⟨h3 id="hoofdstuk-1" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="0" title="Speel af vanaf 00:00">▶ 00:00⟨/button> ⟨span>Inleiding: het Profetische en Israëlitische Karakter van de Brieven⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Inmiddels hebben we al een vijftal keren stilgestaan bij het boek De Openbaring, voornamelijk nog bij het eerste hoofdstuk. Hoewel ik erbij moet zeggen dat we de vorige keer al een flinke stap hebben genomen in het tweede en het derde hoofdstuk; in die zin dat we ze nog niet in detail hebben bekeken. De vorige keren hebben we ons beziggehouden met wat we doorgaans de brieven in Openbaring 2 en 3 noemen. Eigenlijk is 'de brieven' helemaal geen correcte term, want het zijn geen zeven afzonderlijke brieven. Het zijn open brieven in één boek.⟨/p>
⟨p>Ik kom daar straks misschien nog even op terug. Maar voordat je je bezighoudt met de details, is het goed om eerst te overwegen wat het karakter en de setting is van deze boodschappen aan de zeven ekklesia's. Daar is heel wat om te doen en er zijn verschillende uitleggingen van; we hebben er destijds diverse besproken. Wat we tot dusver gezien hebben – en dat werd eigenlijk al duidelijk in de eerste acht verzen van de inleiding – is dat het hier gaat om Israëlitische ekklesia's. Sowieso is het hele boek De Openbaring echt een Israëlitisch boek.⟨/p>
⟨p>Het is gericht aan dat volk dat God bestemd had, te midden van de hele volkerenwereld, om een koninkrijk van koningen en priesters te zijn. Zo staat het ook in vers 6: "Hij heeft ons tot een koninkrijk, tot priesters voor zijn God en Vader gemaakt." Dan weet je meteen dat het hier over het volk Israël moet gaan. God heeft nog een geweldig plan met dat volk en via hen gaat Hij de hele wereld zegenen. Maar dan praten we over een tijd die nog voor ons ligt; zover is het nog niet. We leven nu nog in de tijd van de verborgenheid. Straks gaat Jezus Christus openbaar worden, vandaar dat het boek De Openbaring van Jezus Christus heet. Hoofdstuk 1 vers 1 pakt dat meteen zo op.⟨/p>
⟨p>In die tijd is de periode van de verborgenheid waar Paulus over schrijft voorbij en breekt er een heel nieuwe fase in de heilsgeschiedenis – of de wereldgeschiedenis – aan. Die periode wordt in hoofdstuk 1 vers 10 de dag van de Heer genoemd. Johannes zegt daar: "Ik kwam in vervoering des geestes in de dag van de Heer." Dat wil zeggen dat Johannes werd verplaatst. Hij was op het eiland Patmos en werd, niet lichamelijk maar in de geest, verplaatst naar de dag van de Heer. Hij maakte in de geest een tijdreis naar de toekomst. Vanuit die toekomst heeft hij deze dingen waargenomen; alles in dit boek wordt geplaatst in die tijd, in de dag van de Heer. We bevinden ons dus echt op toekomstige bodem.⟨/p>
⟨p>Dit is een profetisch boek en daarmee is de tijd gekarakteriseerd: het is de dag van de Heer, de dag van de openbaring. Maar je kunt het ook anders zeggen: het karakter is hiermee aangegeven. Het is niet gericht aan de ekklesia die het lichaam van Christus is, maar aan het volk van Israël. Dat is ook het karakter van de zeven ekklesia's; het zijn Israëlitische gemeenten. "Een Joodse gemeente", zo je wilt. Dat is niet helemaal de juiste term, maar in de praktijk komt het daar wel op neer. De inhoud van het boek is profetisch voor die periode en dat sluit naadloos aan op de rest van het boek; op alles wat beschreven wordt vanaf hoofdstuk 4 tot aan het einde. Dat is de tijd waarin ook die zeven ekklesia's zich bevinden: in de dag van de Heer.⟨/p>
⟨p>Straks pakt God de draad weer op met dat volk en dan zullen er zeven ekklesia's zijn, zoals er trouwens ooit in het verleden ook zeven ekklesia's waren in Asia. Het is dus ook historisch; er waren in die dagen Joodse ekklesia's, maar die zullen er straks opnieuw zijn en die worden hier aangeschreven. Het is dus niet zozeer de vraag of het historisch of toekomstig is; het is beide waar. De ekklesia's die er waren in de dagen van het boek Handelingen, met dat typische Joodse karakter – we zullen dat vanavond nog wel zien – die zullen er straks opnieuw weer zijn. Eigenlijk is wat we in de nabije toekomst gaan beleven een voortzetting van de lijn zoals je die al vindt in het boek Handelingen. Wat we vandaag meemaken, is een onderbreking die te maken heeft met de brieven van Paulus. Maar goed, laten we niet alles erbij halen. Ik wil nog op één algemeen punt wijzen voordat we echt vers voor vers gaan bespreken.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-2" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="406" title="Speel af vanaf 06:46">▶ 06:46⟨/button> ⟨span>Parallellen Tussen de Zeven Brieven en Israëls Geschiedenis⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Het is heel interessant dat het hier gaat over twee groepen brieven. Ik neem dat spraakgebruik nu toch maar weer even over; je kunt het zo zeggen, maar je moet dan wel beseffen dat het zeven open brieven zijn die gebundeld zijn in één boek. Al die afzonderlijke ekklesia's hebben dat hele boek gelezen, inclusief de brieven die aan de andere plaatsen waren gericht.⟨/p>
⟨p>Maar dan nog zijn het twee groepen brieven. We vinden daarin verwijzingen naar Israëls woestijnreis, en dat is precies in de volgorde die we ook vinden in hoofdstuk 2 en 3. Eerst krijg je de ekklesia in Efeze, waarbij al wordt verwezen naar Israëls woestijnreis. Die wordt daar vergeleken met de eerste liefde. Ik kom daar straks nog even op terug wanneer we de brief aan Efeze vers voor vers gaan bespreken: de tijd van de bruidstijd, de tijd van de eerste liefde. Ook bij Smyrna is er sprake van beproevingen, zoals Israël die ook heeft beleefd en meegemaakt gedurende de woestijnreis. In de brief aan Pergamum wordt er nogal uitgebreid verwezen naar Bileam, en Bileam herinnert natuurlijk ook aan de woestijnreis.⟨/p>
⟨p>Vervolgens komen we bij de vier ekklesia's die daarna komen, vanaf Tyatira. Die brieven verwijzen ook naar Israëls geschiedenis, maar dan naar Israëls geschiedenis in het land. Het is heel interessant hoe zelfs de volgorde van die ekklesia's aansluit op de geschiedenis van Israël. Het bevestigt trouwens ook weer het Israëlitische karakter van deze zeven ekklesia's. De eerste drie—Efeze, Smyrna en Pergamum—verwijzen dus naar de woestijnreis. Dan volgen de andere ekklesia's, beginnend bij Tyatira, waar verwezen wordt naar Izebel. Zij was een vrouw in de dagen van de tien stammen, in de tijd van koning Achab.⟨/p>
⟨p>In Sardes lees je dat de naam wordt uitgewist, een terminologie die ook wordt gebezigd in verband met Israël: dat ze uit het land zouden worden gewist en zouden verdwijnen. In Filadelfia is er sprake van de sleutel van David, wat herinnert aan het boek Jesaja en eveneens aan de koningen van Juda. Ook dat is trouwens weer boeiend, want Tyatira en Sardes verwijzen naar het huis van Israël, terwijl Filadelfia en Laodicea verwijzen naar het huis van Juda. De overeenkomsten en de parallellen stapelen zich op. We komen hier bij de bespreking zeker nog op terug, maar ik wijs er nu in het algemeen alvast op dat deze brieven allemaal, zelfs in hun volgorde, verwijzen naar Israëls geschiedenis in respectievelijk de woestijn en later in het land.⟨/p>
⟨p>Laodicea eindigt dan eigenlijk nogal tragisch. Laodicea is het dieptepunt van deze ekklesia's, want daar lees je de waarschuwing dat ze uit de mond zullen worden gespuurd. Dat is precies wat er met het huis van Juda uiteindelijk is gebeurd: ze werden uit het land verdreven. Sommige linken zijn misschien iets minder voor de hand liggend, maar andere—zoals de eerste liefde, Bileam, Izebel en de sleutel van David—liggen voor het oprapen. Dat is heel aantoonbaar te combineren en loopt parallel met de geschiedenis van Israël. Ik denk dat we dat dus echt goed in gedachten moeten houden. Het bevestigt precies wat we al eerder zagen.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-3" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="686" title="Speel af vanaf 11:26">▶ 11:26⟨/button> ⟨span>De Boodschapper van de Ecclesia: de Shaliach Tzibur⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Dan wordt het eindelijk tijd om van de algemene opmerkingen en terugblikken naar de details te gaan. Ik moet daarbij meteen zeggen dat ik nu iets ga vertellen waar ik kort over kan zijn, omdat ik het al eerder heb aangestipt. Elke brief begint namelijk met: "Schrijf aan de boodschapper van de ekklesia in...". Daarna volgen de zeven adressen met de bijbehorende inhoud. We hebben al gezien dat dit een ambt is in de synagoge, en ook dat bevestigt weer precies waar we het over hebben.⟨/p>
⟨p>Kijk, dat is het mooie: als je schriftstudie doet, kan het wel eens zijn dat je een bepaald draadje kwijtraakt of dat je iets ontgaat, maar dan blijkt de rest van de context en alle andere lijnen in exact dezelfde richting te wijzen. Je kunt de draad eigenlijk nooit kwijtraken. Als het ene niet duidelijk genoeg is, dan is het andere dat wel. Alles in dit boek onderstreept dat het gaat om Israël en hoe God via Israël de rest van de wereld bereikt, maar ook hoe Hij via Israël Zijn koninkrijk gaat vestigen.⟨/p>
⟨p>Wat ik hierover heb gezegd is dit: de boodschapper van de ekklesia wordt in de NBG-vertaling of de Statenvertaling 'de engel van de gemeente' genoemd. Maar het is geen 'engel van de gemeente'; die vertaling zet je meteen op een verkeerde gedachte. Het gaat niet om een hemelwezen, het gaat over een boodschapper van de ekklesia. Er is een directe Hebreeuwse parallel voor; het is eigenlijk een in het Grieks vertaalde Hebreeuwse term, namelijk de shaliach Tsibbur. Tegenwoordig wordt dat meestal een chazzan genoemd, maar van origine, van oudsher, heet dat een shaliach Tsibbur. En wat betekent shaliach Tsibbur? De boodschapper van een ekklesia, van een volksvergadering. Dat is wat het betekent. Dit kunt u onomstreden in alle handboeken zo terugvinden, dus daar hoef ik verder niets meer over te zeggen, want dat hebben we bij een eerdere gelegenheid al uitgebreider bezien.⟨/p>
⟨p>Dit moest dus worden geschreven, en dan volgt er een dubbele punt: "Dit zegt...". Oh nee, wacht even, ik moet er nog iets bij vertellen over Efeze. U weet het: dat was een metropool, ooit de hoofdstad van Asia. Dan heb ik het natuurlijk niet over het werelddeel, maar over dat westelijke deel van het huidige Turkije. Er is weinig meer van de stad over, in tegenstelling tot de volgende plaats die hier beschreven wordt, namelijk Smyrna. Dat is tegenwoordig een gigantische stad: Izmir. Maar van Efeze is weinig meer over.⟨/p>
⟨p>Dit is het mooie van PowerPoint: je kunt dat gewoon via een kaartje laten zien. Hier heb je Efeze en daar Smyrna. U ziet het, je kon eigenlijk zo... stel je voor dat er een treinverbinding was, dan zou je zo een spoorlijn kunnen trekken tussen al die verschillende plaatsen. Dat is ook precies de wijze waarop dat allemaal is besteld en doorgegeven. Hier ligt Efeze.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-4" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="905" title="Speel af vanaf 15:05">▶ 15:05⟨/button> ⟨span>De Zeven Sterren en de Gouden Kandelaren⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>En dan staat er: dit zegt Hij, die de zeven sterren in Zijn rechterhand houdt. En dat verwijst – en het is heel opmerkelijk – iedere keer als zo'n brief wordt ingeleid, dan wordt de spreker geïntroduceerd met een karakteristiek die al in hoofdstuk 1 was aangegeven. In dit geval: dit zegt Hij die de zeven sterren in Zijn rechterhand houdt, en dat was gezien in hoofdstuk 1 vers 16.⟨/p>
⟨p>Ik heb trouwens indertijd ook al verteld dat het woord 'ster' wat misleidend is. Het is op zich prima, maar het betekent eigenlijk 'lichtgever'. De term is breder. Het zijn zeven lichtgevers en dat kan een ster zijn, maar dat hoeft niet. En hier in dit verband gaat het om brandende pitten, want dat zijn ook lichtgevers. Die link lijkt mij nogal duidelijk omdat het hier gaat over zeven lichtgevers en zeven gouden kandelaren. Dan moet je niet aan sterren als hemellichamen denken, maar aan pitten, aan lichtgevers. Dat lijkt mij nogal voor de hand liggend.⟨/p>
⟨p>Het was gezien in hoofdstuk 1 vers 16 en het was uitgelegd in vers 20. Want er werd al gezegd van die zeven boodschappers, die zeven sterren of die zeven lichtgevers in Zijn rechterhand: dat zijn de zeven boodschappers van de ekklesia. Dus het ene was beeldspraak en de uitleg werd erbij gegeven.⟨/p>
⟨p>We hebben toen al een keertje eerder gezegd dat het heel vreemd is – of ja, ook wel weer komisch soms, vind ik, en dat klinkt misschien wat arrogant – maar als men daar zo over in het duister tast van: "Ja, wat zijn die zeven engelen van de gemeente nou?" Men maakt daar weer een vraagstuk van, terwijl dat nu juist het antwoord is! Hij zag iets met een betekenis, een symbool, en vervolgens wordt dat uitgelegd: dat zijn de zeven boodschappers van de ekklesia. Dat is het antwoord. Dat is geen raadsel, dat is het antwoord; dat is de uitleg van de symboliek.⟨/p>
⟨p>Dus als je dat raadsel daarna nog steeds tegenkomt, dan weet je op voorhand dat je hier iets heel belangrijks ontgaat. Dat betekent dat je je brein weer even helemaal moet resetten. Misschien moeten we even in een heel andere richting denken. Moeten we niet denken in kerkelijke termen, maar moeten we denken in de termen van synagoges? Aha, maar dan wordt het in één keer helemaal duidelijk.⟨/p>
⟨p>"Dit zegt Hij die de zeven sterren in Zijn rechterhand houdt." Hij houdt ze vast, de nadruk ligt er eigenlijk ook hier echt op. Hij is het die ze vasthoudt, die lichtgevers. Dat betekent dus gewoon dat Hij er zorg voor draagt. Hij zorgt ervoor zoals trouwens de hogepriester – daar heb ik geloof ik bij een eerdere gelegenheid al op gewezen – zoals de hogepriester in de tempel of in de tabernakel ook inderdaad zorg droeg voor de pitten, de brandende pitten van de kandelaar. Hij zorgt ervoor, Hij heeft dat allemaal in Zijn hand.⟨/p>
⟨p>Nou, dit zegt Hij die de zeven sterren in Zijn rechterhand houdt, die in het midden van de zeven gouden kandelaren wandelt. En dat was gezien al in hoofdstuk 1 vers 12 en 13 en uitgelegd ook in hoofdstuk 1 vers 20. Dat zijn de zeven ekklesia's. "Aangenaam, dit ben Ik. Nu heb Ik je wat te zeggen." Dit zegt Hij, en wat heeft Hij te zeggen? We lezen verder. Hij zegt tegen hen:⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-5" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1167" title="Speel af vanaf 19:27">▶ 19:27⟨/button> ⟨span>Efeze Geprezen: Valse Apostelen Getest aan het Woord⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>"Ik heb je werken waargenomen." Of: "Ik weet van jouw werken. En de moeite..." In de NBG-vertaling staat "de inspanning". En het verduren. Verduren is iets anders dan volharden. Volharden is actief, verduren is passief; dat is wat je allemaal ondergaat. De Heer zegt tegen hen: "Ik weet dat, en ik heb ook waargenomen wat jullie doen, wat jullie werken zijn. En dat je de kwaden niet kunt verdragen en hen op de proef stelt die van zichzelf zeggen afgevaardigden of apostelen te zijn en het niet zijn."⟨/p>
⟨p>U ziet, hier staat gewoon het woord apostel, maar een apostel is een afgevaardigde. Het gaat hier natuurlijk om mensen die claimen een afgevaardigde, een apostel van Jezus Christus te zijn, maar dat niet zijn. Ten onrechte maakten zij daar aanspraak op. De gelovigen in Efeze waren kritisch; ze hebben hen getest, op de proef gesteld. En er staat: "Je hebt hen leugenaars bevonden."⟨/p>
⟨p>U moet zich voorstellen — want iedere keer zullen we daar weer in bevestigd worden — deze ekklesia's worden aangeschreven, maar het zijn ekklesia's die in de toekomst daar weer zullen zijn. Het zal een tijd zijn die gelijk is aan de tijd die in Matthäus 24 besproken wordt, namelijk de tijd die vlak voorafgaat aan de verschijning van de Heer aan Israël. Kortom, aan wat wij dan de wederkomst noemen. Dan zullen er vele valse profeten en valse christussen zijn, vele valse gezalfden. Wat moet je daarmee doen? Hoe test je die? Van de ekklesia in Efeze lees je dan: zij hebben dat gekund. Zij hebben hen getest en de valse apostelen, de valse afgevaardigden, zijn voor hen door de mand gevallen. Want er staat: "Je hebt hen leugenaars bevonden." Met andere woorden: ze hadden een valse claim.⟨/p>
⟨p>Dat kan maar één ding betekenen: zij hadden het Woord, de Schrift. Dat is dé manier om waarheid van leugen te onderscheiden. Dan is het niet de vraag of mensen aardig zijn, of vriendelijk, of leuk, of charisma hebben, of veel aanhang. Sterker nog, dat kan juist een aanwijzing zijn dat je mis zit. Nee, de vraag is: is het in overeenstemming met wat er staat geschreven?⟨/p>
⟨p>In dit geval gaat het om afgevaardigden van Jezus Christus. Die mensen zijn er trouwens nu ook hoor. Terwijl ik zeg dat deze brieven in feite nog besteld moeten worden in de toekomst, in de dag van de Heer, moet ik er natuurlijk ook bij zeggen waarom we hier vanavond zitten en deze brieven bestuderen. Ondanks het feit dat het niet direct aan ons gericht is — waarvan akte — is het toch heel belangrijk om te zien dat er veel van op te steken is voor ons. Al is het maar van een zin als deze: dat zij valse afgevaardigden aan de kaak hebben gesteld omdat ze een valse claim hadden.⟨/p>
⟨p>Ook vandaag zijn er mensen die zeggen: "Wij zijn apostelen van Jezus Christus." Dat kan trouwens sowieso niet; dat is volstrekt uitgesloten. Die horen namelijk bij de eerste generatie. Een apostel is iemand die de Heer Jezus Christus hier heeft gezien en een getuige is geweest van de opstanding. Dat was zelfs een heel belangrijk criterium toen Judas vervangen moest worden. In Handelingen 1 lees je dat er criteria werden gesteld aan wat een apostel was, en één van de dingen was dat hij een ooggetuige was van Jezus Christus hier op aarde en Hem ook heeft ontmoet als de Opgestane.⟨/p>
⟨p>Daar waren er overigens heel wat van; die kring was veel groter dan alleen de twaalf. Je leest zelfs dat vijfhonderd broeders Hem tegelijkertijd hebben gezien als de Opgestane. De groep is dus veel groter dan de twaalf, maar het betekent ook dat apostelen tot die generatie beperkt waren. Vandaar dat je leest dat apostelen het fundament hebben gelegd. Als het fundament gelegd is, wordt daar vervolgens op voortgebouwd, maar dan hebben zij hun taak feitelijk gedaan. Ze hebben ons de Schriften nagelaten.⟨/p>
⟨p>Ik vind de mooiste aanwijzing in die richting wat Paulus in 1 Corinthe 15 zegt. Hij is verschenen aan de twaalf, daarna aan al de apostelen — wat trouwens al aangeeft dat de twaalf niet al de apostelen zijn. En dan staat er: "En tenslotte..." U zou de eerste verzen van 1 Corinthe 15 zelf eens moeten lezen. "En tenslotte is Hij ook aan mij verschenen. En ik ben eigenlijk niet waard een apostel te heten, als laatste." De Heer is het laatst verschenen aan Paulus. Iemand die vandaag zegt dat de Heer daarna ook nog aan hem verschenen is, dat kan niet, want Paulus zegt: "Hij is het laatst aan mij verschenen." Paulus is de laatste apostel.⟨/p>
⟨p>Deze mensen in Efeze hebben dat geweten en konden mensen dus gewoon diskwalificeren. "Jij claimt wel een apostel te zijn," zoals er vandaag ook velen zijn die dat claimen of zeggen dat Jezus aan hen verschenen is. Dat kan niet; dat was de situatie van Paulus. Maar goed, "je hebt hen leugenaars bevonden." Dat wordt hier heel gunstig van de Efeziërs gezegd.⟨/p>
⟨p>Er staat: "Je verduurt en je draagt vanwege mijn naam. Je bent niet moe geworden." Daaruit blijkt natuurlijk wel dat de uiterlijke omstandigheden zwaar waren. "Je verduurt en je draagt." In de NBG-vertaling staat ook "verdragen", en ik denk dat dat de betekenis goed weergeeft. Verdragen is ook dragen, dat is zelfs "heel ver-dragen". Om Zijn naam, en ze zijn niet moe geworden; ze hadden de kracht daarvoor.⟨/p>
⟨p>Het is trouwens boeiend als je die twee verzen even achter elkaar zet en de structuur ervan ziet. Ik houd er altijd van om daarop te attenderen: dat noemen ze een chiastische structuur. Chiastisch komt van de Griekse letter 'chi', die eruitziet als onze letter 'x'. Het is de X-structuur. Dat is de literaire term daarvoor. Je moet het zo zien dat de tekst, zoals bij een 'x', kruislings overeenkomt. Het eerste komt overeen met het laatste en het wijst naar binnen, naar het centrum.⟨/p>
⟨p>Kijk, ik zal het laten zien in vers 2 en 3. Het begint met: "Ik heb je werken waargenomen en de moeite." Zo eindigt het ook weer: "En je bent niet moe geworden." Dan de tweede lijn: "En je verduurt, dat je de kwaden niet kunt verdragen." Dan zie je in het één na laatste: "En je verduurt en draagt vanwege mijn naam." En dan het centrum, het middelpunt van deze verzen: "En hen op de proef stelt die van zichzelf zeggen afgevaardigd te zijn en het niet zijn, en je hebt hen leugenaars bevonden." Op de proef stellen en bevinden loopt ook weer parallel, zodat je ziet dat dit chiastisch is. Het wijst naar binnen; dit is zo’n X-lijn.⟨/p>
⟨p>Ja, dat is de X-factor. Oh, was dat weer wat anders? De X-factor, daar heb ik wel eens van gehoord; dat heeft te maken met charisma. Dat begint ook met een 'x'. Als je echt weet wat charisma is... dat betekent namelijk "genade-effect". Charis, hè? Genade. En dat -ma heeft te maken met het effect dat het heeft. Dus het effect dat genade heeft, dan heb je...⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-6" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1837" title="Speel af vanaf 30:37">▶ 30:37⟨/button> ⟨span>De Vermaning aan Efeze: de Eerste Liefde Losgelaten⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>"Ik heb tegen u dat u uw eerste liefde hebt losgelaten." Eigenlijk is dat wat we tot dusver hebben gezien; dat is terugkijkend. De ekklesia wordt aangesproken en Hij zegt: "Ik heb tegen u dat u uw eerste liefde hebt losgelaten." Ik zei net al dat dit parallel loopt met Israël in de woestijnreis. We lezen over Israël in de woestijn namelijk iets soortgelijks op diverse plaatsen. Ik verwijs nu alleen naar Jeremia 2, maar u zult het ook in Ezechiël 16 terugvinden, of in Hosea 1 en 2 over de bruidstijd. In Jeremia 2 wordt bij monde van Jeremia door God gezegd: "Ik gedenk de genegenheid van uw jeugd, de liefde van uw bruidstijd."⟨/p>
⟨p>De hele Bijbelse lijn is dat Israël feitelijk de bruid is. Dat is een theologisch statement dat ik hier maak: wie is de bruid? Dat is Israël. De Bijbel onderscheidt eigenlijk twee huwelijken. Er is het oude verbond en de tijd dat Israël uittrok uit Egypte. Toen zou ze gaan trouwen met de Heer, of de Heer zou met hen gaan trouwen. Zo wordt het voorgesteld. Het oude verbond was gewoon een huwelijk, een huwelijksverbond met huwelijkse voorwaarden en regels waar beiden zich aan zouden houden. Ze waren op weg naar de echtelijke woning en dat was het land Israël. Daar zou de Heer met Zijn volk wonen. Het wordt dus helemaal vergeleken met de tijd van de eerste liefde, de bruidstijd.⟨/p>
⟨p>Dan zegt de Heer: "Ik gedenk de genegenheid van uw jeugd en de liefde van uw bruidstijd toen u Mij gevolgd bent in de woestijn." En even later: "Wat voor onrecht hebben uw vaderen in Mij gevonden dat zij zich ver van Mij verwijderd hebben?" Heb ik iets misdaan? Heb ik me niet aan mijn woord gehouden? De gedachte is dat Israël andere mannen is gaan volgen. Als Israël getrouwd was met God, haar Man, en ze gaat andere goden achterna, dan is dat afgoderij. In diezelfde metafoor is dat feitelijk dus ook hoererij. Afgoderij en hoererij zijn voor Israël exact hetzelfde. Ze was immers getrouwd met de Man, en als zij andere mannen navolgt, daar gemeenschap mee heeft en aan hen offert, dan is dat hoererij. Nu vraagt de Man, de Heer Zelf: "Wat heb ik fout gedaan? Wat voor onrecht hebben uw vaderen in Mij gevonden, dat ze zich ver van Mij hebben verwijderd?" Hier wordt dus teruggedacht aan die eerste liefde.⟨/p>
⟨p>Er is trouwens nog iets bij, en dat vind ik heel mooi; dat wil ik graag delen. Bij 'eerste liefde' denken wij heel gauw aan de liefde die Israël had voor haar God. Maar dat is niet de kern van de gedachte. Het gaat niet in de eerste plaats over de liefde van Israël. Laat ik Johannes dit zelf uit laten leggen, niet in het boek de Openbaring, maar in zijn rondzendbrief. In 1 Johannes 4 vers 19 lees je: "Wij hebben lief" – en daar wordt hetzelfde werkwoord gebruikt: agape – "omdat Hij ons eerst heeft liefgehad." Onze liefde is een universeel principe. Dat gold voor Israël in het verleden, dat geldt straks, maar dat geldt ook voor ons. Waarom heb ik Hem lief? Omdat Hij mij heeft liefgehad en omdat ik besef heb van Zijn liefde. De eerste liefde die Efeze hier heeft losgelaten, is dat ze zich niet meer bewust is van haar eerste liefde: degene die háár heeft liefgehad.⟨/p>
⟨p>Ik moet me hier iets van het hart, en die gelegenheid heb ik hier omdat ik hier voor u zit. Veel liederen, met name in de evangelische wereld en de Opwekkingsbundel – je ziet het trouwens ook wel in Johannes de Heer – gaan over: "Ik hou van U, ik heb U lief." Het gaat allemaal over ónze liefde, en dat is niet gezond. Als je Hem liefhebt, praat je niet over jouw liefde voor Hem, maar dan ben je zo gelukkig dat je nooit uitgepraat raakt over Zijn liefde voor ons. Daar vind ik mijn voldoening in: Zijn liefde voor mij. Om het heel persoonlijk te zeggen: niet mijn liefde voor Hem. Mijn liefde voor Hem is niets anders dan een reflectie van Zijn liefde voor mij.⟨/p>
⟨p>Je hebt zo'n lied: "Ik heb van U gehouden." Dat is een prachtig lied, laat ik dat erbij zeggen voordat ik sneeuwballen naar me toe krijg. Het is een heel mooi lied. "Ik heb van U gehouden" in alle levensfasen, en uiteindelijk als ik kom te sterven: "Ik heb van U gehouden, maar nooit zoveel als nu." Als ik dit meezing, heb ik daar een trucje voor gevonden. Het schijnt grammaticaal niet helemaal verantwoord te zijn, maar ik zing altijd: "Maar nooit zoveel als U." Dan kan ik het heel goed zingen. Ik heb inderdaad van U gehouden, maar nooit zoveel als dat U van mij gehouden hebt. Dat is gezond. Dat is de basis. Hij houdt van mij. Ik kan niets doen waardoor Zijn liefde vermindert, en ik kan ook niet iets doen waardoor Zijn liefde meer wordt. Dat is een fundament, en juist dat maakt mij zo blij.⟨/p>
