foutjes in de Bijbel – of bij de uitleggers?

Onder de kop ‘Je geloof hoeft niet in te storten als de Bijbel tegenstrijdigheden bevat’ schreef het Nederlands Dagblad onlangs over een podcast met twee theologen. Theologiestudenten ontdekken tijdens hun opleiding dat de Bijbel volgens hun docenten tegenstrijdigheden en foutjes bevat. Dat hoeft geen geloofscrisis op te leveren. “De Bijbel is niet bedoeld als een soort informatiebron waarin precies staat hoe alles in de geschiedenis is gebeurd”, zegt nieuwtestamenticus Arco den Heijer. En wanneer Mattheüs volgens oudtestamenticus Carin Slotboom de profeten Zacharia en Jeremia door elkaar haalt, is ook dat geen probleem: “Dat is gewoon een foutje en doet niets af aan de boodschap.”

Dat klinkt geruststellend. Maar voordat theologiestudenten leren leven met de foutjes van de bijbelschrijvers, zou het geen kwaad kunnen eerst de foutjes van hun uitleggers uit te sluiten.

waar zit de tegenstrijdigheid?

Neem koning Manasse. Volgens het artikel is hij in Koningen “de ultieme slechterik”, terwijl hij in Kronieken tot bekering komt. Maar waar zit de tegenstrijdigheid? Kronieken vertelt óók uitvoerig over zijn goddeloosheid en voegt daaraan toe dat Manasse zich later verootmoedigde. Koningen vermeldt die latere bekering niet. Iets niet vermelden is echter nog iets anders dan het ontkennen.

Dan de tempelreiniging. Johannes plaatst een reiniging aan het begin van Jezus’ optreden; Mattheüs, Marcus en Lucas beschrijven er een aan het einde. Dat roept een serieuze historische vraag op. Het is heel goed mogelijk dat Jezus de tempel tweemaal heeft gereinigd. Wie vooraf aanneemt dat het om één en dezelfde gebeurtenis móét gaan, creëert zelf de tegenstrijdigheid die hij vervolgens in de Bijbel ‘ontdekt’.

een foutje van Mattheüs?

Het opmerkelijkst is Mattheüs 27:9. Mattheüs zou Zacharia citeren en daarbij per ongeluk Jeremia noemen. “Dat is gewoon een foutje”, lezen we. Maar Mattheüs zegt helemaal niet dat deze woorden geschreven zijn door Jeremia. Hij zegt dat ze door Jeremia gesproken zijn. Dat wij overeenkomstige woorden in Zacharia geschreven vinden, bewijst niet dat Jeremia ze niet gesproken heeft. De vermeende fout van Mattheüs blijkt daarmee vooral op een aanname van zijn uitleggers te berusten.

wie corrigeert wie?

Een gelovige benadering van de Bijbel begint bij de tekst zoals die zich aandient. De Schrift presenteert zichzelf als van God gegeven en geïnspireerd (Joh.10:35; 2Tim.3:16). Dat betekent niet dat iedere moeilijkheid onmiddellijk opgelost moet kunnen worden. Er zijn vragen waarop we het antwoord eenvoudigweg niet weten. Maar onze onwetendheid is nog geen vergissing van een bijbelschrijver, een verschil is nog geen tegenspraak en een historische reconstructie is nog geen vastgesteld feit.

Precies daar lopen de wegen uiteen. In het ND-artikel worden vermeende fouten en tegenstrijdigheden als gegeven genomen, waarna wordt uitgelegd dat de Bijbel ondanks die fouten toch geïnspireerd en betrouwbaar kan zijn. Daarmee wordt de volgorde omgekeerd. Eerst wordt de tekst beoordeeld vanuit een bepaalde reconstructie van zijn ontstaan en vervolgens wordt opnieuw ingevuld wat ‘inspiratie’ en ‘betrouwbaarheid’ onder die voorwaarden nog kunnen betekenen.

Dat is een merkwaardige manier van omgaan met een tekst die zichzelf juist als van God gegeven aandient. Het zou daarom geen kwaad kunnen wanneer theologiestudenten, voordat hun de ‘naïviteit’ wordt ontnomen, eerst leren onderscheiden tussen wat er werkelijk staat en wat hun uitleggers daarin menen te moeten lezen. — en daarbij ook die uitleggers niet zonder meer op hun woord te geloven.

Delen: