⟨h3 id="hoofdstuk-1" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="0" title="Speel af vanaf 00:00">▶ 00:00⟨/button> ⟨span>Terugblik op de Twaalfjarige Jezus in de Tempel⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Wij gaan verder met het Lucas-evangelie en wij gaan vanavond een start maken met het derde hoofdstuk. Inmiddels is dit het tiende deel, de tiende keer dat we hier samen zijn rondom dit thema. Het lijkt mij, zoals we gebruikelijk zijn te doen, goed om nog eventjes terug te blikken.⟨/p>
⟨p>Het eerste wat we de vorige keer hebben gezien, is de geschiedenis. Een unieke geschiedenis mag ik wel zeggen, want het is de enige geschiedenis die we aantreffen en die we kennen vanuit het Nieuwe Testament over de Heer Jezus als jonge jongen. De geschiedenis van de twaalfjarige Jezus in de tempel; meer informatie vanuit de Schrift over zijn jonge jaren hebben we niet, behalve dan van zijn geboorte en de gebeurtenissen daaromheen. Maar ik moet zeggen, en dat hebben we de vorige keer ook overwogen, dat het feit dat dit verhaald wordt, deze geschiedenis, toch ook wel heel typerend mag heten. Want wat weten wij eigenlijk van Jezus' jeugd? Dat is dit: dat hij voortdurend bezig was in de dingen van zijn Vader. Daarmee is eigenlijk die hele periode tussen zijn geboorte en zijn openbaar optreden getypeerd. Want het is een periode geweest waarin hij zich heeft voorbereid, waarin hij ook de Schriften is gaan verstaan en zich daar buitengewoon in heeft verdiept.⟨/p>
⟨p>Dat is wat we dus ook in die geschiedenis lezen. Zelfs zo, dat de geleerden die daar waren in Jeruzalem zich verbaasden over de vragen die hij stelde, maar ook over de antwoorden die hij vermocht te geven. Dingen die zij zelf nooit hadden gezien, ook dat hebben we gezien. In de vertaling kwam dat niet helemaal uit de verf, maar letterlijk staat er dat zij dingen van hem vernamen die zij niet wisten. Van een twaalfjarige jongen! En wat de Heer Jezus natuurlijk vooral ook geleerd heeft als jongen, als mens, is dat hij zichzelf herkend heeft in de Schriften. In de boekrol stond van hem geschreven en dat heeft hij gezien. Zo heeft hij ook geleerd om zich helemaal over te geven aan zijn God en Vader. Want zie, hier ben ik Heer, in de boekrol staat van mij geschreven om uw wil te doen. En zo is hij die weg gegaan.⟨/p>
⟨p>Dat dit ook nog eens een keer met Pascha was, mag dan ook wel typerend heten. Want uiteindelijk was dat niet alleen waar zijn geschiedenis begon rond de tijd dat hij geboren werd, maar dat is ook de tijd waarin hij uiteindelijk zijn leven heeft gegeven als het ware Lam van Pascha. Dus dat die hoogtijd juist zo centraal staat, dat is opmerkelijk. Trouwens, ik ben daar van de week nog mee bezig geweest: we vinden in de evangeliën na de inzet van zijn openbaar optreden ook een viertal keren dat de Heer Jezus het Pascha heeft gevierd. In Johannes 2 lees je erover, en in Johannes 5 en Johannes 6. Dat laatste Pascha is dan natuurlijk het Pascha waarin hij daadwerkelijk is gestorven, of ik moet eigenlijk zeggen: geslacht is.⟨/p>
⟨p>Terwijl ik erover nadenk, komt het er eigenlijk op neer dat als de Heer Jezus geboren is vlak voor het Pascha, de volgende gebeurtenis die we van hem weten – waar we de vorige keer mee bezig geweest zijn – namelijk als twaalfjarige jongen in de tempel, ook rond het Pascha was. En dan vervolgens, gedurende zijn openbare optreden, wordt elk jaar dat hij het Pascha gevierd heeft, vanaf het begin van zijn openbare optreden tot aan het einde, nog eens vier keer die hoogtijd vermeld. Zodat het Pascha als een rode draad door Jezus' geschiedenis loopt. Dat is wel een typerende kleur, als ik het heb over het Pascha. Als een rode draad loopt dat eigenlijk door Jezus' geschiedenis op aarde, die eigenlijk maar heel erg kort is geweest. Hij is niet ouder dan tweeëndertig of drieëndertig geworden.⟨/p>
⟨p>En we hebben natuurlijk ook, dat kon niet missen, stilgestaan bij de verborgen profetie die gelegen is in deze geschiedenis. Daarbij zijn Jozef en Maria eigenlijk een type van het volk waaruit de Heer Jezus is voortgekomen, namelijk het Joodse volk; het volk dat haar Messias kwijtraakte gedurende twee dagen, en op de derde dag vinden ze hem weer. Dat is natuurlijk profetisch. We hebben daar wat uitgebreider bij stilgestaan: de twee dagen als type van twee millennia. Na twee millennia, twee keer duizend jaar, zullen ze hun Messias alsnog vinden. Dat is een gebeurtenis die aanstaande is en dat doet onze ogen en oren des te meer spitsen.⟨/p>
⟨p>Wat daarbij dan natuurlijk zo opmerkelijk is, is dat hij in de tussentijd gezeten is in het heiligdom. Ze zagen hem daar gezeten in de tempel. Dat is precies wat we weten van onze Heer Jezus Christus vandaag in deze twee dagen. Waar is Hij? Wel, hij is verborgen. Zijn volk, zijn moedervolk is hem kwijt. Maar na twee dagen, op de derde dag, zullen ze hem alsnog vinden en dan zullen ze ook tot de ontdekking komen dat hij gedurende die tijd in het heiligdom was, en wel gezeten. Er zaten nogal wat meer details aan vast die ook profetisch waren, maar dit is ongeveer wel de rode draad daarin. Het is in alle opzichten een prachtige geschiedenis vol met betekenissen. Dat was de vorige keer, en dat lees je aan het einde van Lucas 2.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-2" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="410" title="Speel af vanaf 06:50">▶ 06:50⟨/button> ⟨span>Jezus' Verborgen Jaren: Toename in Wijsheid en Gunst⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Dat is het laatste vers van dat lange hoofdstuk, dat er dan nog staat als beschrijving van wat er plaatsvond na Jezus' thuiskomst, nadat Hij in Jeruzalem was geweest. Er staat dat Jezus toenam; Hij vorderde in wijsheid. Dat spreekt van de innerlijke ontwikkeling die Hij doormaakte. Daarnaast nam Hij toe in postuur, dus fysiek. Hij was een jongen van twaalf en Hij werd een jonge man. Hij nam toe in wijsheid, in postuur en ook in gunst bij God en mensen.⟨/p>
⟨p>Er ging een enorme sprake van Hem uit. Het woord 'gunst' is hier eigenlijk het woord ⟨em>charis⟨/em>. Eigenlijk spreekt het ook van Zijn charisma, maar dan in de letterlijke zin van het woord: het vreugde-effect dat van Godswege in Hem tot uitdrukking kwam. Dat was zo bij God, maar het werd ook herkend en erkend bij de mensen. Eigenlijk is dit de enige mededeling in het hele Nieuwe Testament over Jezus' ontwikkeling tussen Zijn twaalfde jaar en Zijn ongeveer dertigste levensjaar, waarin Zijn publieke optreden begint. Daarover zullen we het een volgende keer nog hebben als we in hoofdstuk 3 vers 23 belanden, maar dat zal vandaag zeker niet het geval zijn.⟨/p>
⟨p>Dit is alles wat we weten over de tijd tussen Zijn twaalfde en Zijn dertigste levensjaar: Hij nam toe in wijsheid, in postuur en in gunst bij God en mensen. Dat is alles. Meer niet; alle overige gebeurtenissen worden niet vermeld. Dit is genoeg. Het zorgt ervoor dat we feitelijk helemaal geen biografie van Jezus kennen, ondanks het feit dat we vier evangeliën hebben. De evangeliën komen niet in aanmerking voor de aanduiding 'biografie'. Een biografie is een levensbeschrijving waarbij je min of meer jaar voor jaar beschrijft wat er gebeurd is. Het grootste gedeelte van Jezus' leven is echter gewoon onbeschreven. Daar komt het eigenlijk op neer.⟨/p>
⟨p>We weten iets over Zijn jongste jaren en de gebeurtenissen rondom Zijn geboorte. Dan is er één gebeurtenis uit Zijn jeugd en vervolgens begint Zijn publieke optreden als ongeveer dertigjarige. Daarna volgen de jaren die daarop volgen, de drieënhalf jaar tot aan Zijn sterven. Dat is het. Maar dat betekent dus dat we van het grootste gedeelte van dat toch al korte leven hier op aarde van 32 of 33 jaar helemaal niets weten. Eigenlijk is het zo dat vers 52 van Lucas 2 in één keer het grootste gedeelte van Zijn leven beschrijft. Waar de rest van de evangeliën allemaal slechts een paar jaar beschrijven, beschrijft dit ene vers achttien jaar in een paar woorden.⟨/p>
⟨p>Dat mag tamelijk minimaal heten. Er gaat een enorme sprake van dit vers uit, dat is waar, maar in biografische zin is dit niet echt spectaculair. Er worden verder geen gebeurtenissen of feiten in verhaald, en dat is niet zonder betekenis. Dit is het einde van Lucas 2 en dan komen we logischerwijs bij Lucas 3 uit.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-3" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="667" title="Speel af vanaf 11:07">▶ 11:07⟨/button> ⟨span>De Historische Context: het Vijftiende Jaar van Tiberius⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Het is verder niet meer nodig om erop in te gaan dat die hoofdstukindeling natuurlijk van een veel latere datum is. Daar hoeven we verder geen rekening mee te houden. Ik moet er wel bij zeggen dat het feit dat hier een nieuw hoofdstuk begint, al vrij duidelijk maakt waarom dat zo is. Want ja, hier wordt ineens achttien jaar overgeslagen. Het laatste wat we zagen in Lucas 2 was Jezus als twaalfjarige jongen; daarna wordt in één vers de ontwikkeling neergezet en komen we in vers 1 van Lucas 3. Ja, dat is inderdaad weer een heel aantal jaren later.⟨/p>
⟨p>Want dan zijn we namelijk inmiddels aangeland in het vijftiende jaar van de regering van keizer Tiberius. Nou, dat vers moeten we maar eens een keertje wat nader bezien. Het is heel opvallend hoe Lucas grote nadruk legt op de hele historische context waarin Johannes de Doper optreedt – want dit is eigenlijk de inleiding tot Johannes de Doper nu, dat zullen we straks nog wel zien – maar hoe hij grote nadruk legt op die hele geschiedkundige achtergrond en daarbij ook allerlei details vermeldt.⟨/p>
⟨p>Kijk, wij zeggen dan, als we een tijd willen aanduiden: "Nou, dat was het jaar zoveel." Ik moet zeggen, het is wel erg makkelijk hoor om dat op die manier te doen, maar in Bijbelse tijden deed men dat niet zo. Dat zie je in het Oude Testament ook al heel vaak, dat er staat: "En dat was in het zoveelste jaar van koning Melendi dat dit plaatsvond." Bijvoorbeeld Jeremia wordt geroepen, en dat was in het zoveelste jaar van... en dan wordt de regeringsperiode van een koning aangeduid. Nou, dat is een prima manier om een tijd neer te zetten, maar dat betekent dus dat je de geschiedenis eigenlijk onderverdeelt in regeerperioden van koningen, eventueel keizers, maar in ieder geval in regeerperioden. En wij beginnen gewoon nu, ja, al sinds vele honderden jaren te rekenen vanaf de geboorte van Jezus. Dat het niet helemaal klopt, is nu even niet aan de orde, maar dat is zoals we dat nu doen, zodat wij nu kunnen zeggen: "Ja, we leven nu in 2019."⟨/p>
⟨p>Nou, in de geschiedschrijving zoals we die vinden in de Bijbel vind je zulke jaartallen nooit. Dat kan ook niet, omdat het altijd wordt gekoppeld aan een regeerperiode van iemand. Ja, dat kunnen hooguit een paar tientallen jaren zijn, maar meer ook niet. Dit was in het vijftiende jaar van de regering van keizer Tiberius. Nou, laten we eens eventjes daar wat meer over zeggen. Het is interessant dat als Lucas dat zo neerzet, hij feitelijk zijn beschrijving van Johannes de Doper – als de wegbereider van de Messias die hij gaat aankondigen – koppelt aan de wereldgeschiedenis. In dit geval koppelt hij zijn eigen geschiedschrijving aan wie er momenteel, of in die dagen, regeerde als keizer. Dus hij koppelt het aan de wereldgeschiedenis en dat betekent ook dat je gewoon, ja... als je daar meer over wilt weten, dan moet je dus gewoon in de geschiedkundige boeken kijken wat daarover gezegd wordt. Want over die keizer Tiberius vind je in de Bijbel, bij mijn weten, niet meer. Er wordt misschien wel eens een keertje verwezen naar zijn naam, maar meer ook niet.⟨/p>
⟨p>Tiberius. We gaan even kijken bij Wikipedia wie dat was. Tiberius Julius Caesar Augustus, dat was zijn volledige naam. Hij was de tweede keizer van Rome en hij was de opvolger van keizer Augustus. Maar die kennen we inmiddels al, want dat was de keizer die regeerde in de tijd dat Jezus geboren werd. Sterker nog, die inschrijving vond juist plaats ter gelegenheid van het 25-jarige jubileum van keizer Augustus; dat hebben we veel eerder al beschreven. Trouwens, dat was het begin van Lucas 2. Ja, dat was in Lucas 2 vers 1. Dit is nu Lucas 3 vers 1. En weer wordt dat gekoppeld aan de wereldgeschiedenis.⟨/p>
⟨p>Er staat nog bij – wat voor ons op zich niet zo interessant is, maar ik vind het wel aardig om dat zo te lezen – dat hij, ondanks zijn wisselvallige carrière voordat hij de princeps werd (dat is eigenlijk de officiële titel van een keizer), de geschiedenis in zou gaan als een somber en wantrouwig heerser. Hij werd daarom ook wel... goh, nou moet je... ja? En wat betekent dat? Ik begreep dat... goh, ik heb het gelezen. Ja. O ja, de trieste aller... de meest trieste van alle mensen. Ja, zo bedenkt men het. En dat weet ik nog wel, want die aanduiding deed me meteen denken – dit is dan Latijn – aan wat Paulus zegt: dat als Jezus Christus niet zou zijn opgewekt, dan zouden wij de beklagenswaardigste van alle mensen zijn. Nou, dat was dus keizer Tiberius; dat was de bijnaam die hij had.⟨/p>
⟨p>En u ziet het, er is heel veel van... ja, dat is niet zo gek. Het is relatief kort geleden. Ik bedoel, als je het hebt over de Babylonische of Perzische heersers, ja, dat is nog weer veel verder terug, maar dit is Romeinse, Latijnse geschiedschrijving en daar is tot in detail heel veel over bekend. We weten wanneer hij geboren is, op 16 november 42 voor Christus, en dat hij op 16 maart overleed in het jaar 37 na Christus. En dan moet je dus rekenen: 42 plus 36. Is dat zo? Ja, dat is die 79 of 78. Ja, en dan moet je eigenlijk nog wel één jaar eraf halen, want het jaar nul heeft nooit bestaan, hè? Dat moet je eraf trekken. Ja, dat is echt een lastig punt. Als je rekent van min zoveel naar plus zoveel, dan moet je in de wiskunde het getal nul ook meerekenen. 42 plus 36 moet je eigenlijk rekenen. Hoe kom je erbij? Eerst 42 voor Christus, dus tot het jaar min 1, en dan vervolgens nog eens een keer 36. Je moet dus... ja, oké.⟨/p>
⟨p>Maar dat is altijd een lastig puntje bij het rekenen van nul naar plus. De nul moet je niet meerekenen, het jaar nul heeft nooit bestaan. Wat ook trouwens vrij logisch is, want als je begint te rekenen, dan zeg je niet van: "Nou, dit is het jaar nul." Nee, dat is gewoon het eerste jaar, dat is gewoon het jaar 1. Dus dat is niet zo gek, je gaat niet rekenen vanaf het jaar nul. Dat doe je niet. Nou ja, waarom hebben we het erover? Ja, ik begon zelf te rekenen. Maar ik wil maar zeggen dat er over die man wel aardig wat bekend is. Hij was dus de tweede keizer. Maar ik moet er nu iets bij zeggen.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-4" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1191" title="Speel af vanaf 19:51">▶ 19:51⟨/button> ⟨span>Het Co-regentschap en de Bijbelse Chronologie⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Want daar zit een addertje onder het gras. Want als er staat: "het vijftiende jaar van de regering van keizer Tiberius", vanaf wanneer moet je dan rekenen? Het punt is namelijk dat hij in het jaar 12 na Christus co-regent werd naast keizer Augustus. Voor degenen die daarin kritisch zijn — en dat juich ik alleen maar toe — heb ik er nog even een verwijzing naar een Engelse Wikipedia-pagina bijgezocht. Daar staat gewoonlijk bij dat de verklaring van zijn co-regentschap plaatsvond in het jaar 12 AD, dus 12 na Christus. Hij werd toen co-regent naast keizer Augustus, die inmiddels al hoogbejaard was en niet meer echt goed in staat om te regeren. Augustus stierf vervolgens in het jaar 14, en toen werd Tiberius de enige keizer.⟨/p>
⟨p>Maar als het hier nu staat: "in het vijftiende jaar van de regering van keizer Tiberius", wat wordt er dan gerekend? Is dat vanaf het moment dat hij alleenheerser was, of vanaf het moment dat hij begon te regeren? Persoonlijk heb ik er geen enkel probleem mee om uit te gaan van het eerste: namelijk vanaf het moment dat hij ging regeren. Eigenlijk wordt dat ook letterlijk gezegd: het vijftiende jaar van de ⟨em>regering⟨/em> van keizer Tiberius. Hoewel hij pas later de enige keizer werd, wordt zijn regeerperiode gerekend vanaf 12 na Christus.⟨/p>
⟨p>Dat is van belang, want hoewel we dat hier nu niet uitgebreid gaan bespreken — ik ben me er in het verleden al eens behoorlijk in gaan verdiepen — heeft dit alles te maken met de datering van wanneer Jezus bijvoorbeeld is gestorven. Was dat in het jaar 30 of was dat in het jaar 33? Ik ben uitgekomen op het jaar 30, en dan is deze datering ook prima te verdedigen. Trouwens, in het algemeen wordt dit veelal wel aangehouden: dat Lucas hier inderdaad rekent vanaf het moment dat Tiberius begon te regeren. Strikt genomen is dat ook wat hier staat. Niet het vijftiende jaar dat Tiberius keizer was, maar het vijftiende jaar dat keizer Tiberius regeerde. Dan moet je dus niet rekenen vanaf het moment dat hij alleen keizer werd, maar al twee of drie jaar eerder, toen hij co-regent was naast keizer Augustus. Dat betekent dat dit vijftiende jaar van de regering van keizer Tiberius valt in wat wij noemen het jaar 26 na Christus.⟨/p>
⟨p>We komen er later trouwens nog wel op terug als we het hebben over vers 23, waar staat dat Jezus ongeveer dertig jaar was toen Hij optrad. Dan ga ik nog wat dieper in op de chronologie, maar dit lijkt me voor nu even voldoende. Eén ding is in ieder geval duidelijk: dat ook Lucas — maar dat hadden we natuurlijk al in het begin van zijn inleiding gezien — dit alles optekent opdat degene aan wie hij het boek opdraagt, Theophilus, absoluut overtuigd zou zijn van de betrouwbaarheid van hetgeen hem was overgeleverd. Lucas overlegt de bonnetjes. Hij vertelt precies zo en zo is het gegaan. Dit is geschiedenis. Er staat geschreven wat er is geschied. Waar het bij Lucas om gaat, is dat dit werkelijkheid is. Het Evangelie is een bericht, het is een mededeling van feiten die gewoon aanwijsbaar zijn; niet alleen geografisch ("daar is het gebeurd"), maar ook wanneer het precies plaatsvond.⟨/p>
⟨p>Maar waarom zou je dan zeggen "ongeveer dertig jaar"? Dat is toch vreemd als hij verder zo precies is? Of het nu dertig jaar en vier dagen is of dertig jaar en zes dagen, dat maakt op zich niets uit. Eigenlijk heb je de aanwijzing hier al: hier begon het optreden van Johannes de Doper, die trouwens een half jaar ouder was dan Jezus. Als je vanaf daar drieënhalf jaar verder rekent, dan kom je uit in het jaar 30, en dat is dan inderdaad het sterfjaar van Jezus.⟨/p>
⟨p>Ik zit even te kijken of ik daar nu al dieper op in moet gaan, want er zit namelijk nog wat meer aan vast. Laat ik dit erover zeggen: in het algemeen begon een priester zijn optreden als dertigjarige. Een publiek figuur werd geacht te beginnen als een man van dertig jaar. Dat lees je trouwens ook al in het Oude Testament, dat die leeftijd zo vermeld wordt. Dus ook Jezus' optreden begon toen. Hij was het nog niet precies, maar bijna. Want dat "ongeveer" betekent in de praktijk dat Hij bijna dertig was. Terwijl ik hiermee bezig ben, vind ik dit wel interessant: Hij was bijna in Zijn dertigste levensjaar. Moet je je even voorstellen, hoe oud was Hij dan? Was Hij 28? Ja, want als ik in mijn negenenvijftigste levensjaar ben, dan betekent dat dat ik 58 ben. Daar zit uiteraard altijd dat jaar verschil in. Dus Hij was ongeveer in Zijn dertigste levensjaar, bijna in Zijn dertigste levensjaar. Dat betekent dat Hij nog niet dertig was, maar in Zijn negenentwintigste levensjaar verkeerde. En als Hij in Zijn negenentwintigste levensjaar was, dan was Hij dus 28 jaar oud.⟨/p>
⟨p>Ja, dat is even doordenken, maar het is wel zo: hier was Jezus dus 28 jaar oud. Dat betekent trouwens ook dat Hij in 3 voor Christus is geboren. Hier moet je eigenlijk een tabelletje bij hebben om dat precies te kunnen zien. Recentelijk heb ik dat allemaal nog even in een Excel-sheet gezet; dan kun je helemaal geen fouten maken, want dan word je door de formules vanzelf gecorrigeerd. Maar terug naar de kern: het vijftiende jaar van de regering van keizer Tiberius was dus in het jaar 26 na Christus.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-5" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1696" title="Speel af vanaf 28:16">▶ 28:16⟨/button> ⟨span>De Politieke Setting: Viervorsten en de Herodiaanse Dynastie⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>En dan staat er nog bij – er wordt nog veel meer verteld. Want eigenlijk geeft die eerste mededeling exact aan in welk jaar het was; dat kun je niet missen. Maar de hele historische context wordt nog eens opgevoerd. Niet eens zozeer om met exactheid aan te geven wanneer het was, want al deze andere aanduidingen die nu volgen, geven de historische samenhang aan, maar plaatsen het niet in één specifiek jaar. Dat doet alleen de eerste mededeling, die spreekt over het vijftiende jaar van de regering van keizer Tiberius. Maar wie regeerden er toen nog meer? Wie deelde er toen nog meer, om zo te zeggen, de lakens uit?⟨/p>
⟨p>Nou, dan staat er: "Toen Pontius Pilatus..." – die we natuurlijk over een paar jaar in de bespreking van de evangeliën weer helemaal tegen zullen komen. Want zoals we allemaal weten, voerde hij toen het bewind; hij was in Jeruzalem toen het proces tegen Jezus gestart werd. Toen Pontius Pilatus gouverneur of stadhouder was van Judea. Ook dat is bekend: hij bekleedde die functie van 26 tot 36 na Christus. En dat klopt dus precies, want dit was in het jaar 26 en Pontius Pilatus werd in die tijd, toen Tiberius in zijn vijftiende regeringsjaar was, gouverneur van Judea. Ook dat kun je allemaal terugvinden op Wikipedia. Er is een beeld van hem van zeer oude datum; een Romeins politicus uit de eerste eeuw. Hij stamt uit het oude geslacht van de Pontii, vandaar ook de naam Pontius. Hij was van 26 tot 36 na Christus de vijfde praefectus van Judea onder het gezag van het Romeinse Rijk ten tijde van keizer Tiberius, in eerste instantie als commandant van de keizerlijke wacht. Hij is geboren in december van het jaar 12 v.Chr. – we weten het niet op de dag nauwkeurig – en twee jaar nadat hij zijn gouverneurschap neerlegde, is hij overleden in Italië.⟨/p>
⟨p>Zijn vrouw heette Claudia Procula. Die dame komen we ook nog een keer tegen in de evangeliën. Weet u nog die geschiedenis dat Jezus wordt overgeleverd en Pilatus wikt en weegt en probeert eronderuit te komen? Dan krijgt hij een briefje van zijn vrouw die zegt: "Bemoei je niet met die man, met die rechtvaardige, want ik heb vannacht heel slecht vanwege hem geslapen." Dat is deze dame geweest. Zij is gewoon bekend in de seculiere geschiedenis en zij heeft Pilatus dat laten weten. De positie van Pilatus was trouwens erg precair, vandaar ook dat men hem kon dreigen. De Joden hebben hem onder druk gezet: "Als je niet doet wat wij nu willen, dan ben je geen vriend van de keizer meer." Daar was hij zeer gevoelig voor, juist omdat zijn positie in de keizerlijke kring al wat wankel was.⟨/p>
⟨p>Maar goed, Pontius Pilatus dus. Het was ook in de tijd dat Herodes viervorst van Galilea was. "Viervorst" betekent niet dat hij altijd maar feestvierde ofzo. Je komt de term viervorst drie keer tegen in dit vers. Dat heet een tetrarch, ik kom daar straks nog even op terug. Deze Herodes is eigenlijk de bekendste Herodes omdat we daar een vrij uitgebreide beschrijving van hebben: Herodes Antipas. Voor ons is hij de bekendste uit de evangeliën, maar hij was de zoon van Herodes de Grote. Die laatste kennen we vooral van de kindermoord in de dagen van Augustus, een generatie eerder. Antipas was dus een viervorst, een tetrarch. Dat was in de tijd van de Romeinen een heel bekende titel of functie; het betrof een vorst die een vierde deel van het rijk of van een bepaald gebied kreeg. Zo werd dat verdeeld. We vinden hier in één vers notabene drie figuren die allemaal viervorst waren, tetrarchen. Zij moesten hun functie feitelijk delen met andere tetrarchen.⟨/p>
⟨p>Over de Herodes-familie is natuurlijk heel veel te melden. Eigenlijk is het wel opmerkelijk: toen we het boek Handelingen bespraken, hebben we ons ook al uitgebreid met die Herodes-familie beziggehouden. Paulus is immers ook voor een Herodes verschenen, dat was Herodes Agrippa, maar dat was weer een kleinzoon van deze Herodes. Het was een hele dynastie, een uitgebreide familie. Deze Herodes was dus viervorst, tetrarch van Galilea, het noorden van Israël. Er is vrij veel van allerlei beelden bewaard gebleven die in die tijd gemaakt zijn, zodat we redelijk op de hoogte zijn van hun uiterlijk. Dat blijkt trouwens ook uit munten die geslagen zijn, waarbij zijn beeltenis – zijn 'kop', dat klinkt wat oneerbiedig, maar bij munten mag je dat zeggen – is afgedrukt.⟨/p>
⟨p>Wikipedia zegt over Herodes Antipas dat hij in de eerste eeuw naar Galilea was gestuurd met de titel tetrarch. Hij is bekend door wat het Nieuwe Testament vertelt over zijn rol in de gebeurtenissen die leidden tot de terechtstelling van Johannes de Doper – daar kom ik straks of later nog over te spreken – en uiteraard van Jezus van Nazareth. Hij is geboren in Judea en in die zin had hij absoluut linken met de Joden, hoewel hij een Edomiet was. Zijn echtgenote was Herodias. Ook dat komt nog ter sprake, want Johannes de Doper had daar eens zijn mond over opengedaan – over zijn vrouw en hoe hij daaraan gekomen was. Dat zinde Herodes Antipas helemaal niet en daarom heeft hij hem in de cel gezet. Zijn ouders waren Herodes de Grote en een van zijn vrouwen, en hij had kinderen die we later weer tegenkomen in het boek Handelingen. Hij had ook broers: Archelaus, die we in het Mattheüs-evangelie tegenkomen, en Filippus, die we straks nog even zullen bespreken. Je ziet, het valt niet mee om de hele familie een beetje te doorzien. Je zou eigenlijk de stamboom die ik ooit heb gemaakt weer eens van stal moeten halen om het helemaal helder te krijgen.⟨/p>
⟨p>Maar genoeg over Herodes Antipas. Het is trouwens wel leuk: "Antipas" betekent eigenlijk gewoon "in de plaats van zijn vader". Je had Herodes de Grote en hij kwam in de plaats van zijn vader. "Anti" betekent "in de plaats van" en "pas" komt van ⟨em>pater⟨/em>. "Pilatus pas"... nee, dat is weer wat anders, dat komt weer van ⟨em>hoc est corpus⟨/em>, hocus pocus. Herodes Antipas dus.⟨/p>
⟨p>Het was dus in het vijftiende jaar van Tiberius, toen Pontius Pilatus gouverneur van Judea was en Herodes viervorst van Galilea. En zijn broer – de broer van Herodes, want Herodes is eigenlijk een familienaam – was Filippus. Filippus betekent "liefhebber van paarden". De Heer Jezus had trouwens ook een Filippus onder Zijn discipelen. Deze broer Filippus was ook viervorst over Iturea en de landstreek Trachonitis. Om het wat body te geven, haal ik Wikipedia er weer even bij: hij was een tetrarch binnen de dynastie van de Herodianen. Hij was eveneens een zoon van Herodes de Grote, net zoals Herodes Antipas, maar dan van Cleopatra van Jeruzalem. Zij was Herodes' vijfde vrouw en stamde uit een belangrijke Joodse familie in Jeruzalem. Deze Filippus werd geboren in 4 v.Chr., dus twee jaar voordat de Heer Jezus geboren werd, en hij overleed in 34 na Christus.⟨/p>
⟨p>Hij is ook niet oud geworden, dat is duidelijk. En dit is interessant: hij kwam uit Bethsaïda... of nee, daar kwam hij niet uit, daar is hij overleden. Weet u wie daar ook woonden? Ja, Andreas en Petrus, die kwamen uit Bethsaïda. En als ik me niet vergis ook Filippus — de Filippus waar ik het net over had, een van de twaalf discipelen — die kwam ook uit Bethsaïda; dat lees je in het Johannes-evangelie.⟨/p>
⟨p>Zijn vader was dus Herodes de Grote. Zijn broer zagen we zojuist al vermeld door Lucas; dat was Herodes Antipas. Zelf heette hij Herodes Filippus. Een nicht van hem was Bernice, een naam die we ook kennen uit het boek Handelingen, wanneer Agrippa weer op de proppen komt. Het waren allemaal Herodes’en.⟨/p>
⟨p>Nou, als we dan toch bezig zijn: Lucas beschrijft hoe die situatie was. In Galilea had je Herodes. Filippus was viervorst over Iturea — ik zal straks eventjes een kaartje laten zien — en Lysanias was ook viervorst, een tetrarch, maar dan van Abilene.⟨/p>
⟨p>Ik laat nu even de kaart zien, want je hoort nu allerlei namen. Kijk, hier heb je dus Galilea en daar regeerde Herodes Antipas. In Judea had je de stadhouder Pilatus. In Iturea en Trachonitus had je Filippus, die daar viervorst was. En in Abilene had je de viervorst Lysanias; dat ligt hier vlak bij Damascus, in Syrië.⟨/p>
⟨p>Deze gebieden worden voor een gedeelte natuurlijk ook elders genoemd. Idumea, dat is eigenlijk Edom. Dan heb je het Joodse land met Samaria en Galilea. Decapolis vind je in de evangeliën diverse keren vermeld; de Heer Jezus bivakkeerde ook in deze streken. En het gebied van de Nabateeërs wordt in de Bijbel niet genoemd.⟨/p>
⟨p>Zo krijgt die hele historische setting, zoals Lucas hem neerzet, echt body. Je weet dan: aha, dat was dus in die tijd, in dat specifieke jaar. Maar je weet ook meteen wie er nog meer in die omgeving van het Joodse land regeerden en welke belangrijke figuren er waren.⟨/p>
⟨p>Dat is van belang, omdat we een aantal van hen later inderdaad weer tegenkomen. Denk met name aan Pilatus en Herodes Antipas, die nog een grote rol gaan spelen, zowel in het leven van Johannes de Doper als in de terechtstelling van Jezus. Daar blijft het niet bij, want dit was dan meer de politieke factor.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-6" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2593" title="Speel af vanaf 43:13">▶ 43:13⟨/button> ⟨span>De Religieuze Setting: Twee Hogepriesters, Annas en Kajafas⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Al die namen: de keizer, de tetrargen — de vier vorsten — en de gouverneur die regeerden... Maar nu staat er nog iets bij. Het was onder de hogepriester Annas en Kajafas. Dat is ook boeiend, want dit is dan weer niet zozeer een politiek gegeven, maar dit is meer een godsdienstige zetting. Het is echter buitengewoon belangrijk, want zij hadden het godsdienstig voor het zeggen, in ieder geval daar in het Joodse land en Jeruzalem.⟨/p>
⟨p>De hogepriester Annas en Kajafas. Het is eigenaardig dat het trouwens in het enkelvoud staat en dat er niet staat "de hogepriesters Annas en Kajafas". Daar zit wat aan vast. Kijk, Annas was een hogepriester. Hij werd in 15 na Christus door de Romeinen uit zijn ambt ontheven. Die hadden daar hun redenen voor, want hij gaf een beetje teveel kritiek of hij werkte in ieder geval niet genoeg mee naar hun zin. De Romeinen waren dan heel makkelijk; uiteindelijk hadden zij het voor het zeggen. Dus de Joden, terwijl ze toch in beperkte mate zelfbestuur hadden, waren volstrekt ondergeschikt aan de decreten die de Romeinen allemaal uitvaardigden.⟨/p>
⟨p>In ieder geval, die Annas was hogepriester, maar hij werd uit zijn ambt ontzet en zij vervingen hem door de schoonzoon van Annas: Kajafas. Die Kajafas is van 18 tot 36 na Christus de hogepriester geweest. Dat wil zeggen: de hogepriester naar het idee van de Romeinen. Want het punt is dat voor de Joden Annas gewoon de hogepriester bleef, om een hele simpele reden: een hogepriester ben je voor het leven. Dat is de Bijbelse bepaling al. Dus voor Joden was het gewoon ondenkbaar dat een hogepriester tijdens zijn leven ontheven werd uit zijn ambt en dat het ambt dan vervolgens aan zijn schoonzoon gegeven zou worden. Wat daar gebeurde, was gewoon een politieke daad van hogerhand door de Romeinen, die totaal geen benul hadden van de Joodse godsdienst en hun bepalingen. Die hadden daar ook helemaal geen boodschap aan. Zij hadden gezegd: Kajafas, dat wordt de hogepriester. En niet anders.⟨/p>
⟨p>Maar dat betekent feitelijk dat je dus twee hogepriesters had. Dat vind je ook terug in de evangeliën. Ik wil daar een tweetal voorbeelden van geven, want hier worden ze allebei genoemd, maar allebei komen ze ook weer terug in de evangeliebeschrijvingen. Kijk het maar na: bij de terechtstelling van Jezus gaat Hij naar Herodes toe, Hij komt bij Pilatus, Hij komt voor Kajafas, maar ook bij Annas.⟨/p>
⟨p>En dan lezen we — ik ga even met u mee naar Johannes 18 — daar staat in vers 12: "De afdeling soldaten dan en de oversten en de dienaars van de Joden, die namen Jezus gevangen en ze boeiden Hem en brachten Hem eerst voor Annas, want hij was de schoonvader van Kajafas, die dat jaar hogepriester was." Deze zin suggereert niet dat ze elk jaar een andere hogepriester hadden; dat heb ik zelf lange tijd gedacht, maar dat klopt niet. Hij was gewoon wel in die tijd, in dat jaar ook dus, hogepriester. Maar dat betekent niet dat het jaarlijks wisselde, dat is niet waar.⟨/p>
⟨p>Kajafas was de hogepriester die door de Romeinen was aangesteld, maar voor de Joden was Annas nog steeds gewoon de zittende hogepriester. Dus in de praktijk waren er feitelijk twee hogepriesters: eentje die administratief erkend werd door de Romeinen en de ander die in de praktijk voor de Joden nog steeds de hogepriester was. En dan staat er: "En Kajafas was het, die de Joden de raad had gegeven: Het is nuttig dat een mens sterft ten behoeve van het volk." Dat wordt in dat gedeelte ook inderdaad uitgelegd, want dat is in feite een profetie die Kajafas had gedaan.⟨/p>
⟨p>Het was dus een familieverhouding: schoonvader en schoonzoon. Later komen we de naam van Annas weer tegen, want als je dan inmiddels naar de hemelvaart gaat en de discipelen worden als apostelen actief in Jeruzalem, dan staat er: "En het geschiedde tegen de volgende dag dat hun oversten en hun oudsten en hun schriftgeleerden bijeenkwamen te Jeruzalem." Dit is in de tijd dat het getuigenis van de twaalf nog maar net klonk, heel fris, de eerste jaren zeg maar. Terwijl de religieuze leidslieden — de oversten, oudsten en schriftgeleerden — dan bijeenkomen in Jeruzalem, staat er: "En Annas, de hogepriester."⟨/p>
⟨p>Hé, maar dat is eigenaardig! Of toch in ieder geval opmerkelijk, want de hogepriester voor de Romeinen was Kajafas, al sinds het jaar 18. Dit was in het jaar 30, dus inmiddels was die Kajafas voor de Romeinen al twaalf jaar de hogepriester. En dan staat erbij: "en Annas de hogepriester, en Kajafas". Nou, dat was dus zijn schoonzoon, dat weten we inmiddels. En Johannes en Alexander en allen die tot het hogepriesterlijk geslacht behoorden. Ja, dat was een hele kliek met het hele huis van de hogepriester, waar allemaal andere mensen ook nog bij betrokken waren.⟨/p>
⟨p>Maar feitelijk zie je dus dat Lucas Annas nog steeds beschouwt als de hogepriester. De wettige, in de zin van: voor Joden acceptabel. Hij was, zo moet je het zeggen, de rechtmatige hogepriester en Kajafas was de formele hogepriester voor de Romeinen. Dat verklaart die beide namen; die geschiedenis zit daarachter. Daar kom je allemaal achter, niet alleen als je dat op Wikipedia leest, maar het spoort ook volkomen met wat de Bijbel daarover te melden heeft. Nou, dat is eigenlijk tot dusver allemaal nog een inleidende uitspraak van Lucas over de setting van de tijd.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-7" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3062" title="Speel af vanaf 51:02">▶ 51:02⟨/button> ⟨span>De Uitspraak van God Komt op Johannes in de Woestijn⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Wanneer begon Johannes nou op te treden? Dit is nu vastgesteld en er staat: in die tijd, toen, in dat vijftiende jaar. Met alles wat er inmiddels nu over gezegd is, toen kwam een uitspraak van God tot Johannes, de zoon van Zacharias, in de woestijn.⟨/p>
⟨p>Dit was één leiding, maar het ging er eigenlijk om om te vertellen: er kwam een uitspraak van God tot Johannes. Letterlijk staat het trouwens niet 'tot' Johannes, maar 'op' Johannes. Kijk maar, daar staat het Griekse voorzetsel 'op'. Wij zeggen dat meestal niet zo, maar de uitspraak kwam eigenlijk op Johannes. En dat doet heel sterk denken aan wat je ook leest over Zacharia, de profeet uit de Bijbel. Dat lees je in hoofdstuk 9 vers 1. Niet in de NBG-vertaling, maar wel in de correcte Statenvertaling: "De last van het woord van Yahweh kwam tot — of kwam op — Zacharia." In de NBG-vertaling staat: "De godspraak kwam tot Zacharia," maar dat is niet de godspraak; het is de last van het woord van Yahweh. Moet u zich voorstellen wat dat is. Eigenlijk is het zo: er komt een woord van God tot je, maar dat is meteen ook een juk. Ik bedoel niet eens in de zin van te zwaar ofzo, maar gewoon de verantwoordelijkheid om dat te dragen. Het woord kwam op hem, het was een last; hij moest dat zeggen. Dat is het. Dat is eigenlijk ook wat een profeet doet: hij is niet vrijwillig aan het freewheelen en vertelt wat zijn mening is; nee, hij heeft iets te zeggen wat hij móét zeggen. Er is geen uitweg, dat moet hij doen. Het is de last van het woord van Yahweh.⟨/p>
⟨p>En dat voorzetsel 'op' geeft dat eigenlijk ook aan. De uitspraak van God kwam op Johannes, namelijk de zoon van Zacharias, en het was in de woestijn. Johannes was dus toen in de woestijn. Dat woord voor woestijn is ook veelzeggend. Letterlijk betekent dat in het Grieks een verlaten gebied, eenzaam. Ik heb het even voor u op een rijtje gezet: het woord komt in totaal zestig keer voor en meestal wordt het in de NBG-vertaling vertaald met 'woestijn' (22 keer). Maar met varianten van het woord wordt het ook heel vaak vertaald met 'eenzaam', 'de eenzame', 'een eenzame streek', 'eenzame plaatsen' of 'berooid'. Dat is niet erg concordant. Het idee is dat van troosteloosheid, maar vooral dat van eenzaamheid. Een woestijn is een gebied dat verlaten is.⟨/p>
⟨p>Daar zit nog wel meer aan vast, maar ik zie inmiddels dat het negen uur is. We hebben nog maar één vers besproken, maar dat maakt niet uit. Want nu is er koffie. Oké mensen.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-8" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3283" title="Speel af vanaf 54:43">▶ 54:43⟨/button> ⟨span>De Jordaan als Type van de Dood en Opstanding⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Zullen we weer met elkaar verder gaan? Het deel voor de pauze ging helemaal over het moment dat de uitspraak van God – het woord van God – tot, of beter: op Johannes kwam, de zoon van Zacharias. En dat was in de woestijn. Het punt is dat Lucas zoveel moeite doet om heel uitgebreid een zetting te geven; precies de plaatsen en de context waarin dat alles heeft plaatsgevonden. Het is de inleiding tot het optreden van Johannes de Doper, de zoon van Zacharias, die we natuurlijk al veel eerder tegenkwamen, want uiteindelijk begon het Lucas-evangelie daar ook mee. Met een uitgebreide beschrijving van zijn geboorte en de bijzondere gebeurtenissen daaromtrent.⟨/p>
⟨p>In vers 3 staat dan: "En hij – Johannes dus – kwam in de gehele omliggende streek van de Jordaan." Dat is een flink gebied, want als je een kaartje pakt, dan loopt de Jordaan natuurlijk vanaf het Meer van Galilea tot aan de Dode Zee. Het hele omliggende gebied, dat is de streek aan beide kanten van de rivier, aan beide oevers. En daar kwam hij dus. We weten uit de beschrijving in het Johannes-evangelie ook diverse locaties die worden benoemd waar Johannes doopte, maar dat moeten dus veel meer plekken zijn geweest dan alleen Bethanië, dat wordt genoemd in Johannes 1 vers 28, en Enon bij Salim. Dat laatste moet hier ergens geweest zijn, als ik me niet vergis. Maar het was in ieder geval aan beide kanten van de Jordaan. Daar was Johannes actief. Dat is logisch, want wat deed hij? Hij doopte, en daar heb je echt water bij nodig. Bij het dopen van zuigelingen valt dat wel mee, want daar heb je geen rivier voor nodig, maar zo was het bij Johannes niet.⟨/p>
⟨p>Hij kwam in de hele omliggende streek van de Jordaan en hij proclameerde, hij predikte, hij herautte de doop van bezinning. Dat was bij de Jordaan, en de Jordaan in het algemeen is al een type van de dood. Ik vind dat opmerkelijk; de rivier eindigt ook in de dood. "Jordaan" betekent letterlijk: Jered Dan. Jered is afdaling, en Dan is het gebied waar de Jordaan begint. De rivier stroomt naar beneden, zoals rivieren geacht worden te doen natuurlijk, maar hij daalt af naar een heel diep punt. Sterker nog, naar het diepste punt dat er bestaat op aarde, namelijk de Dode Zee. Er is geen punt op aarde dat zo ver beneden de zeespiegel ligt als de Dode Zee: ruim 300 meter zelfs tegenwoordig. Het wordt steeds dieper, maar dat heeft vooral te maken met het waterniveau in de Dode Zee dat zakt. Het is een type van de dood en het eindigt in de Dode Zee. Dat is de rivier waarin men ondergaat en ook weer uit opstaat.⟨/p>
⟨p>Dat was bij de doop die Johannes predikte het geval, maar in feite begon Israëls geschiedenis daar ook mee. Want hoe kwam men in het land? Toch echt door de Jordaan hoor. Nu zegt u misschien dat de rivier bij die gelegenheid was drooggevallen, zodat men er doorheen kon, maar men ging wel dóór de rivier, de Jordaan. Zoals ze veertig jaar eerder door de Schelfzee gingen. Ook dat is trouwens een beeld van dood en weer uit het water opstaan; dat is sterven en opstanding. Dat is wat het uitbeeldt. Vandaar ook dat wij van oudsher spreken over de "doodsjordaan". In allerlei spirituals, die negrospirituals, is het altijd "the river Jordan". Hoe ging die ook alweer? Van Boney M. ook? Nee, dat is "Rivers of Babylon", dat is Psalm 137: "By the rivers of Babylon, where we sat down." Nee, ik ga geen moeite doen, maar er zitten een paar van die melodietjes in mijn hoofd. In ieder geval gaan die liederen over de doodsjordaan waar men doorheen gaat, waarna men vervolgens in het beloofde land komt met alle symboliek die daar dan weer bij hoort.⟨/p>
⟨p>Je zou het ook nog eens kunnen navragen aan Naäman, die daar ook alles van wist. Hij had aanvankelijk heel veel bezwaar om in dat "pestriviertje" te gaan – ik zeg het nu maar even met de woorden waarmee Naäman het ongeveer zal hebben aangeduid. Hij was melaats, maar hij moest daarin ondergaan, zeven keer zelfs, en hij kwam er als herboren uit. En denk aan Elia die door de Jordaan gaat, en Elisa die zijn mantel daarop krijgt. Er zijn trouwens nog wel meer dingen in die geschiedenis. Er was bijvoorbeeld een bijl die in de Jordaan viel en daar weer uitkwam. Alles wat in de Jordaan komt, komt er ook weer uit. Maar dan weet je ook meteen: het is een beeld van dood en van opstanding. Dat zie je trouwens ook in de geschiedenis van die bijl. Ik zat nog aan een geschiedenis te denken in verband met Elia, maar die kan ik me niet meer zo precies voor de geest halen. Laat maar even.⟨/p>
⟨p>In ieder geval is dat wat de Jordaan is. Alleen al van de rivier zelf, met de hele Bijbelse geschiedenis die daar in meekomt, gaat zo’n enorme sprake uit. En dat is wat Johannes dan ook herautte. Alleen al door wat hij deed, niet alleen door wat hij vertelde, maar simpelweg door wat hij uitbeeldde, was het al een daad van bezinning. Hij proclameerde dan ook de doop van bezinning.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-9" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3762" title="Speel af vanaf 01:02:42">▶ 01:02:42⟨/button> ⟨span>Metanoia: de Doop van Bezinning en Omdenken⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>De doop van bekering. We hebben het er al uitgebreid over gehad dat het woordje 'bekering' eigenlijk ⟨em>metanoia⟨/em> is. Dat ⟨em>noia⟨/em> heeft te maken met de denkzin. Bekeren is een ander idee, want bekeren is eigenlijk omkeren. Dat kent de Bijbel ook: het terugkeren. Israël wordt door de profeten voortdurend opgeroepen tot de ⟨em>teshuva⟨/em>, de terugkeer. Ze waren ooit begonnen bij God en worden opgeroepen om terug te keren naar hun God. En dan zou God hen ook weer doen terugkeren naar het land; dat is hetzelfde woord. Dat is het idee van terugkeer. Ook de natiën worden door Paulus opgeroepen om zich om te keren, dat wil zeggen: vanaf de afgoden tot de ware, levende God, zoals je dat leest in de brief aan de Thessalonicenzen.⟨/p>
⟨p>Maar het woord dat hier gebruikt wordt, wordt in vertalingen vaak heel discordant weergegeven – dat wil zeggen dat men het de ene keer zus en de andere keer zo weergeeft. Het wordt bijvoorbeeld ook vertaald met 'berouw', maar dat is het niet. Het heeft alles te maken met de denkzin. Denk maar aan het woord 'paranoia'. Dan denk je misschien: maar dan denk je toch juist niet meer goed? Dat is waar, maar dat is precies wat het woord zegt: je denkzin zit ernaast. ⟨em>Para⟨/em> is naast. ⟨em>Metanoia⟨/em> betekent simpelweg: omdenken. Letterlijk omdenken, of bezinnen. Het idee is vooral dat van de denkzin; dat mensen zouden gaan nadenken. Eigenlijk is 'omdenken' een perfecte weergave van het Griekse woordje ⟨em>metanoia⟨/em>. Dat is precies wat het woord is: kom tot bezinning, gebruik je verstand, denk erover na. Denk de zaken helemaal om.⟨/p>
⟨p>Bij ons heeft 'bekering' vooral die religieuze klank van veranderen van godsdienst: "Ik ben bekeerd, ik was boeddhist en ik ben nu moslim geworden." Maar dat is geen nadenken. Het gaat hier juist om het komen tot bezinning. Je wordt gewezen op bepaalde feiten, bijvoorbeeld de woorden in de Schrift. Kijk maar hoe dat er staat. Als Paulus in de synagoge komt, opent hij iedere keer de Schrift en dan bewijst hij de feiten vanuit de Schrift. Daarbij roept hij op om te bezinnen: denk na, geef de feiten een kans. Dat is 'bezin je'. Het heeft dus alles te maken met de denkzin.⟨/p>
⟨p>Ik vind het erg belangrijk om dit te benadrukken, omdat we allemaal grootgebracht zijn met het godsdienstige idee van bekering als 'berouw'. Dat associëren we vervolgens weer met spijt, maar dat is het niet. Het is echt iets wat te maken heeft met het gebruiken van je verstand. Men spreekt wel eens over een 'krachtdadige bekering'. Nou, de echte krachtdadige bekering is wanneer de feiten van de Schrift tot je gaan spreken en je beseft: dat is het, dat is wat er staat! Je hebt erover nagedacht, je hebt het nagezocht en nagespeurd, en dat bracht je tot bezinning.⟨/p>
⟨p>Het is vaak zo dat je op het moment dat je een kerk binnengaat, geacht wordt niet alleen je jas maar ook je verstand bij de kapstok te hangen. Dat is in ieder geval een breed gedragen idee in de wereld. Vervolgens gaat het in een preek om een fijn gevoel; je hart of je gevoel wordt aangesproken, maar daarmee bedoelt men dan vaak niet je innerlijk. Dat is echter niet waar het om gaat. Johannes gaf geen preek om mensen een fijn gevoel te bezorgen. Daarom is dat woordje 'proclamatie' ook geen preek in die zin. In dat geval was het een hele slechte, want het eerste wat hij tegen zijn publiek zei, was: "Adderengebroed!" Dat doe je niet echt om je publiek aan je te binden.⟨/p>
⟨p>Dat is wat hij proclameerde: de doop. Dat idee van de doop was overigens volstrekt bekend bij de Joden. Je moet niet vergeten dat Johannes uitsluitend predikte onder het volk Israël. Ik doe nu geen moeite om dat aan te tonen, maar je vindt het diverse keren heel expliciet zo verteld: Johannes kwam om het volk Israël te prediken. En het volk Israël kende de doop bij allerlei gelegenheden. Alleen het bijzondere van Johannes was dat híj de anderen doopte. Vandaar dat hij genoemd werd 'de Doper'. Dat fenomeen kende men niet, want Joden doopten zichzelf altijd. Men had een doopbad in de synagoge; elke synagoge heeft nog steeds een ⟨em>mikva⟨/em>, zo'n bad waarin je je bij allerlei gelegenheden wast en ritueel reinigt. Dat is gewoon een doop, maar dat doe je zelf; je wast jezelf. Maar Johannes doópte. Dat fenomeen was nieuw, dat een ander jou doopte. Vandaar de vraag: "Johannes? Welke Johannes? Nou, de Doper, die andere mensen doopt." Dat was nieuw, maar niet het idee van de doop, want dat kenden de Joden ontzettend goed. Hij proclameerde de doop van bezinning.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-10" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4217" title="Speel af vanaf 01:10:17">▶ 01:10:17⟨/button> ⟨span>Aphesis: de Loslating van Zonden in Plaats van Vergeving⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>En nu heb ik nog iets, want in de gewone vertalingen staat 'vergeving van zonden'. Ook in de interlineair wordt het zo weergegeven, maar dat wekt toch een verkeerde indruk, als u het mij vraagt. Het woord voor vergeving dat hier staat is namelijk ⟨em>aphesis⟨/em> en dat betekent letterlijk 'loslaten' of 'loslating'. Ons woord 'vergeven' komt letterlijk ook van 'overgeven'. Vergeven wil zeggen: je laat het los. U weet nog wat eeuwen geleden Tetzel deed in de dagen van Luther. Wat verkocht hij? Aflaten. Maar aflaten was niets anders dan aflatingen; dat was min of meer een synoniem voor vergeving. Vergeving is eigenlijk ook dat je aflaat, dat je loslaat.⟨/p>
⟨p>Maar nu even een andere vraag: loslating van wat? Eerst nog even dit. De eerstvolgende keer dat Lukas weer spreekt over dit woord ⟨em>aphesis⟨/em> — dit is Lukas 3 vers 3 — is in Lukas 4 vers 18. Daar wordt het inderdaad vertaald met 'loslating', maar dan gaat het over gevangenen: de loslating van gevangenen en het in vrijheid stellen van gevangenen. Maar dat is een heel ander idee. Kijk, wat is nu loslating van zonden? Wij denken altijd — en dat is ook de gedachte bij vergeving — dat er bij God een verandering plaatsvindt, zodat Hij ons de zonde die de mens doet, loslaat. Dan is het woord dus eigenlijk een beschrijving van een verandering bij God.⟨/p>
⟨p>Ik ontken niet dat God loslaat, maar ik denk dat de gedachte hier niet zozeer gaat over wat het uitwerkt bij God, maar over de verandering bij de mens. Namelijk dat de méns de zonde loslaat; het aflaten van zonden. Om even terug te komen bij Johannes: hij herautte de doop van bezinning. Tot wat? Tot loslating van zonden. Maar dan zou je de vraag moeten stellen: wie moet er loslaten? Dan zeggen wij: "Ja, God, zodat Hij het ons niet meer aanrekent." Dat is weliswaar waar, maar dat is sowieso waar. Het gaat erom wat de bezinning uitwerkt bij de mens, namelijk de loslating van zonde.⟨/p>
⟨p>Dit is een totaal andere gedachte en een heel belangrijk punt. Als je bedenkt dat zonde eigenlijk het ontkennen van God is — het ontkennen dat God ook echt Gód is — dan is het natuurlijk prachtig. Je bezint je op wie Hij is en dat Hij God is. Zonde is ook 'doelmissen', en door bezinning laat een mens dat los. Je hoeft geen probleem meer te maken met de zonde. Het idee is altijd: "Gaat God het wel vergeven?" Maar dat is het probleem niet. Ik wou zeggen dat dit een calvinistische gedachte is, maar ik denk dat het nog verder teruggaat in de kerkgeschiedenis, gewoon in de hele katholieke traditie: altijd maar die vraag of God het wel wil vergeven. Alsof het probleem bij God lag, maar daar gaat het niet om.⟨/p>
⟨p>Het punt is dat als een mens zich zou bezinnen, dat leidt tot de doelstelling: de loslating van zonde. Dat is gewoon wat het uitwerkt. Dat is een woord uit het Johannesevangelie: de waarheid maakt vrij en de waarheid zet ook vrij. Zoals een gevangene vastzit maar wordt losgelaten, zo ben jij vrij van je zonde. Dat is de kracht van de waarheid waarop je je bezint. Waar leidt dat toe? Tot loslating van zonden. Je wordt in vrijheid gesteld. Het gaat er dus niet om dat er bij God wat verandert, maar dat er bij de mens wat verandert.⟨/p>
⟨p>Je krijgt dan een totaal ander perspectief. Het probleem is niet dat er bij God iets veranderd moet worden. Het punt van de prediking en het belang van die boodschap die geheraut wordt, is dat de mens door het Woord wordt veranderd tot loslating van zonde. Hij wordt in vrijheid gesteld. Dat is precies wat de waarheid doet: het bevrijdt je. Maar wat doet nu het ritueel dopen?⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-11" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4591" title="Speel af vanaf 01:16:31">▶ 01:16:31⟨/button> ⟨span>De Unieke, Passieve Rol van de Dopeling⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Ze kenden de doop, maar waarom stelt God dan een man aan die iemand helemaal onderdompt onder het water, zoals hij dat ook bij de Heer Jezus deed? Waartoe is die doop op dat moment eigenlijk bestemd? Kijk, bezinning is natuurlijk een belangrijk onderdeel, maar het ritueel op zichzelf is heel specifiek. Zij kenden natuurlijk de rituele afwassingen of de reinigingen; die rituelen deden de priesters voordat ze dienden in de tempel. Maar dat deden ze dan zelf. Waarom heeft God Johannes dan aangesteld om juist de mensen op te roepen om door hém gedoopt te worden? Of, zoals je eigenlijk bedoelde: gedoopt te wórden. Ja, dat doet Johannes. Je doet dat niet zelf.⟨/p>
⟨p>Daar gaat een belangrijke sprake van uit, namelijk: je wordt gedoopt. Dat doe je zelf niet, en dat geldt eigenlijk ook voor die loslating. Het is een ander die maakt dat je nieuw leven ontvangt. Dat is ook wat de doop in de Jordaan voorstelt: je krijgt een nieuw leven. Je sterft en je staat op; je krijgt een nieuw leven in vrijheid. En dat wordt gedaan. In feite spreekt het natuurlijk niet alleen van wat Israël zal ontvangen als ze tot nieuw leven komt op de derde dag, maar uiteindelijk spreekt het in de eerste plaats van de Heer Jezus Christus zelf, die stierf en opstond en op de derde dag verrees. Toch?⟨/p>
⟨p>Of is dat wat je bedoeld had, Aad? Eigenlijk niet? Maar jij nodigt mij nu uit om iets te zeggen, maar waarom zeg je het zelf niet gewoon? Want ik weet natuurlijk niet precies wat jij wilt dat ik ga zeggen. Johannes zei hier ook: "Zie het Lam Gods, dat de zonde van de wereld wegneemt." Enkelvoud trouwens: de zonde. En dat is ongeloof. Ja, ongeloof. Maar Aad, misschien kun je het even kort aangeven waar je precies mee zit?⟨/p>
⟨p>Het gaat om het fenomeen dat iemand dus feitelijk wordt aangesteld om iemand anders onder het water te brengen. Waarom moest dat zo gebeuren? Daar zit je mee, want later kom je dat ook weer tegen. Maar wil je nou dat ik daar iets over zeg? Oké, dat is je vraag aan mij. Ik dacht dat jij het antwoord wist, maar dat jij wilde dat ik dat hier ook zou vertellen. Maar dat Johannes juist bestemd is om dat fenomeen toe te passen, was nieuw; een 'Johannes de Doper' kenden ze helemaal niet. Nee, dat kenden ze niet.⟨/p>
⟨p>Dus het idee is: je laat het gebeuren. Het wordt voor je gedaan; je wordt gedoopt. En dat betekent dat de dopeling in dit geval niet actief is, maar volkomen passief. Je ondergaat het; een ander doet het. Maar ja, feitelijk is dat precies de waarheid waar het allemaal over gaat. Hoe kom je tot inzicht? Hoe kom je tot bezinning? Hoe kom je überhaupt tot geloof? Dat onderga je. Inzicht is immers niet iets wat je zelf bewerkt, het is eigenlijk een geschenk. De vraag "Wat zullen wij doen?" werd wel gesteld, maar dat konden ze niet uit zichzelf.⟨/p>
⟨p>Terwijl we er zo over doordenken, zie je het verschil: onder de wet, onder het oude verbond, doopte men zichzelf. En nu komt er iemand ter aankondiging van het Nieuwe Testament en die zegt dat je gedoopt wórdt. Je ontvangt het dus; jij bent daarin passief en het is niet meer je eigen werk, maar je ontvangt het. Dankjewel, zo komen we er wel. Die waterdoop symboliseert natuurlijk afwassing en reiniging; dat was nogal voor de hand liggend, want dat is wat water nu eenmaal altijd doet. Dat is wat het ritueel van de doop altijd al uitbeeldde, ongeacht of men dat nu zelf deed of dat je het liet doen.⟨/p>
⟨p>Johannes heeft dit niet zelf verzonnen. Het woord, de last van de Heer, van Yahweh, kwam op hem en toen ging hij dit doen. Terwijl ik er nu zo over nadenk — dit is allemaal spontaan — moet ik denken aan wat we lezen in vers 2: de uitspraak van God kwam tot Johannes, de zoon van Zacharias, in de woestijn. Daar was hij dus, maar wat die uitspraak precies was, wordt niet direct gezegd. Het enige wat er gezegd wordt, is wat hij vervolgens ging doen: hij kwam in de hele omliggende streek van de Jordaan en proclameerde de doop van bezinning tot loslating van zonde. Alsjeblieft, dat is de uitspraak die tot hem kwam.⟨/p>
⟨p>Dat is heel bijzonder, want daar moest een speciale uitspraak van Godswege voor komen. In het Oude Testament las hij dat namelijk niet; het hele idee van een doper was volkomen nieuw. Daar was dus een uitspraak van boven voor nodig om hem daartoe te brengen. En daarom ging hij van de woestijn naar de Jordaan en de hele streek eromheen. Aan beide zijden van de oever van de Jordaan heeft hij dat geproclameerd, maar ook gewoon uitgebeeld en daadwerkelijk gedaan. Dat was het unieke van wat hij deed. Bezinning: hij verkondigde dat en beeldde het uit, en het was tot loslating van zonde. Daar hebben we al wat over gezegd, maar daar moeten we nog eens een keertje meer mee doen. Terwijl ik er zo over vertel, realiseer ik me dat het een heel nieuw concept oplevert: die loslating van zonde. Het gaat niet om een verandering bij God, maar om de verandering bij de mens. Dat is heel belangrijk. Laten we het wel een beetje vreedzaam houden hier; men denkt soms dat hij het zelf moet doen in eerste instantie, maar dat is niet zo. Nee, dat doet de doper. En er staat trouwens ook bij dat hij dat zo deed.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-12" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="5064" title="Speel af vanaf 01:24:24">▶ 01:24:24⟨/button> ⟨span>De Wegbereider: een Roepende in de Woestijn (jesaja 40)⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Het feit dat hij ging roepen, was geschreven in het boek Jesaja. Kijk het maar na. Wat nu volgt is een citaat uit Jesaja 40, zoals het is geschreven in het boek van de woorden van de profeet Jesaja: "De stem van één die roept in de woestijn." Let op, het is de stem. Het gaat dus niet om de roeper, maar om de roep, om de stem en om wat hij zegt. Wat helpt om Johannes te begrijpen, zoals zijn hele optreden wordt beschreven, is dat hij nooit op zichzelf wees, maar juist altijd van zichzelf af wees. Als hij uitleg gaf over waar hij mee bezig was, dan zei hij: "Ik doe dit wel zo, maar na mij komt Iemand anders; ik ben alleen maar een wegbereider." Dat staat trouwens ook in Jesaja 40: de stem van één die roept in de woestijn. Tot op de dag van vandaag is dat een uitdrukking: een roepende in de woestijn. Dat betekent meestal dat je geen gehoor vindt.⟨/p>
⟨p>Dan begrijp je ook meteen waarom het een last is. We hadden het er in de pauze nog even over: vertel het Woord maar eens en je komt tot de ontdekking dat je een roepende in de woestijn bent. Dit is trouwens ook bijzonder als je erover doordenkt. Want die woestijn, waarom was hij daar? Het is een type van de toestand waarin het volk zich bevond. Feitelijk is het een plaatje van de situatie onder Mozes. Want waar bracht Mozes het volk? In de woestijn. Mozes staat in het algemeen voor de wet en voor het oude verbond. Mozes bracht het volk in de woestijn, maar heeft hij hen ook in het beloofde land gebracht? Nee, uitdrukkelijk niet. Onder Mozes kwam men in de woestijn, maar het was onder leiding van Jozua dat men via de Jordaan in het beloofde land terechtkwam.⟨/p>
⟨p>Je mag het kleurenplaatje zelf verder invullen. Johannes was in de woestijn als een roepende, maar wat doet hij? Hij brengt het volk eigenlijk bij de Jordaan. Waarom doet hij dat? Als een wegbereider, om te wijzen op Hem die zou komen. En wat dacht je? Hoe heet Hij? Jehoshua. Dat is exact dezelfde naam als degene die het volk Israël via de Jordaan in het beloofde land bracht. Niet onder Mozes; onder het oude verbond was men in de woestijn. Onder leiding van Jozua komt men via de Jordaan in het beloofde land. Oude verbond, nieuwe verbond — dat is wat hier eigenlijk uitgebeeld wordt. Je ziet dat daar zoveel symboliek en typologie in zit. Het feit dat Johannes eerst daar was en vervolgens naar de Jordaan gaat, daar gaat een enorme sprake van uit. De hele geschiedenis die we in de Hebreeuwse Bijbel vinden opgetekend, komt weer tot leven. Dat is een mooie woordkeuze in dit verband: het komt tot leven, het komt uit de Jordaan.⟨/p>
⟨p>Wat zegt Jesaja nog meer? "De stem van één die roept in de woestijn: maak gereed de weg van de Heer en maak Zijn paden recht." Het ging niet om hemzelf; het was voorbereidend werk. Hij moest iets gereed maken om voor de Heer die na hem zou komen, de weg te plaveien, om het zo te zeggen. "Elke ravijn zal gevuld worden en elke berg en heuvel zal verlaagd worden." Dat is beeldspraak, maar waarvoor dan? Als je het mij vraagt, staan die ravijnen voor leegheid. Vandaar ook dat ze gevuld worden. Een ravijn moet opgevuld worden, en dat was precies de toestand van het volk: ze waren leeg. Dat zou gevuld worden, en daartoe kwam hij juist.⟨/p>
⟨p>Aan de andere kant hebben we elke berg en heuvel. Waar spreekt dat van? Dat zijn verhogingen, en die zouden verlaagd worden. Dus aan de ene kant wordt er gevuld en aan de andere kant verlaagd. Het ene spreekt van leegheid die vervuld wordt, en aan de andere kant worden bergen en heuvels vernederd. Dat is exact hetzelfde woord: verlaagd is vernederd. Het wordt dus echt "Neder-land": vlak. Vernederland. Alles wat hoog is, wordt vlak gemaakt, en alles wat laag is — de diepten en de leegten — wordt gevuld. Dat is precies wat Johannes deed met het woord van bezinning dat hij bracht, uitbeeldde en aankondigde. Daarmee vervulde hij de leegte en daarmee vlakte hij ook de hoogmoed van de mens af.⟨/p>
⟨p>En dan nog iets: "De krommingen zullen recht zijn en de oneffenheden tot vlakke wegen." Krommingen spreken uiteraard van wat onrecht is; wat niet recht is. En wat doet hij daarmee? Dit is allemaal wat het Woord doet. Johannes sprak het Woord en dat vult, maar het verlaagt ook de mens in zijn hoogmoed — de mens die zich verheft en zich heel wat verbeeldt. Dat wat krom is, wordt rechtgemaakt en alle mogelijke obstakels worden verwijderd, zodat het vlakke wegen worden.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-13" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="5496" title="Speel af vanaf 01:31:36">▶ 01:31:36⟨/button> ⟨span>De Ultieme Climax: Alle Vlees Zal de Redding van God Zien⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>"En alle vlees," staat er dan bij, en dat is eigenlijk de climax: en alle vlees zal de redding van God zien. Dat wordt trouwens op alle mogelijke niveaus waar. Want ja, neem dit nu even zoals het er staat: en alle vlees zal de redding van God zien. Wat betekent de naam van Jezus? Yahweh is Redder. En alle vlees zal de redding van God zien.⟨/p>
⟨p>In Lucas 2 werd er gezegd: "Ik verkondig u grote blijdschap, die heel het volk ten deel zal vallen." Maar vervolgens wordt er gesproken over alle volkeren die daar straks, in de komende aion, ook in zullen delen. Maar wat dacht je? Eigenlijk is "alle vlees" de ultieme vervulling; dat is gewoon ieder menskind. Zij zullen de redding van God zien. Wist Johannes dat ook al op die manier? Ik denk het niet, en dat hoeft hij ook niet te vertellen. Maar dat is wel wat er in die woorden al besloten ligt.⟨/p>
⟨p>Paulus zou dat in zijn volheid laten zien: hoe God inderdaad de redding geeft aan elk mens. Hij wil dat alle mensen gered worden, Hij is ook de Redder van alle mensen. Zo zie je dat die waarheid steeds grootser wordt en in steeds rijkere mate zijn vervulling zal vinden.⟨/p>
⟨p>Dat lijkt me een mooi moment om af te sluiten. Is dat niet geweldig? Alle vlees zal de redding van God zien. Zoiets kun je niet overdrijven, want het is altijd groter dan je denkt. Je kunt het wel onderwaarderen, en dat is wat allerwege gebeurt, maar dat verhindert ons natuurlijk niet om het toch te vertellen: alle vlees zal de redding van God zien. Goed, dan gaan we de volgende keer verder bij Lucas 3 vers 7. We zijn niet zo heel erg opgeschoten vandaag, maar we doen ook geen marathon.⟨/p>