▶ 00:00 Introductie: de Vrouwen Achter Timotheüs ↑ hoofdstukken

Het zal velen van u, vermoed ik, niet ontgaan zijn, maar het is vandaag Moederdag. In Huize Piet is het in ieder geval niet onopgemerkt gebleven en ik veronderstel dat dat in nog wel meer woningen het geval zal zijn geweest. Nu zal ik niet zeggen dat we het vanmorgen over Moederdag gaan hebben, want dat is ook niet zo. Maar aan de andere kant: de keuze van het onderwerp en de keuze van de schriftgedeelten die ik vanmorgen eens onder uw aandacht wil brengen, die is daar wel weer door ingegeven.

Ik ga het namelijk hebben over twee dames die bij name slechts één keer worden genoemd in de Bijbel, en wel in de tweede Timotheüs-brief. En dat zijn respectievelijk de grootmoeder – de oma – en de moeder van Timotheüs. Paulus’ kind, nou ja, als ik het zo zeg is dat overdrachtelijk, maar in ieder geval Paulus’ medewerker; zijn jonge medewerker. Zij worden bij name genoemd en met ere vermeld, mag ik wel zeggen. Zij hebben een buitengewone impact gehad op het leven van deze jongeman, Timotheüs dus. Dat wordt namelijk expliciet vermeld en dat lijkt de moeite waard om daar vanmorgen eens wat op in te zoomen. Dat gaan we ook doen.

Ik wil u ook het verhaal daarachter gaan vertellen, want dat begint niet in de Timotheüs-brief als Paulus dat ter sprake brengt. Dan moet je ook de achtergrond kennen, namelijk zoals die in het boek Handelingen ook wordt geleverd. Het boek Handelingen is feitelijk de beschrijving van Lukas, maar het biedt ons ook een achtergrond voor zijn brieven. We kunnen door het boek Handelingen, dat zoals gezegd is opgetekend door Lukas veel leren, want Lukas is voor een groot gedeelte ook medereiziger geweest. Hij was een geneesheer, een arts, en hij reisde voor een groot gedeelte ook met Paulus mee. Hij heeft diens memoires, als ik het zo mag zeggen, opgetekend. Dat is misschien niet helemaal juist zoals ik het zeg, maar in ieder geval is het een reisverslag; het hele boek Handelingen gaat daarover. In het boek Handelingen wordt ook beschreven hoe Paulus op een gegeven ogenblik in aanraking komt met deze vrouwen en eigenlijk meer specifiek met Timotheüs.

▶ 02:35 Lystra en de Betekenis van de Naam Timotheüs ↑ hoofdstukken

En daarvoor gaan we naar Handelingen 16. Het staat mij allemaal nog erg helder voor de geest, want in Katwijk, in Huizen van Boven, daar zijn we uitgebreid bezig met een bespreking van het boek Handelingen. Het is allemaal nog niet zo heel erg lang geleden dat we ook Handelingen 16 daarbij de revue hebben laten passeren. Ik neem u mee naar Handelingen 16 vers 1. Dat is in het algemeen heel boeiend om het boek Handelingen te lezen, ook als noodzakelijke achtergrond voor de brieven van Paulus. Daardoor kunnen we zijn brieven plaatsen, maar ook allerlei personages die een grote rol spelen in diens leven en in zijn hele arbeid. Die krijgen daardoor body, als ik het zo mag zeggen; we weten waar ze vandaan komen en wat hun roots waren. Dat zullen we vanzelf ook zien in een onderwerp als dit dat ik vanmorgen behandel.

Er staat in vers 1 van Handelingen 16 dat er net daaraan voorafgaand een vergadering is geweest in Jeruzalem. Dat was een belangrijke vergadering waar een hele belangrijke kwestie moest worden opgelost. Afijn, Paulus gaat weer verder, onvermoeibaar, en hij komt dan in Derbe. De 'hij' in vers 1 is dus Paulus, dat kan niet missen. En dan staat er: hij kwam ook te Derbe en te Lystra. Lystra is een plaatsje dat ligt in Turkije. Dat is een land dat momenteel natuurlijk sterk de aandacht trekt om politieke redenen, maar laten we niet vergeten dat het boek Handelingen zich voor een groot gedeelte afspeelt in juist dat gebied. Wat wij dan Turkije noemden, of Kleinaasje, of ook – hoewel niet helemaal correct – Griekenland, die contreien. De belangrijkste figuren kwamen daar vandaan; Paulus zelf was een Turk, u vindt het misschien vreemd als ik het zo zeg, maar het is wel zo. Hij kwam namelijk uit Tarsus en dat is een plaats in Zuid-Turkije. Dat geldt voor Timotheüs ook.

Lystra is een plaats die 30 kilometer onder het huidige Konya ligt. Dat heet nu Konya, maar in de Bijbel heet dat Ikonium. Ik zal het u even laten zien om het wat duidelijker te krijgen. Hier hebben we Cyprus en Griekenland, en dit is dus Turkije. Van origine moet ik er trouwens bij zeggen: dit was Azië. In de Bijbel wordt Azië heel dikwijls genoemd; bij ons is het uitgegroeid tot een werelddeel, maar van origine is Azië alleen dit deel van Turkije, waar Efeze lag, Sardes, Kolosse, etc. Maar hier ziet u Konya. Iets daaronder, 30 kilometer verderop, daar lag het plaatsje Lystra. Dat bestaat nu niet meer, behalve dan als museumstad. Let op, dat is de plaats waar Timotheüs vandaan kwam. Het ligt in een rechte lijn ongeveer 250 kilometer onder de huidige hoofdstad Ankara.

Afijn, dan hebt u een beeld. Paulus kwam dus uit Jeruzalem en hij is vervolgens hier naar de buurt van Aleppo gegaan; daar heb je Antiochië, dat ook een centrale rol speelt. Vandaaruit is hij gegaan, onder andere nog langs zijn moederstad Tarsus, en zo kwam hij in Lystra en Derbe aan. Dan hebt u een beetje een beeld van waar we dat alles moeten plaatsen.

"En zie," staat er dan, "daar was een zeker discipel." Dat is een standaarduitdrukking in het boek Handelingen. Een discipel betekent een leerling, in dit geval een leerling van Paulus. We weten namelijk dat Paulus twee jaar eerder daar al was geweest; dat wordt beschreven in Handelingen 14. Als Paulus hier dus in Lystra komt, dan is dat een herhalingsbezoek. Hij was er eerder geweest en tijdens dat bezoek heeft Paulus voor het eerst het goede bericht van Christus Jezus verteld. Om het in de tijd te plaatsen: we praten nu over ongeveer het jaar 50 van onze jaartelling. Twee jaar eerder, in het jaar 48, was Paulus daar voor het eerst.

In Lystra had hij trouwens al heel wat meegemaakt. Dat wordt in Handelingen 14 beschreven. Daar was een verlamde man genezen en dat was zo wonderbaarlijk dat de hele stad in rep en roer geraakte. Maar dat sloeg helemaal om vanwege de enorme Joodse jaloezie die daardoor ontstond. De stemming sloeg compleet om, Paulus werd buiten de stad gebracht en gestenigd. Hij werd voor dood gewaand, maar hij was niet dood; hij stond weer op en is verdergegaan. Dat is een heel eigenaardige geschiedenis met veel betekenissen, maar het gaat er nu even om dat wanneer Paulus hier in Lystra komt en daar een discipel aantreft, dat logisch en verklaarbaar is. Daar waren discipelen, leerlingen, mensen die in het hart geraakt waren door de boodschap die hij twee jaar eerder had verkondigd.

Daar treft hij dus deze discipel aan en hij heeft ook een naam: Timotheüs. Dat is een mooie naam. Meestal wordt gezegd dat het 'vereerder van God' betekent, maar eigenlijk is dat niet helemaal de juiste benadering. Het woordje 'Timo' heeft te maken met waarde; naar waarde schatten en dus waarderen. Timotheüs betekent een 'waardeerder van God'. Is dat een mooie naam of niet? Dat je Hem, God, naar waarde weet te schatten. Deze Timotheüs heette dus zo. Dat hij zo'n Griekse naam had, komt ook vanwege het feit dat hij al opgegroeid was met de Schriften. Ik kom daar straks op terug.

▶ 09:22 Een Gemengd Huwelijk: de Joodse Moeder en Griekse Vader ↑ hoofdstukken

Van deze Timotheüs — hij was een discipel dus — hij woonde in Lystra en hij was de zoon van een gelovige Joodse vrouw. En gelovig betekent hier dan dat zij inmiddels gelovig was geworden in de boodschap; zij geloofde de boodschap die Paulus twee jaar eerder had verkondigd. Maar het was dus een Joodse vrouw. Het feit dat deze Timotheüs een zoon van een Joodse vrouw is, betekent dat hij naar Joodse maatstaven een Jood is.

Wie is een Jood? Dat is een hele ingewikkelde en complexe kwestie, zal ik u vertellen. Maar daar gaan we ons nu niet mee bezighouden. De standaardregel daarvoor is: een Jood is iemand die een Joodse moeder heeft. Het idee erachter is dat wie de vader is altijd nog maar de vraag is, maar wie de moeder is, dat weet je. Dus als je weet dat de moeder Joods is, dan ben jij ook Joods. Feitelijk betekent dat: er bestaat niet zoiets als 'half-Joods'. Je bent Joods of je bent het niet. Dus als je alleen een Joodse vader hebt, dan ben je strikt genomen niet Joods. En als je alleen een Joodse moeder hebt, dan ben je Joods. Maar goed, dat is van belang, trouwens ook om het volgende vers te begrijpen.

En deze Joodse vrouw heeft ook een naam. Alleen vinden we die niet in het boek Handelingen; die zullen we straks tegenkomen. Zij heette Eunice of Eunike — maar goed, hoe je dat ook uitspreekt. We komen daar straks nog even op terug. Hier attendeer ik er alvast op dat zij inderdaad elders ook bij name genoemd wordt.

Timotheüs was dus een zoon van een gelovige Joodse vrouw, maar, zo staat er: "van een Griekse vader". En een Griekse vader betekent in dit geval uiteraard een niet-Joodse vader. Dat betekent dus dat Timotheüs een kind was uit een gemengd huwelijk. Wat strikt genomen niet kon, dat wil zeggen niet mocht; het is ook niet "goed Joods". Want hoe stond dat ook alweer in Deuteronomium 7 vers 3? "Uw dochters," staat er dan — het wordt gezegd tegen het volk van Israël — "uw dochters zult gij aan hun zonen" — dat wil zeggen aan de zonen van de natiën, van de heidense volkeren — "niet geven, noch hun dochters nemen voor uw zonen." Met andere woorden: blijf binnen het volk. Dit was dus niet volgens de Joodse maatstaven, maar het was een gegeven. Hoe het zo gekomen is, dat weten we niet.

Ik heb ter voorbereiding van deze lezing, deze toespraak, daar wel het een en ander over gelezen en u kunt zich wel voorstellen hoeveel speculaties ik daarover ben tegengekomen. Je kunt er namelijk van alles over verzinnen hoe dat zo gekomen is, maar het gegeven doet zich nu eenmaal voor. Het is natuurlijk een wat problematische insteek en dat blijkt ook wel. Want een gemengd huwelijk betekent ook dat hij een gemengde opvoeding heeft genoten. Want die vrouw was Joods en ook godvrezend — ik bedoel: ook van origine. Voordat ze de boodschap van Paulus leerde kennen, was zij al vertrouwd met de Schriften en had zij de Schriften lief. Dan kun je zeggen: "Ja, maar hoe kan ze dit dan hebben gedaan?" Dat weet ik niet. Maar in ieder geval: het gegeven doet zich voor.

Dat maakte natuurlijk dat Timotheüs een Grieks-Joodse opvoeding kreeg. Wat daarin het meest dominant is geweest, daar zullen we het straks nog over hebben, maar hij had dus een Griekse vader. Hij stond goed bekend — laten we gewoon even verder lezen — hij stond goed bekend bij de broeders van Lystra en Ikonium. Er staat letterlijk: "hem werd getuigenis gegeven". Hij had, zoals dat in deftige termen klinkt, een attestatie, een attest. De broeders en zusters, de gemeenschappen in Lystra en Ikonium, gaven een uitstekend getuigenis van hem.

Dat verklaart vervolgens ook het volgende vers, want daar staat dat Paulus wilde dat deze jonge man met hem mee zou gaan. Het was nogal een jonge man; het feit dat zijn moeder vermeld wordt, geeft dat al aan. Later in de brieven komen we dat ook weer tegen, dat het nog een jonge kerel was. Paulus wilde hem graag meenemen vanwege dat goede getuigenis. Hij was jong, hij kwam uit de Griekse wereld — hij sprak dus Grieks — en bovendien was hij Joods. Dat was ook heel handig voor Paulus. Want wat Paulus altijd deed in het boek Handelingen, was dat hij de missie had om het eerst in de synagoge bekend te maken.

Dat was een hele ondankbare taak, moet ik zeggen. Kijk het maar na in Handelingen: overal waar hij in de synagoge komt — en dat was het eerste wat hij deed als hij in een bepaalde plaats kwam: de synagoge opzoeken — maakte hij hen bekend met wat hem van Godswege was toevertrouwd. Namelijk dat het heil naar de natiën was gegaan. Dat werd hem niet in dank afgenomen, om het zo maar te zeggen. Maar goed, deze jongeman bood dus veel voordelen voor Paulus. Het was een prima kerel om mee te nemen. Er staat dan ook dat Paulus wilde dat deze met hem zou gaan. Dat is een wat zwakke manier van zeggen, want er staat letterlijk dat hij zou "uitkomen". Dit woord dat hier in het Grieks gebruikt wordt, wordt elders vertaald met uitgaan, vertrekken of naar buiten gaan.

Want dat is wat Paulus deed. De boodschap — het is een bericht, want 'evangelie' betekent 'bericht' — en wat doe je met een bericht? Dat moet verspreid worden. Wat kun je met een bericht doen? Mensen vragen dat heel vaak: "Wat kun je ermee doen?" Nou, dat kan ik u vertellen: doorgeven! Daar is het een bericht voor: een Godsbericht. Dat is wat Paulus dan ook deed. Hij wilde deze Timotheüs daar graag in meenemen en gebruiken. Hij heeft hem ook meegenomen en hij is van grote waarde geweest in heel Paulus' bediening, tot aan het einde toe. Timotheüs speelt een enorme rol in het leven van Paulus; hij heeft enorm veel voor hem en voor de evangelieverkondiging betekend. Ook daar kom ik nog op terug. Maar goed, ik zei al: hij had dus een gemengde opvoeding genoten.

▶ 16:23 Ter Wille van de Joden: Paulus' Pragmatische Besnijdenis ↑ hoofdstukken

Wat Paulus doet op het moment dat hij besluit Timotheüs ook met hem mee te nemen op zijn reizen, is het volgende: hij nam hem tot zich en hij besneed hem. Dan zou je kunnen zeggen: "Hé Paulus, dat is heel eigenaardig." Daar moeten we even op inzoomen. Hoe kon Paulus dat nu doen of zeggen? Ik verwijs hier naar Galaten 2 vers 3. Daar lees je dat Paulus, toen hij eerder in Jeruzalem was, ook een andere jonge medewerker bij zich had: Titus. Maar Titus was een Griek, geen Jood. Toen Titus meekwam naar Jeruzalem, gaf dat enorme consternatie, want er waren velen in de ekklesia, de judaïsten, die wilden dat de heidenen ook gejudaiseerd werden. Zij vonden dat heidenen zich moesten conformeren aan de Joodse gebruiken: de sabbat, de besnijdenis en alles wat Joods is.

De hele Galatenbrief gaat daarover en over wat er precies in het geding was: de waarheid van het evangelie. Wat Paulus verkondigde, was vrijheid. Als je als heiden geroepen bent, dan mag je gewoon als heiden, als niet-Jood, leven. Je hoeft je niks te conformeren aan de spijswetten of de Joodse regels over de sabbat, de feestdagen en de hoogtijden. In dat geval was de waarheid van het evangelie in het geding, zoals je in Galaten 2 kunt lezen.

Hier bij Timotheüs is het echter een ander verhaal. Paulus vond niet dat Timotheüs besneden moest worden om principiële redenen; het was om pragmatische redenen. Dat wil zeggen dat het voor de praktijk veel beter was om Timotheüs te besnijden. Dat verzin ik niet; het staat er gewoon expliciet bij: hij besneed hem ter wille van de Joden in die plaatsen. Het was dus niet zo dat Paulus principieel op het standpunt stond dat Timotheüs besneden móést worden; dat was voor Paulus namelijk helemaal geen punt. Hij deed het echter ter wille van de Joden in die plaatsen, en dat is dus een pragmatische keuze.

De reden daarvoor is heel simpel. Als Paulus naar de synagoge zou gaan en hij zou een Jood meenemen die niet besneden was — een onbesneden Jood dus — dan zou hij daar absoluut geen ingang vinden. Nu zegt u misschien: "Ja, maar die ingang kreeg hij toch al niet." Dat is waar, maar dit zou een extra drempel zijn geweest. Een Jood die niet eens besneden is, dat zou echt een brug te ver zijn. Het is dus ter wille van de Joden, voor de praktijk en voor de ingang van het evangelie.

Paulus legt dat later in de Korinthebrief ook uit. Hij zegt dat hij zich, als het gaat om hele praktische zaken, als een kameleon aanpaste aan zijn omgeving. Hij zegt: "Ik ben voor de Joden een Jood geworden, voor de Grieken een Griek en voor de zwakken een zwakke." Hij paste zich daaraan aan en zei: "Alles doe ik ter wille van het evangelie." Als het de zaak van het evangelie dient, dan maakte hem dat persoonlijk geen enkel verschil. Ter wille van de Joden besnijdt hij Timotheüs dus. Er staat letterlijk dat hij hem besneed ter wille van de Joden in die plaatsen, want — zo staat erbij — iedereen wist dat zijn vader een Griek was.

Let trouwens op die verleden tijd. Het suggereert dat de vader kennelijk al overleden was. We weten over de vader van Timotheüs verder niets, behalve dat het een niet-Jood was, een Griek. Voor de rest is het volstrekt onduidelijk wie hij was. Maar vanwege die Griekse vader was Timotheüs dus onbesneden. Het is nu eenmaal zo dat de man als heer des huizes toch een stempel zet op de opvoeding, en hij heeft daar kennelijk bezwaar tegen gemaakt of het ooit verhinderd. Naar Joodse maatstaven was Timotheüs echter gewoon een Jood. Als hij dus als Jood ingang wilde vinden in de synagoge, dan moest hij ook gewoon besneden zijn. Ter wille van die zaken en ter wille van dat sentiment heeft Paulus dit gedaan. Iedereen wist dat zijn vader een Griek was, en zoals ik al zei: voor de rest weten we over deze vader niets. We zullen nu gaan inzoomen op de moeder. Hiermee heb ik u in een paar verzen geschetst wat de achtergrond van deze Timotheüs was.

