doorstoken met een speer – wanneer?

Aan het kruis werd Jezus met de lanspunt van een speer in zijn zijde doorstoken. Dat is een bekend gegeven. Algemeen wordt aangenomen dat dit gebeurde nadat Jezus reeds was gestorven. Men baseert dit op de volgorde waarin Johannes 19:32-34 gewoonlijk wordt gelezen:

32 De soldaten kwamen dan en inderdaad de benen van de eerste braken zij en van de andere met hem medegekruisigde, 33 maar toen zij bij Jezus kwamen, namen ze waar dat hij reeds gestorven was; de benen van hem braken ze niet. 34 Maar één van de soldaten priemde met een lanspunt in zijn zijde en er kwam terstond bloed en water uit.

De gangbare lezing is dus: de soldaten zagen dat Jezus reeds gestorven was en braken daarom zijn benen niet. Vervolgens stak één van hen met een lanspunt in zijn zijde, waarna terstond bloed en water naar buiten kwam.

drie vragen

Deze lezing roept enkele vragen op. Waarom stak een soldaat Jezus nog met een speer wanneer reeds was vastgesteld dat hij gestorven was? Als men daaraan twijfelde, waarom werden zijn benen dan niet gebroken, zoals bij de beide anderen?

Ook is opmerkelijk dat Jezus reeds zo vroeg was gestorven. Een kruisiging kon lang duren. Pilatus verbaasde zich er dan ook over dat Jezus al dood was:

Pilatus nu verwonderde zich dat hij reeds gestorven was.
-Marcus 15:44-

En hoe moeten we verklaren dat er na de speerstoot “terstond bloed en water” uit Jezus’ zijde kwam? Zou het bloed niet gemakkelijker naar buiten zijn gekomen wanneer zijn hart op dat moment nog klopte? En waarop duidde het “water”? Was het helder vocht uit de ruimte rond de longen of het hart? Of zou de speer wellicht lager zijn binnengedrongen en een nier of urineweg hebben geraakt, zodat het om urine ging?

We weten het niet. De tekst vertelt niet waar de speer precies binnendrong en welke organen werden geraakt. Meer dan vragen kunnen we hierover daarom niet stellen. Maar wat Johannes beschrijft, past goed bij een diepe en fatale speerstoot.

de verdwenen zin

De vraag wanneer de speerstoot plaatsvond, wordt des te dringender wanneer we ontdekken dat ook Matteüs er melding van maakt in de twee oudste vrijwel complete handschriften van het Nieuwe Testament: de Codex Vaticanus en de Codex Sinaïticus. Daarnaast staat zij in verscheidene andere oude handschriften.

In de lange lezing van Matteüs 27:48-50 staat (met als toevoeging de vetgedrukte tekst):

48 En onmiddellijk liep één van hen en nam een spons en vulde die met zure wijn en stak ze op een rietstok en hij gaf hem te drinken. 49 Maar de overigen zeiden: laat gaan, laten we waarnemen of Elia komt om hem te redden. En een ander nam een lanspunt en stak in zijn zijde en er kwam water en bloed uit. 50 Jezus nu schreeuwde wederom met luide stem en liet de geest gaan.

De volgorde is hier glashelder. Jezus wordt in zijn zijde gestoken, er komt water en bloed uit, hij schreeuwt met luide stem en geeft de geest. De speerstoot vindt dus niet na zijn sterven plaats, maar onmiddellijk daaraan voorafgaand. De speerstoot werd hem fataal.

Toch ontbreekt deze zin in verreweg de meeste Bijbelvertalingen.

Matteüs als uitgangspunt

Waarom ontbreekt deze zin in vrijwel alle Bijbelvertalingen? Niet omdat het getuigenis van de handschriften te zwak zou zijn. Integendeel. De reden is dat men met haar inhoud verlegen is. Matteüs plaatst de speerstoot immers vóór Jezus’ sterven, terwijl men Johannes zo leest dat deze pas daarna plaatsvond. Vanwege deze schijnbare tegenstrijdigheid wordt de lange lezing van Matteüs terzijde geschoven.

Nemen we de volgorde van Matteüs echter als uitgangspunt, dan laat ook Johannes 19 zich goed verstaan. Wanneer de soldaten bij Jezus komen, constateren zij dat hij reeds gestorven is. Daarom breken zij zijn benen niet. Johannes vermeldt vervolgens de speerstoot die daaraan was voorafgegaan en waardoor bloed en water uit zijn zijde waren gekomen.

Zo verklaren Matteüs en Johannes elkaar. Matteüs vertelt in welke volgorde de gebeurtenissen plaatsvonden. Johannes begint bij wat de soldaten later bij Jezus aantroffen en vermeldt vervolgens de speerstoot die daaraan vooraf was gegaan.

maar… staat dat er wel?

Maar zegt Johannes dan niet dat de speerstoot pas daarna plaatsvond? Op het eerste gezicht lijkt dat inderdaad zo. De soldaten komen bij Jezus, zien dat hij reeds gestorven is en breken zijn benen niet. Vervolgens lezen we:

Maar één van de soldaten priemde met een lanspunt in zijn zijde en er kwam terstond bloed en water uit.

Toch hoeft Johannes daarmee niet te zeggen dat dit pas op dat moment gebeurde. Een verteller kan eerst vertellen wat iemand aantrof en daarna verklaren waardoor die situatie was ontstaan. Zo kan Johannes ook hier eerst vermelden wat de soldaten bij Jezus constateerden: hij was reeds gestorven en daarom werden zijn benen niet gebroken. Vervolgens kan hij teruggrijpen op wat daaraan vooraf was gegaan: één van de soldaten had zijn zijde met een lanspunt doorstoken.

Het woordje “maar” vormt daartegen geen beslissend bezwaar. Johannes schrijft niet: “daarna stak één van de soldaten…”. Hij stelt twee handelingen tegenover elkaar: zijn benen werden niet gebroken, maar zijn zijde werd wel doorstoken. Het woordje “maar” geeft de tegenstelling aan, maar bepaalt op zichzelf niet het tijdstip.

Ook de Griekse werkwoordsvorm sluit zo’n terugblik niet uit. Het woord dat Johannes gebruikt voor “priemde” staat in de aoristus. Deze werkwoordsvorm vermeldt de handeling als een feit, maar zegt niet dat zij ná het voorafgaande plaatsvond. Johannes schrijft niet: “daarna doorstak één van de soldaten zijn zijde”. Vanuit de samenhang kan zijn mededeling daarom heel goed worden verstaan als: “één van de soldaten had zijn zijde doorstoken”.

Lezen we dit naast de lange lezing van Matteüs, dan wordt zo’n terugblik heel begrijpelijk. Matteüs geeft de volgorde: de speerstoot, het uitstromen van water en bloed, de luide schreeuw en Jezus’ sterven. Johannes begint bij wat de soldaten bij Jezus aantroffen en kan vervolgens teruggrijpen op de speerstoot die daaraan was voorafgegaan.

Er is dan geen tegenstrijdigheid. Matteüs geeft de volgorde van de gebeurtenissen en Johannes verklaart waarom Jezus’ benen niet werden gebroken.

werkelijk geslacht!

De lange lezing van Matteüs laat er geen misverstand over bestaan: Jezus werd in zijn zijde gestoken, er kwam water en bloed uit, hij schreeuwde met luide stem en gaf de geest. Zijn bloed vloeide en zo werd hij werkelijk geslacht.

Johannes legt nadrukkelijk het verband met het Pascha:

En die het gezien heeft, heeft ervan getuigd en zijn getuigenis is waar en hij weet dat hij waarheid spreekt, opdat ook jullie zouden geloven. Want deze dingen geschiedden opdat het Schriftwoord vervuld zou worden: “geen bot van hem zal verbrijzeld worden”.
-Johannes 19:35,36-

Johannes legt er alle nadruk op dat hij dit met eigen ogen heeft gezien. Zijn getuigenis is waar en hij spreekt de waarheid. Daarmee bevestigt hij als ooggetuige het bericht dat we ook in de lange lezing van Matteüs aantreffen: Jezus’ zijde werd doorstoken en er kwam bloed en water uit. Maar Johannes zag méér. Hoewel Jezus werd doorstoken en zijn bloed vloeide, werd geen bot van hem gebroken. Daarin herkende Johannes de vervulling van het Schriftwoord over het Pascha.

Het Pascha moest op de veertiende dag van de eerste maand worden geslacht en geen bot ervan mocht worden gebroken:

In één huis zal het gegeten worden; gij zult van het vlees niets uit het huis naar buiten brengen, en gij zult geen been daarvan breken.
-Exodus 12:46-

Ook Paulus noemt Christus uitdrukkelijk het geslachte Pascha:

Want ook ons Pascha werd geslacht: Christus.
-1Korinthe 5:7-

Volgens de lange lezing van Matteüs krijgt dat woord een zeer concrete betekenis. Jezus’ zijde werd met een speer doorstoken, water en bloed kwamen naar buiten en daarop gaf hij de geest. Zijn bloed vloeide, maar geen been van hem werd gebroken.

De speerstoot was geen overbodige handeling aan een lichaam dat reeds gestorven was. Volgens de lange lezing van Matteüs was het de wijze waarop Jezus stierf. Christus werd werkelijk geslacht als het ware Pascha – en geen bot van hem werd verbrijzeld.

Delen: