook niet met de doden communiceren – geen spiritisme dus. Er is ook geen kennis, er is geen informatie. Mensen, de doden weten niets. Er is ook geen wijsheid. En dan zeg ik, met de boeken van de Psalmen, Jesaja en Job erbij: de doden loven God ook niet. Nee, dat is er allemaal niet. Als je dat wilt doen, doe dat dan nu gewoon, hier in dit leven. Want er is geen werk of overleg of kennis of wijsheid in het dodenrijk waarheen je gaat.

▶ 49:30 Tijd en Toeval: God als de Absolute Beschikker van Succes ↑ hoofdstukken

In Prediker 9 vers 11 staat: "Wederom zag ik onder de zon dat niet de snelsten de wedloop winnen." Dat is de andere kant van de medaille, maar het is ook typisch de taal van de wijze. Hij kent de nuance; het is niet altijd zwart-wit. De observator kijkt scherp en stelt vast dat het niet altijd de snelsten zijn die de wedloop winnen, noch de sterksten de strijd, noch ook de wijzen het brood. Dat laatste is een mooie om als tegelspreuk op te hangen in een sportcontainer. Het is een fikse troost voor wie verloren heeft: het zijn niet altijd de besten of de sterksten die winnen.

Hoezo is dat zo? Men zou denken dat het winnen van een wedloop alles te maken heeft met snelheid, of dat het een kwestie van intelligentie is om brood te verdienen. Natuurlijk speelt vaardigheid mee, maar er zijn factoren waar je geen invloed op hebt. Het zijn ook niet altijd de schranderen die rijkdom verwerven. Het is niet zo dat de allerslimsten of degenen met een neus voor zaken daarom per definitie rijk worden. Ook zijn het niet altijd degenen die communicatief sterk of sociaal intelligent zijn, de verstandigen, die de gunst winnen. Dat hoeft helemaal niet. De reden hiervoor is: "want tijd en toeval treffen hen allen."

Uiteindelijk is het een kwestie van timing, tijd en toeval. In sommige vertalingen staat hier zelfs het woord 'pech'. Om succes te hebben is competentie belangrijk, je moet weten hoe de dingen in elkaar zitten, maar dat is niet alles. Uiteindelijk is het soms ook gewoon geluk of pech, hoe je het ook wilt noemen. Het woord toeval is letterlijk afgeleid van iets wat op je komt of wat je overkomt. Met andere woorden: je hebt er geen invloed op. Er zijn altijd factoren in het leven waar je geen grip op hebt. De Prediker zegt wel: "Al wat uw hand vindt om naar uw vermogen te doen, doe dat," maar denk niet dat je daarmee het leven naar je hand kunt zetten.

Eigenlijk is dit een van de allermooiste waarheden uit het boek Prediker, want dit bepaalt je bij het feit dat er een God is. Het woord voor God, 'Theos' in het Grieks, betekent letterlijk 'de Plaatser': Hij die alles beschikt. Dat betekent dat Hij ook precies de dingen 'timet' en een plek geeft. Wij hebben daar geen invloed op, maar Hij wel. Soms zeggen mensen: "Ik geloof niet in toeval," maar de Prediker wel. Er zijn trouwens diverse plaatsen in de Bijbel waar gesproken wordt over toeval. In Ruth 2 leest u dat Ruth 'toevallig' op het veld van Boaz kwam. Wat we daarmee bedoelen, is dat wij er geen invloed op hebben. Het overkomt je, maar dat wil niet zeggen dat het niet beschikt is. Er is er namelijk Eén die alles in de hand heeft en die de dingen ons doet toevallen.

Dat is de waarheid van de Schrift: er is een God, Hij heeft ons gemaakt en wij zijn het werk van Zijn handen. Wij zijn in staat om dingen te doen, maar uiteindelijk ben je voor het winnen van de strijd, de wedloop of het verkrijgen van rijkdom en gunst afhankelijk van de Plaatser. Hij heeft alles in handen en Hij beschikt de dingen. Om een bijbels voorbeeld te noemen: Mozes werd in een biesmantje in de Nijl gelegd. Laat nu net op het juiste moment een Egyptische prinses langskomen. Precies op dat moment begint dat ventje te huilen, op exact de plaats waar zij ging baden. Op dat moment troffen ze elkaar: right time, right place.

God is de arrangeur en de regisseur; Hij beschikt de dingen. Dat vind ik zo mooi: ons leven wordt niet geleid door het noodlot of fatalisme, maar ons leven wordt beschikt door God. En Hij houdt van Zijn schepselen. Als je Hem kent, dan weet je dat Hij de dingen bestuurt en dat je leven volledig in Zijn hand is. Voor het slagen in het leven ben ik niet afhankelijk van mijn eigen doen, maar volledig van Hem.

In Romeinen 8 haalt Paulus dit thema aan. Dat is het hoofdstuk waarin staat dat God de ganse schepping aan de ijdelheid heeft onderworpen – waarmee in één zin het hele boek Prediker is samengevat. Maar in datzelfde hoofdstuk staat ook dat God alle dingen doet medewerken ten goede voor degenen die Hem liefhebben. Alle dingen plaatst Hij en alles geeft Hij een plek, op de juiste tijd en de juiste plaats. Hij is de Beschikker. Is dat geen mooie overweging zo aan het einde van het jaar?