▶ 21:52 Paulus' Testament en Dankbaarheid aan de Grote Regisseur ↑ hoofdstukken

En nu gaan we vervolgens naar de tweede Timoteüs-brief. Een brief die Paulus geschreven heeft aan Timoteüs. Het is de tweede brief die Paulus aan hem geschreven heeft en het is ook de laatste brief die Paulus geschreven heeft. Daarom staat deze brief ook wel bekend als Paulus' geestelijk testament. Het moment van zijn verscheiden staat voor de deur, zo zegt hij in 2 Timoteüs 4. Dat wil zeggen: Paulus zou spoedig sterven en geëxecuteerd worden, en hij vertrouwt Timoteüs nog belangrijke dingen toe.

Het was een heel donkere periode in Paulus' leven. Niet dat het licht niet uitbundig in zijn hart straalde, want het is een geweldige brief, maar de omstandigheden waren buitengewoon zwaar. Niet alleen vanwege de omstandigheid dat hij spoedig geëxecuteerd zou worden, maar ook omdat hij door velen in de steek was gelaten. Sterker nog, in dat hele gebied van Asia, waar Paulus zo actief was geweest, zegt hij in 2 Timoteüs 1: "Allen die in Asia zijn, hebben mij verlaten." Overal in Asia was hij zo actief geweest dat er een heel spoor van ecclesia's was ontstaan door zijn bediening, maar ze hadden hem en zijn boodschap allemaal in de steek gelaten.

Dat zijn de omstandigheden waarin hij die brief schrijft aan Timoteüs. En dat zijn hartverwarmende dingen. Is Paulus in mineur? Allerminst. Ik vind dat prachtig; alleen dat gegeven is al zo mooi. Als je die brief eens even doorbladert – het zijn maar vier hoofdstukken – en je zet op een rijtje wat Paulus' omstandigheden allemaal waren, dan zou je zeggen dat die man wel in zak en as moet hebben gezeten. Maar dat is allerminst het geval. Hoezo niet? Hij kende een God en hij had zo'n geweldig evangelie. Dat was een licht dat straalde in alle omstandigheden van zijn leven. Dat was niet zomaar een verhaal of een theorie; dat was zijn levende, dagelijkse praktijk.

Dat blijkt wel als we inzoomen en inhaken bij het derde vers van het eerste hoofdstuk. Hij is zojuist aangevangen in vers 1 uiteraard, en dan lees je in vers 3: "Ik breng dank aan God." Het Griekse woordje voor dank is charin, maar dat betekent eigenlijk gewoon vreugde. Ik breng vreugde aan God. Dankbaarheid is eucharistia. Het is trouwens meer dan alleen maar danken. Danken is iets wat je doet, maar dankbaar zijn is een houding. Je kunt iemand bedanken, maar je kunt ook gewoon dankbaar zijn. Dat kan zelfs zonder dat je iets zegt, maar dan heb je een houding van erkentelijkheid en dankbaarheid.

Hij zegt: "Dankbaarheid heb ik aan de God." Let op: iedere keer staat dat bepaalde lidwoord er weer voor in het Nieuwe Testament. De God. Het is namelijk niet zomaar iets religieus, zo van 'ik heb een god'. Nee, het idee is: de God. Het is namelijk de Ene. Paulus had vreugde in zijn hart. Waarom? Wel, alles wat hij had en bezat, alles wat hem was toevertrouwd en wat hij mocht doorgeven, maar ook de omstandigheden in zijn leven, was allemaal geregisseerd door God. Dat gegeven beslist alles: hij kende de God, de grote Regisseur van alles. En dus gaat er nooit iets mis.

Op het moment dat je dat gaat beseffen, kijk je naar een heel andere wereld. Wij denken in de omstandigheden waarin we ons bevinden vaak: ik heb moeite, pijn of ziekte, dat zijn dingen die tegen mij zijn. Maar Paulus zegt in Romeinen 8: "Als God de God vóór mij is, wat kan er dan tegen mij zijn?" Als de God die alles in Zijn hand heeft vóór mij is, hoe kan er dan iets in het leven, in het bestaan, in de kosmos of in mijn omstandigheden tegen mij zijn? Dat kan helemaal niet. Want de God heeft dat alles volmaakt en perfect onder controle. Dat betekent dus dat ook alles per definitie moet meewerken ten goede. Ik zeg niet dat het goede dingen zijn, maar het moet meewerken.

De grote Regisseur plaatst; Hij is God. God betekent Theos: de Plaatser. Hij geeft alles een plek. Dat doet Hij niet zomaar en Hij doet het niet tegen je. Als Hij voor je is, dan werkt dat ook mee voor jou. En daarom: "Ik breng dank aan de God," of: "Ik ben dankbaar; dankbaarheid heb ik jegens de God die ik dien." En waaruit blijkt dat je God dient? In ieder geval uit het feit dat je Hem erkent. Dat wil zeggen: je geeft Hem de credits en je vereert Hem met de eer die Hem toekomt. Wie is Hij? Wel, Hij is God. Hij is de Plaatser, Hij is de Regisseur. Het is uit Hem, door Hem en tot Hem en dus vereer je Hem in het leven. Er is geen omstandigheid, of je nu praat over het grote geheel of over de kleine minuscule dingen, of het is alles van Hem, uit Hem en door Hem. Als je dat weet, geef je Hem de eer. Kijk, dat is God dienen en dat betekent Hem vereren.

Het betekent ook Hem danken, want je erkent Hem en je bent Hem erkentelijk. Alles wat er is, alles wat je krijgt en alles waarin je geplaatst wordt, is van Hem en krijg je van Hem. Het is voor jou bedoeld, ook in de zin van ten gunste en positief, en zo zal het ook voor jou uitwerken. En dus, wat doe je als je iets krijgt? Dan zeg je toch: "Dank u wel." Paulus spreekt in zijn brieven over danken onder alles en hij zegt zelfs danken vóór alles. Hoe kan dat? Dat kan alleen maar als je gelooft dat al die minnetjes in je leven geen minnetjes zijn, maar dat het plussen zijn die nog niet af zijn. Ik hecht er altijd aan – het is mijn manier om dat te verklaren – dat die minnen die wij ervaren geen minnen zijn. Nee, het zijn plussen die nog niet af zijn. Op het moment dat je God erkent en God dient, leef je zo.