⟨p>Om terug te komen bij Openbaring 2: die eerste liefde – de liefde van Hem voor ons – die hadden zij losgelaten. Wat er dan overblijft, is onze liefde voor Hem, maar daar hebben we geen hoge pet van op. We moeten niet zeggen: "Ja, maar wij zijn nu toch gelovig?" Ben je daar dan beter van geworden? Uiteindelijk gaat het er niet om wat wij tegen Hem te zeggen hebben, maar wat Hij tegen mij zegt. Zijn woord en Zijn liefde, dat is wat Hij mij geeft. Dat is de basis. Wij hebben lief omdat Hij ons eerst heeft liefgehad. Ik hou ervan om eraan te denken dat zij die eerste liefde hebben verlaten en losgelaten. En wat er gebeurt als je dat loslaat? Dan ga je vallen. Kijk maar naar vers 5.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-7" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2348" title="Speel af vanaf 39:08">▶ 39:08⟨/button> ⟨span>De Waarschuwing: Bezinning of het Weghalen van de Kandelaar⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Herinner je dan van welke plaats je bent gevallen en bezin je en doe de eerste werken. Welke werken? Nou, toen jullie nog vol waren van die eerste liefde; de liefde van Hem voor ons. Want uiteindelijk, wat is de waarde van die werken? Van dat wat je deed? Dat is toch de motivatie, de drive, de hele passie die daarmee gepaard ging. Maar die passie heeft alleen maar waarde wanneer het — ja, ik blijf het zeggen — wanneer het een reflectie is van Zijn liefde voor ons.⟨/p>
⟨p>Maar zo niet, zegt de Heer, zo niet dan kom Ik tot je. Ik moet even doorlezen, anders klopt de zin niet: maar zo niet, dan kom Ik tot je en zal de kandelaar weghalen vanuit haar plaats, en dan ook nog erbij: in het geval je je niet zult bezinnen. Het idee is dat de Heer sowieso spoedig komt. Sorry dat ik in herhaling val, maar ik zal het nog veel vaker zeggen, want dat is de hele context van deze hoofdstukken, hoofdstuk 2 en 3. Dit wordt gezegd tegen ekklesia's die zich bevinden in de Dag van de Heer. Zij worden aangeschreven. Dat is die tijd dat de Heer inderdaad gaat komen. Trouwens ook bij verschillende gelegenheden, want eerst voor Israël en voor de volkeren. Hij gaat sowieso spoedig komen in die generatie.⟨/p>
⟨p>Maar, staat hier: zo niet dan kom Ik tot je en zal de kandelaar weghalen. Dus: zo niet dan kom Ik tot je. Waarmee het dus eigenlijk voorwaardelijk lijkt of Hij komt? Nee, Hij komt sowieso spoedig. Maar dan: "Ik kom tot je en zal die kandelaar weghalen". Hebt u hem? Begrijpt u wat ik naar voren wil brengen? Dan zal Ik komen en dan zal Ik de kandelaar weghalen als je je niet bezint en als je niet gewoon weer teruggaat naar af, naar het begin, naar het eerste. Wel, dan wordt gewoon het licht weggenomen.⟨/p>
⟨p>Waaruit trouwens ook volgt dat dit wat ik zojuist zei over die eerste liefde fundamenteel is. Ook hier voor Israël geldt namelijk dat ze zich bewust moet zijn van die bron: de eerste liefde. En als dat weg is, als je dat loslaat, herinner je dan van welke plaats je bent gevallen. Dan kukkel je zo ineens van je voetstuk. Dat is de val. Dan heb je je eerste liefde losgelaten en dan duvel je met recht naar beneden. Dat is meestal zo als je valt, hè?⟨/p>
⟨p>Vandaar ook: welk licht kan je daar trouwens dan nog laten schijnen? Dus wordt de kandelaar weggenomen. Heel simpel. Dan wordt het getuigenis beëindigd. Daar kunnen we echt onze lessen uit trekken. Kijk, dit is natuurlijk koninkrijkstaal, dat wil zeggen dat het ook heel sterk is van: doe je dat niet, wel dan kom je om. Volhard tot het einde; en wie volhardt tot het einde, zie, die zal gered worden. Dat is ook de boodschap die straks echt weer gaat klinken. Dat is een andere boodschap dan die Paulus laat klinken en die hij optekent in zijn brieven. Dat is een boodschap van onvoorwaardelijke genade; dat is een andere sfeer. Dit is de boodschap die straks zal klinken in verband met het Koninkrijk dat gevestigd gaat worden.⟨/p>
⟨p>Maar in het algemeen is het ook zo — ook vandaag is dat denk ik een algemeen principe — dat op het moment dat de Heer je iets laat zien, Hij je licht geeft. Ja, met welke bedoeling? Om dat te laten schijnen natuurlijk! En als je dat niet doet, dan zegt Hij: dan geef Ik het gewoon aan anderen. Want Hij geeft je het licht juist om het te verspreiden, toch? Dus dat principe op zich is universeel, dat geldt ook vandaag.⟨/p>
⟨p>Zo niet, dan kom Ik tot je en zal Ik de kandelaar weghalen vanuit haar plaats. Dan wordt het een ander gegeven in het geval je dus niet zult bezinnen. Hier staat het woordje — in de NBG-vertaling staat 'bekeren' — maar in het Grieks staat daar ⟨em>metanoia⟨/em>. ⟨em>Meta-noia⟨/em>. ⟨em>Meta⟨/em> betekent 'om' en ⟨em>noia⟨/em> kennen we allemaal, dat heeft te maken met denken. Het is eigenlijk omdenken, oftewel bezinnen. Je bezint je. Het is niet zozeer de gedachte dat je omkeert, maar het heeft te maken met de denkzin. Vandaar ook dat bezinnen denk ik veel beter is. Omdenken zou trouwens ook een goede zijn; die term is tegenwoordig ook helemaal in het Nederlands terechtgekomen de laatste jaren. Dus dat zou ook nog kunnen: in het geval dat je niet zult omdenken, niet zult bezinnen.⟨/p>
⟨p>Maar nog iets: dit heb je. Dat is wel weer een voordeel voor wat er tegen de ekklesia van Efeze gezegd wordt. Dus er zitten nuances in; de plussen en de minnen.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-8" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2714" title="Speel af vanaf 45:14">▶ 45:14⟨/button> ⟨span>De Werken van de Nicolaïten en het Dogma van Nicaea⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Maar dit heb je, dat je de werken van de Nikolaïten haat, die Ik ook haat. Over die Nikolaïten gaan we het later nog wel hebben, want straks in de brief aan Pergamum komen ze nog een keer voor. Daar wordt gesproken over de leer van de Nikolaïten en er wordt meteen bij gezegd wat voor leer dat is. De grap is namelijk dat we ze in de historie niet kennen; als historisch verschijnsel is het onbekend wie die Nikolaïten waren. Je kunt wel iets afleiden uit de naam — waarover straks meer — maar historisch gezien is het onduidelijk.⟨/p>
⟨p>Niet getreurd, want in de brief aan Pergamum wordt het echt uitgelegd omdat het gelinkt wordt aan de leer, het onderwijs van Bileam. Dat komt ook uit de woestijnreis. Dan gaat het over het eten van afgodenoffers en over hoereren. Het heeft dus te maken met het je mengen met cultussen die eigenlijk vreemd terrein waren voor Israël. Ik kom daar later nog op terug.⟨/p>
⟨p>Die werken worden gehaat. Ik wil er trouwens nog dit over zeggen: het woord 'Nico' kennen we wel. Dat is voor ons niet alleen een jongensnaam, maar het betekent eigenlijk 'overwinnen' als werkwoord: ⟨em>nikao⟨/em>. Je hebt er ook een schoenenmerk van, Nike; dat betekent inderdaad 'overwinnen'. En je hebt natuurlijk Sint-Nicolaas. De naam Nicolaas komt hier vandaan: ⟨em>Nikolaos⟨/em>. Ik heb een serieuze uitleg gelezen van dr. Martin, die met een stalen gezicht beweert dat die Nikolaïten te maken hebben met de leer van Sint-Nicolaas. Dat vind ik eigenlijk een bizarre optie, maar goed, het is een Amerikaans auteur en die hebben wel vaker van die vreemde ideeën. Overigens heb ik van die man heel veel geleerd, laat ik dat erbij zeggen. Nicolaas kwam weliswaar uit Turkije, maar dat was een eeuw of wat later. Hij kwam uit Myra, dat aan de zuidkust van Turkije lag.⟨/p>
⟨p>Mag ik eventjes tussendoor? Dat vind ik toch wel leuk. Er zijn tegenwoordig heel veel problemen rondom Sint-Nicolaas. Nou ja, eigenlijk zijn er geen problemen met Sint-Nicolaas, maar wel met Zwarte Piet. Nu ben ik toevallig zelf een 'witte Piet', het hele jaar door, dus ik begrijp die problemen heel goed. Ik word ook zwartgemaakt; deze Piet wordt ook zwartgemaakt, dus ik voel me zwaar gediscrimineerd. Dat is een hele zware... maar goed.⟨/p>
⟨p>Even terug naar die Sint-Nicolaas. Men zegt wel dat hij een man was die veel humanitair werk verrichtte, maar in de kerkgeschiedenis is hij vooral bekend vanwege zijn bijdrage aan het Concilie van Nicaea. Hij was daar de grote medestander van Athanasius. En Athanasius is de man die de leer van de Drie-eenheid heeft doorgedrukt. In Nicaea is toen dat besluit genomen, het dogma. Een dogma betekent eigenlijk gewoon een officieel besluit. Daar werd het officiële besluit genomen dat de leer van de Drie-eenheid bij dezen door de hele christelijke kerk is aanvaard. Wie het niet gelooft, die gaat voor eeuwig naar de hel en is niet orthodox of recht in de leer.⟨/p>
⟨p>Sint-Nicolaas van Myra was een groot supporter van Athanasius. Het verhaal gaat — en ik lieg in commissie, maar je kunt het zo op internet terugvinden — dat Sint-Nicolaas Arius een slag in het gezicht heeft gegeven toen deze werd bestreden. Arius zei namelijk: "Nee, er is geen drie-eenheid; Jezus Christus is niet 'God de Zoon', Hij is de Zoon van God." Nu zeg ik niet dat ik een Ariaan ben, maar hier had Arius voor honderd procent gelijk in. Dus als ik dan toch moet kiezen, dan kies ik voor Arius. In ieder geval schijnt Nicolaas Arius toen een klap te hebben gegeven. Wie stout is, krijgt de roe! Ja, nu weet je het ook gewoon; die link had ik nog niet gelegd.⟨/p>
⟨p>Dat was dus Sint-Nicolaas, de grote promotor van de leer van de Drie-eenheid. Ik heb eigenlijk geen probleem met Zwarte Piet, maar wel met Sint-Nicolaas. Wat u met Sint-Nicolaas doet, moet u helemaal zelf weten, maar met deze wetenschap kan ik onmogelijk enthousiast zijn over deze bisschop van Myra, wat voor goeds hij ook allemaal gedaan heeft. Dit is het eerste leerstuk dat in de kerk officieel is aanvaard; alle orthodoxie is daarop gebaseerd en heeft deze besluiten als uitgangspunt. Ik associeer dat direct met de bisschop van Myra en dat voelt niet goed. Het is iets heel dramatisch geweest, want daar heeft men de boodschap en de waarheid van de ene God losgelaten: één God, de Vader. Dat is heel serieus.⟨/p>