Paulus diende deze God; dat is geen theorie. Het blijkt uit het feit dat je Hem de eer geeft en het blijkt uit het feit dat je Hem dankt voor alles. Want het is de God die alles beschikt en plaatst. Paulus zegt: "Ik dank God, die ik dien." In het Grieks staat het iets anders geformuleerd, vandaar dit knippen in de zinnen: "De God die ik sinds mijn voorouders dien." Eigenlijk staat er: die ik vanaf mijn voorouders al dien. Dus eigenlijk de generaties door. Hier heeft Paulus het trouwens puur over zichzelf. Het was voor Paulus ook niet iets wat bij hem begonnen was; zijn ouders hadden hem daar al in grootgebracht, maar ook zijn voorouders al. Het was van generatie op generatie overgegeven.

Hij zegt bovendien dat hij deze God diende met een rein geweten. Rein, dat woordje betekent schoon of zuiver, maar dan in de zin van puur en onvermengd. Dat reine geweten komen we straks trouwens nog tegen in verband met een ander woord, want het wordt nogal eens gebruikt in combinatie met 'ongeveinsd'. Houd hem even vast: een zuiver geweten.

En dan zegt hij: "Dat ik u onophoudelijk mag gedenken." De letterlijke formulering is: "Hoe ik ononderbroken gedachtenis heb omtrent jou." Paulus dacht voortdurend aan Timoteüs; die had zo'n grote plaats in zijn hart. Hij was niet alleen maar een medewerker, hij noemde hem trouwens ook "mijn kind". Terwijl ik erover spreek, denk ik daar ook aan: Paulus noemde hem diverse keren mijn kind.

En dat was ook gewoon in die zin waar: Paulus had hem verwekt. Dat wil zeggen als gelovige, door het woord dat hij heeft mogen doorgeven. Dus het was eigenlijk de vrucht van zijn prediking ook, het woord wat hij had doorgegeven.

In een ander opzicht, ook meer aards gezien of qua omstandigheden, heeft Paulus ook een vaderlijke rol gespeeld ten opzichte van Timoteus. Want ja, Timoteus had zelf geen vader meer, we hebben dat zojuist gezien, en Paulus heeft die rol min of meer overgenomen. Hij heeft dus een vaderlijke rol ten opzichte van Timoteus gespeeld.

Afijn, Paulus' gedachten zijn in zijn gebeden dag en nacht bij hem. Hij zegt immers: "als ik denk aan uw tranen". En dan: gedenkende jouw tranen. Dat wil zeggen de tranen die je huilde bij het afscheid. We weten niet precies op welke omstandigheid dit doelt, maar Timoteus is dus bij gelegenheid achtergebleven, of vice versa. Timoteus heeft Paulus achtergelaten en ze moesten elkaar achterlaten vanwege het werk. En toen heeft Timoteus daarom gehuild, dat hij niet verder kon gaan met Paulus.

En dan zegt Paulus: "ik verlang je te zien". Je leest trouwens in dezezelfde brief ook dat hij Timoteus de instructie geeft: "doe je best om voor de winter nog te komen". Hij zegt: "ik verlang je te zien", om als hij hem dan ziet met blijdschap vervuld te worden. Maar dan komt mij... en nu komen we bij dat vers.

▶ 33:40 Ongeveinsd Geloof Versus Religieus Toneelspel ↑ hoofdstukken

Waar ik zo graag naartoe wilde... en dan komt mij voor de geest — in de Concordant Version staat er: 'getting a reminder'. Als ik zo aan jou denk, dan word ik eraan herinnerd. Dan doet mij dat weer denken aan — let op, ik noemde het woord zojuist al — aan jouw ongeveinsde geloof. Ongeveinsd. Weet u wat er in het Grieks staat? Dit: anupokritos.

Je hoeft dat woord alleen nog maar een keertje uit te spreken of te horen en je herkent daar meteen ons woord 'onhypocriet' of 'niet-hypocriet' in. Ons woord 'hypocriet' komt dus gewoon regelrecht uit het Grieks. Maar weet u wat zo leuk is van dat woordje hypocriet? Nou, dat is trouwens het enige leuke wat ik aan hypocriet kan bedenken. Het is een term uit de theaterwereld. Waarom? Omdat een hypocrites een toneelspeler was. Dus een hypocriet — en dat is niet zo moeilijk om te verklaren — is iemand die huichelt. Maar wat doet hij? Hij speelt toneel. Hij doet alsof hij voorkomend is en wekt een indruk van wat hij niet is. Je speelt een rol; je bent een toneelspeler.

En over hypocrisie zal ik u vertellen: in toneelspel zijn mensen geweldig goed. Dat bedoel ik nu even niet complimenteus. Over hoe je over toneelspel in het algemeen moet denken, daar zullen we het nu verder maar niet over hebben. Ik kom zelf uit een calvinistisch nest. Nog niet zo lang geleden las ik een artikel uit een oude Spiegel. Vroeger was De Spiegel in het calvinistische milieu een bekend weekblad, geloof ik. Ik las daar een mening van de scribent over toneelspel en theaterbezoek. Dat was sowieso 'not done' binnen calvinistische kringen; van toneelspel moest men niks hebben. Als ik er nu over nadenk, krijg ik ineens begrip voor dat standpunt.

Kijk, als je naar het theater gaat, dan verwacht je toneelspel en dan weet je dat je 'beduveld' wordt. Daar komt het eigenlijk op neer en je geniet daarvan. Men doet dan alsof dat theater zo ernstig is, maar dat is helemaal niet ernstig, want je weet dat je toneelspel voorgeschoteld krijgt. Weet u wanneer het echt ernstig wordt? Wanneer de indruk gewekt wordt dat alles echt is, terwijl het gewoon nep is. Dat is echt ernstig.

En dat is wat u bedoelt als we zeggen: men deed niet anders. Nou, zo wil ik het ook weer niet zeggen, dat gaat te ver. Maar er bestaat juist in een godsdienstige zetting heel veel veinzen. Sterker nog, als het gaat om gefeinsd geloof, dan vind je dat niet in de wereld. Daar veinst men geen geloof; daar veinst men soms ongeloof. Dat kan namelijk ook nog. Je kunt ook ongeloof veinzen. Niet omdat je het echt denkt, maar gewoon omdat je anders niet acceptabel bent. Men veinst dan ongeloof. Je kunt namelijk alles veinzen.

Laat ik een paar dingetjes noemen. Ik heb een korte verzameling aangelegd waarin het woordje hypocriet gebruikt wordt in het Nieuwe Testament. Het is een Grieks woord, dus dat is logisch. Er staat in Matteüs 6 vers 2: "Wanneer jullie dan aalmoezen geven, laat het niet voor u uitbazuinen zoals de huichelaars, de hypocrieten, de toneelspelers doen in de synagoge en op de straten om door de mensen geroemd te worden." Die zitten gewoon een act op te voeren. En nog één, in hetzelfde hoofdstuk, een paar verzen later: "Wanneer jullie vasten — omdat je dan geacht wordt je te onthouden van dingen vanwege ernst en somberheid — toon dan niet zoals de hypocrieten, de toneelspelers, een somber gelaat." Gewoon om in de act mee te spelen. Want zij maken hun aangezicht ontoonbaar om zich aan de mensen te vertonen wanneer ze vasten. Zo van: "Kijk mij nou eens godsdienstig wezen. Kijk mij nou eens vroom wezen."

Het is opvallend, met name in de evangeliën, hoe Jezus tekeergaat tegen dit soort hypocrisie die voorbehouden is aan het vrome volk en die je niet in de wereld vindt. En het interessante is: nergens heeft men dat zo goed in de gaten als juist in de wereld. Daar weet men er perfect doorheen te prikken. "Heel vroom, maar onderwijl..." Met een uitgestreken gezicht. Ik sta hier nu op het podium, dus ik zal me inhouden, maar ik zou zoveel voorbeelden kunnen geven van wat mensen dan zoal zeggen over de mensen die in de kerk zitten: "Moet je ze door de week eens meemaken."

In Matteüs 7, nog een hoofdstuk later, gaat het over oordelen: "Huichelaar, doe eerst de balk uit je eigen oog weg, dan zul je scherp kunnen zien om de splinter uit het oog van je broeder weg te doen." Dat is ook zo hypocriet: dat je de splinter bij de ander ziet — die nauwelijks te zien is — terwijl je nota bene zelf met een gigantische balk in je ogen loopt. Dat is hypocriet.

In Matteüs 15 staat: "Huichelaars, hypocrieten, terecht heeft Jesaja over jullie geprofeteerd: dit volk eert Mij met de lippen, maar hun hart is verre van Mij. Tevergeefs eren zij Mij, omdat zij leringen leren die geboden van mensen zijn." Ze zeggen dat ze Hem vereren en dat ze de Schriften navolgen, maar in werkelijkheid doen ze niets anders dan gewoon de traditie volgen. Het zijn leringen van mensen; het staat helemaal niet in de Schrift. Dan kun je wel zeggen: "Wij zijn Bijbelgetrouw," maar als je mensen eens confronteert met wat er in de Schrift staat... Mensen die zeggen: "Wij zijn orthodox en Bijbelgetrouw," maar als puntje bij paaltje komt, telt alleen wat de dominee zegt. Dat is gewoon hypocriet. Dan kun je wel zeggen dat je de Schrift gelooft, maar nee: je gelooft mensen. Dat is hypocriet.

Weet u wat je ook kunt veinzen? Liefde. In Romeinen 12 staat dat de liefde ongeveinsd moet zijn. En in 1 Timoteüs 1 lees je dat Paulus zegt: "Het doel van de opdracht die ik je geef, is liefde uit een rein hart, uit een goed geweten en een ongeveinsd geloof." Hier doelde ik zojuist al op toen ik zei dat een goed geweten in één adem genoemd wordt met ongeveinsd geloof. Een goed geweten, want veinzen en hypocrisie betekenen dat je niet zuiver bent in je denken en in je houding. Je speelt een rol. Maar feitelijk is het ook moreel verwerpelijk, toch? Iedereen voelt dat aan, zelfs al kun je het niet rationeel beargumenteren. Je voelt aan: het klopt niet.

Ik bedoel dat niet alleen als het gaat om geloofszaken. Stel dat iemand stemt op een groene partij, maar tegelijkertijd vlees eet, om maar wat te noemen. Hoe is het mogelijk dat je die twee dingen rijmt? Je zegt zus, maar je doet zo. Het voorbeeld dat ik gaf is trouwens niet helemaal juist, realiseer ik me, maar goed, dat is veinzen.

In 1 Timoteüs 4 vers 2 wordt gesproken over de huichelarij van leugenwoorden. Je doet uitspraken, maar met andere uitspraken ontkracht je die weer. Dat kun je zwart-op-wit zetten in bijvoorbeeld belijdenisgeschriften, waarin aan de ene kant gezegd wordt: "Wij geloven in één God," terwijl er in een ander artikel weer staat: "We geloven er drie." Of je zegt aan het begin van de kerkdienst: "God laat nooit varen de werken van Zijn handen," om dat vervolgens tijdens de rest van de anderhalf uur kerkdienst volledig te ontkrachten. Dus wat met de ene hand gegeven wordt...

Dat wordt met de andere hand weer afgepakt. Dat is hypocriet, uit leugenuitspraken. Dat is je mooi voordoen, maar tegelijkertijd deugt het niet; dat kan niet. Dat is hypocriet. Je kunt dus hypocriet zijn in het geven, je kunt hypocriet zijn in het tonen van emoties – in blijdschap ook trouwens. Je somber voordoen, dat kan ook, maar ook je blij voordoen terwijl je het niet bent. Dat is hypocriet en dan speel je een rol. Je kunt hypocriet zijn in oordelen, waar we het over hadden. Hypocriet zijn in het eren van God. Je kunt hypocriet zijn in het liefhebben, in geloven, in uitspraken doen. Nou, dat lijstje zou ik nog veel langer kunnen maken, maar ik bedoel maar te zeggen: in zoveel dingen kan een mens een rol spelen.

En nu komen we weer even terug bij 2 Timotheüs 1. Ik wilde eerst even helder krijgen wat er gezegd wordt door Paulus over dat ongeveinsde, dat onhypocriete geloof. Dat wil zeggen, Paulus bedoelt dat geloof, dat vertrouwen dat Timotheüs had. Vertrouwen waarin? In God. Hij vertrouwde God. De God. Hij vertrouwde de Schriften – ik zal het straks ook laten zien – maar het was ongeveinsd. Onhypocriet wil zeggen: het was echt. Er is niets wat zo verwerpelijk is, en waar mensen zo sterk op afhaken, als juist hypocrisie.

En nu kom ik eigenlijk ook terug bij de rol van moeders en van ouders in het algemeen, en in de opvoeding in het algemeen. Want als je het hebt over het herkennen van hypocrisie... ik zei zojuist al dat de wereld de hypocrisie in de godsdienstigheid perfect weet aan te wijzen. Terwijl het toneelspel onderling – dat wil zeggen in de kerk of in de godsdienstige club, hoe dat ook maar heten mag – vaak niet wordt opgemerkt door degenen die een rol spelen; men heeft het zelf niet eens in de gaten, maar de buitenstaanders wel. In de opvoeding is het niet anders.

Kinderen kunnen dat wellicht ook vaak niet eens rationeel plaatsen en verklaren, maar kinderen voelen feilloos aan of iets echt is of dat het een act is. Het lijkt op elkaar: act of echt. Of het puur is, van harte, of dat je het alleen maar doet omdat het van je verwacht wordt en je een rol speelt. Ze weten daar feilloos doorheen te prikken. Timotheüs was echt; hij speelde geen rol. Zijn geloof was echt. Zijn vertrouwen. Maar hoe kwam dat zo? Nou, nu gaan we even verder.

▶ 46:40 De Impact van Loïs en Eunice: Voorleven in Plaats van Dwang ↑ hoofdstukken

Paulus denkt aan dat ongeveinsde, dat pure en echte van Timotheüs. Dat geloof van hem, dat had al eerder gewoond in zijn grootmoeder, zijn oma, zijn mamee. Leuk hè? Mamee is het Griekse woord voor oma. Je kunt er ons woord ‘mama’ ook in herkennen. Zoals het eerst woonde in uw grootmoeder Loïs – waarvan de betekenis van de naam overigens wat onduidelijk is, dus dat laat ik even rusten – maar in ieder geval wordt zijn oma hier bij name genoemd: Loïs.

Wat wordt er van deze Loïs gezegd? Dat ze een ongeveinsd geloof had. Timotheüs had dat ook, hij ging daarin de goede weg. Hij had dat feitelijk al geleerd van zijn grootmoeder Loïs, die ook ongeveinsd was. We zien vervolgens hetzelfde bij Eunice. Paulus zegt: "zoals het eerst woonde in uw grootmoeder Loïs en uw moeder Eunice." Eunice betekent overigens ‘goede overwinning’; in die naam klinkt triomf door. En dat is terecht, want als je God kent, dan weet je waarom dat zo is.

Let op, ik wijs er hier nog een keer op: de rol van de vader wordt niet meer genoemd. Maar wat een impact hebben de grootmoeder en de moeder gehad op Timotheüs. Van Timotheüs wordt gezegd dat hij ongeveinsd was in zijn geloof; zijn geloof was echt. Maar dat was al eerder bij zijn oma het geval, en zijn moeder heeft hem dat ook bijgebracht. Ik zei al dat het huwelijk van deze Eunice niet echt ideaal was voor een geloofsopvoeding. Het was een gemengd huwelijk en dat geeft spanningen. Maar wat een impact heeft deze vrouw gehad op het leven van Timotheüs.

Haar geloof was ongeveinsd. Wij denken vaak dat het voor het doorgeven van de dingen van het Woord belangrijk is dat je strikt bent, dat je vooral regels stelt en dat je dingen dwingt. Maar zo werkt dat helemaal niet. Je kunt geloof helemaal niet dwingen. Onlangs hadden we het er thuis nog over; ik werd aangesproken op pedagogische missers die ik ooit in het verleden heb begaan. Ik zal u maar niet vertellen hoeveel dat er waren.

In ieder geval ging het erover dat ze op een gegeven ogenblik aan tafel zaten en er herinneringen werden opgehaald. Het bord moest vroeger leeggegeten worden. Ik stond toen op het standpunt: "Dan moet je de harde hand toepassen." Ik weet niet meer wie van de drie het was, maar ik dacht: "Opeten, ik ben de vader, pak de lepel. Dat is goed voor jou, want ik zorg ervoor dat het gebeurt." Maar zo werkt het inderdaad niet. U kunt wel raden wat er gebeurt als iets er met dwang wordt ingestopt: dat roept vanzelf weerstand op.

Wat denkt u dat er gebeurt als je het Woord van God dwingend probeert binnen te gieten of erin te stoppen? Je roept alleen maar weerstand op. Zulke ervaringen moet je opdoen, en later word je er als vader keurig op getrakteerd wat je allemaal misgedaan hebt. Maar goed, je leert ervan. Wat ik hiermee wil zeggen is: dwang werkt niet. Wat van Eunice en Loïs gezegd wordt, is dat ze ongeveinsd waren in hun geloof. Ze gaven gewoon het goede voorbeeld. Hun geloof was echt, het was puur. Ze hebben gewezen op God en de Schriften, en dat heeft impact.

De enige verklaring die hier wordt gegeven voor het ongeveinsde geloof van Timotheüs, is dat het al eerder gevonden werd in zowel zijn oma als in zijn moeder Eunice. Ongeveinsd geloof. Paulus zegt nu ook: "Ik ben ervan overtuigd dat het ook in jou woont." Hij had het zelf gezien en ervaren. Timotheüs was een waardeerder van God. Ik vind dat zo’n belangrijke waarheid om je in de opvoeding bewust van te zijn: welke rol je speelt, wat je wel kunt als ouder en wat je niet kunt. Je kunt het goede voorbeeld geven, maar dwingen werkt niet.

Vergeet ook niet: het Woord doet altijd zijn werk. Misschien niet op jouw tijd of zoals jij het wilt, maar het zal altijd impact hebben als het echt is. Eigenlijk is het enige wat van belang is voor jou als ouder — hier worden de moeder en grootmoeder genoemd, maar het geldt in het algemeen — dat het écht is. Ik neem u nog mee naar één Schriftgedeelte.

▶ 52:44 Van Kindsbeen Af Vertrouwd met de Heilige Schriften ↑ hoofdstukken

In 2 Timotheüs 3 wordt nog een keer verwezen of gerefereerd aan de ouders, hoewel de moeder daar niet expliciet genoemd wordt – impliciet wel. Paulus wijst in 2 Timotheüs 3 op de godsdienstige wereld waarin hij Timotheüs zou achterlaten. Paulus zelf zou niet lang meer te leven hebben, maar hij zegt: "Blijf jij bij alle verwarring, bij alle stromingen en alles wat er op je afkomt." Er komt zoveel op je af, maar Paulus benadrukt: "Blijf jij echter... maar jij, jij echter." Dat woord wordt in deze brief een stuk of zeven, acht keer genoemd. Helaas wordt dat niet altijd consequent weergegeven, maar er staat: "Jij echter". Dat wil zeggen: te midden van de hele stroom die de ene kant op gaat, moet jij anders zijn.

U weet het, een kenmerk van een dode vis is dat hij gewoon met de stroom meegaat. Een kenmerk van een levende vis is dat hij er ook tegenin gaat. Timotheüs is een levende vis. Maar realiseer je wel: als je een levende vis bent, dan heb je de stroom tegen je. Je leeft in een boze aion, ook in godsdienstig opzicht. Zeg maar eens een keertje in welk opzicht niet: we leven in een boze aion. Vandaar dat Paulus zegt: "Maar jij, blijf bij wat je geleerd hebt." Dat wil zeggen: wat je onderwezen is en wat jou is toevertrouwd. Letterlijk staat hier trouwens: "dingen waarin jij gelovig werd gemaakt". Dat zijn de dingen die jou hebben overtuigd. Timotheüs blijft daarin.

Zoals we zojuist al vaststelden voor de moeder: dwingen valt er niks als het gaat om geloof. Zoals we zo vaak in deze samenkomst overwegen: geloven is een gave Gods; het komt voort uit het Woord. Maar weten zul je wat je ermee doet. Ik hoorde dat eens van iemand en ik vond het een prachtige uitspraak. Hij zei: "Ik ben thuis zo opgevoed dat mijn ouders voorgingen in de dingen van het Woord. Mensen zeiden altijd: wat je er later mee doet, mag je helemaal zelf weten, maar wéten zul je het." Dat je het ze bijbrengt. Zo is Timotheüs ook grootgeworden. Hij is onderwezen en hem zijn dingen toevertrouwd; de dingen hebben hem overtuigd.

Er staat nog bij: "wel bewust van wie jij het hebt geleerd". Dat 'wie' blijkt niet direct uit de Nederlandse vertaling, maar in het Grieks staat daar een meervoudsvorm. Dat wil zeggen dat hij het geleerd en toevertrouwd heeft gekregen van meerderen. Natuurlijk kun je de naam van Paulus daarbij noemen; Paulus heeft het hem ook allemaal geleerd. Maar al veel eerder, zoals we zagen, waren het Loïs en Eunice, zijn moeder, die hem dat hebben onderwezen. Dat blijkt ook wel uit vers 15, waar staat: "en dat jij, Timotheüs, van kindsbeen af – vanaf dat je een baby was – de heilige Schriften kent."

Ik vind dat prachtig. Je kunt natuurlijk heel wat aanmerken op Eunice, maar zij hadden een ongeveinsd geloof. Wat een impact heeft dat gehad op het leven van Timotheüs! Van jongs af aan hebben oma Loïs en Eunice hem gewezen op de heilige Schriften. Gewoon op dat wat zwart-op-wit staat. Dat kende hij vanaf het moment dat hij in de wieg lag; dat lijkt misschien aardig overdreven, maar hij is erop gewezen. Wat je ook doet in het leven, er is maar één ding dat er werkelijk toe doet: dat wat er staat geschreven, wat Gods Woord zegt. Dat is waar Timotheüs mee grootgeworden is. Hij kende van jongs af aan de Tenach, wat wij dan het Oude Testament noemen. Het Nieuwe Testament was er toen nog niet.

Ik moet er wel bij zeggen dat er aan het einde van Paulus' leven inmiddels al heel veel geschriften bij waren gekomen. Vandaar dat Paulus in vers 16 zegt – en dat moet je er echt bij betrekken: "Vergeet niet, Timotheüs, elk van God ingegeven Schriftwoord is nuttig." Dat wil zeggen: niet alleen die heilige Schriften die je van jongs af aan kent, de Tenach, maar álle woorden van de Schrift die erbij gekomen zijn in deze generatie; de vorming van het Nieuwe Testament. De apostelen zelf hebben dat geschreven en Timotheüs heeft een rol gespeeld in de totstandkoming daarvan.

Maar goed, jij kent vanaf het moment dat je een baby was die heilige Schriften. Daaruit heeft hij al van jongs af aan geleerd dat ze wijsheid geven. Waar vind je wijsheid? Nergens anders dan in de Schriften. In het Grieks staat daar bij "wijs kunnen maken" het woord dunamei. Dat is verwant aan ons woord dynamo of dynamiet; het betekent dat wat vermogend is. Die heilige Schriften hebben het vermogen om jou wijsheid te geven "tot zaligheid". Dat woord is een beetje een vroom woord geworden, maar hier staat gewoon het Griekse woord voor redding. Deze woorden geven jou wijsheid en redden jou. In welk opzicht? Nou, ik kan beter vragen: in welk opzicht niet? De woorden die daarin staan opgetekend redden jou door het geloof dat in Christus Jezus is.

Zo staat er letterlijk: niet "door het geloof in Christus Jezus". Dat zou je nog kunnen opvatten als het geloof dat wij hebben in Christus Jezus. Nee, er staat: "door het geloof dat namelijk in Christus Jezus is". Wij geloven aan Zijn geloof. Van ons eigen geloof... ach, hebt u daar een hoge pet van op? Nee, maar van Zíjn geloof heb ik een hoge pet op. Hij geloofde als geen ander de Schrift. Hij zei: "Zie, Ik kom om Uw wil te doen; in de boekrol staat over Mij geschreven." Hij wist het, Hij kende de Schriften en Hij is de weg gegaan in geloof. Hij vertrouwde Zijn God, Hij vertrouwde de Schriften. Doordat Hij die weg in geloof is gegaan, is daarin de redding van de hele wereld al besloten. Het geloof dat in Christus Jezus is. Welnu, die heilige Schriften wijzen daarop: op redding, op Christus Jezus en op het feit dat Hij dat alles realiseert. Timotheüs is die wijsheid gegeven; daarop is hij gewezen, ongeveinsd en echt. Wat een voorrecht is het voor Timotheüs geweest om zo groot te worden en werkelijk op die manier zijn naam eer aan te doen: om een echte waardeerder van God te zijn. Wat een voorbeeld is dat voor ons.