⟨p>De Nikolaïten hebben daar op zich niets mee te maken, behalve dan dat de naam een associatie heeft met Nicolaas. ⟨em>Niko⟨/em> of ⟨em>nikao⟨/em> is overwinnen en ⟨em>laos⟨/em> is volk. Kennen wij trouwens ons woord 'leek'? Dat komt via via ook van dit woord ⟨em>laos⟨/em>. Een 'leek' is eigenlijk een kerkelijke term. Je had de geestelijken, degenen die een officieel ambt bekleedden, en je had de leken, het volk. Ons woord leek komt dus van ⟨em>laos⟨/em>. Eigenlijk betekent Nikolaïten dus 'de overwinnaars van het volk'. Er is ook een directe link met Bileam in de brief aan Pergamum, want Bileam betekent 'verwoester van het volk'. Dat is alvast een aanzet waar we later op terugkomen. In ieder geval is dit een pluspunt: "Dit heb je, dat je de werken van de Nikolaïten haat, die ook Ik haat."⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-9" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3222" title="Speel af vanaf 53:42">▶ 53:42⟨/button> ⟨span>Wie een Oor Heeft: de Belofte van het Geboomte Des Levens⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Wie een oor heeft, laat hem horen wat de Geest zegt tot de ekklesia’s. Zo eindigen deze brieven iedere keer. Hier staat het trouwens nog wat sterker dan wat je in de evangeliën aantreft. Daar lees je bijvoorbeeld in Mattheüs 13: "Wie oren heeft, die hore." Dat staat in het meervoud. Hier staat: "Wie een oor heeft." Eén oor is genoeg. Ja, wie een oor heeft, laat hem horen.⟨/p>
⟨p>Hieruit volgt trouwens ook dat het allemaal om het Woord gaat. Geloof is uit het horen. Ook dat is een waarheid voor ons die zo essentieel en fundamenteel is. Er valt niks te zien, maar geloof is dat je 'amen' zegt op dat wat je hoort. Geloof is uit het horen, en het horen is door het Woord. En dat is hier ook zo: wie een oor heeft, laat hem horen wat de Geest zegt tot de ekklesia’s. Niet wat de ekklesia’s verklaren. Dat is leuk om daar nog eventjes bij stil te staan: de ekklesia’s die leren iets? Nee, die worden geleerd. Wie een oor heeft, laat hem horen wat de Geest zegt tot de ekklesia’s. Het is een volkomen onbijbelse gedachte dat de gemeenten een leer zouden neerzetten of zouden onderwijzen. Nee, de gemeente spreekt niet, die hoort. Die wordt geacht te horen. Laat hem horen wat de Geest zegt tot de ekklesia’s.⟨/p>
⟨p>Het is trouwens opmerkelijk, het verschil tussen hoofdstuk 2 en hoofdstuk 3. Het zou me niet verbazen – ik weet het niet zeker, maar op grond daarvan heeft men ook het verschil gemaakt – dat in hoofdstuk 2 eerst de oproep om te horen komt en daarna pas de belofte plaatsvindt. Dat zie je bij Efeze, Smyrna, Pergamum en Tyatira. In hoofdstuk 3, aan de gemeenten van Sardes, Filadelfia en Laodicea, wordt eerst de belofte gegeven en daarna pas de oproep om te horen. Kijk het maar na, daar staat het zo: "Wie een oor heeft, laat hem horen wat de Geest zegt tot de ekklesia." Dus ook hier geldt: het zijn geen zeven brieven. Het is één boek en het is geadresseerd aan zeven ekklesia’s.⟨/p>
⟨p>Wie overwint, aan hem zal Ik geven te eten van het geboomte van het leven dat in het paradijs van God is. Dit is weer de taal in verband met het Koninkrijk dat gevestigd wordt. "Wie overwint" – er worden verschillende varianten daarvoor geformuleerd die in de praktijk min of meer synoniem zijn. Ik zeg niet dat ze exact hetzelfde zijn, maar wie overwint, dat is degene die te maken heeft met strijd, maar die standhoudt in de strijd. In hoofdstuk 2 vers 10 wordt gesproken over wie trouw blijft, of wie vasthoudt in vers 13, of wie het Woord bewaart. Of wie niet verloochent, of wie waakt. Hoe verschillend die werkwoorden dan ook mogen zijn, uiteindelijk komt het toch neer op hetzelfde: namelijk dat het degene is die hoort, en die écht hoort en dus gehoor geeft. Gehoor geven is ook wat gehoorzamen is; je geeft gehoor, je luistert naar wat er gezegd wordt. En dat Woord heeft kracht en dat Woord doet overwinnen. Dat Woord maakt ook dat je trouw blijft, vasthoudt, bewaart, niet verloochent en waakzaam blijft. Kortom, daar zie je weer de power die het Woord losmaakt. Het enige wat je nodig hebt, is een open oor. Vandaar dat dat hier ook zo benadrukt wordt.⟨/p>
⟨p>Mag ik... laat ik dat er nog eventjes bij zeggen, de koffie wordt toch niet koud: "Wie overwint, aan hem zal Ik geven te eten van het geboomte van het leven dat in het paradijs van God is." Dit zijn woorden, een belofte die wordt gegeven die we later in het boek terugzien, in hoofdstuk 21 en 22. Als daar het nieuwe Jeruzalem beschreven wordt dat uit de hemel neerdaalt, dan lees je inderdaad over dat paradijs van God, over de bron van het leven en de rivier die uit die troon stroomt. En aan weerszijden van die rivier groeit geboomte waarvan het gebladerte tot genezing is van de naties, van de volkeren. Het gaat allemaal over de openbaring van het Koninkrijk in de toekomst.⟨/p>
⟨p>In hoofdstuk 22 staat een waarschuwing waar het boek ongeveer mee eindigt, en feitelijk daarmee dus ook de Bijbel: "In het geval dat iemand van de woorden van het boek van deze profetie iets afneemt, dan zal God zijn deel afnemen van het geboomte van het leven en van de heilige stad." Zo. Nou, dat is dus ook typisch wel iets wat bij Johannes hoort: heel zwart-wit. Het is dit Woord, anders is het niet. Neem je hiervan iets af? Oké, dan neem Ik zijn deel af van het geboomte van het leven en van de heilige stad.⟨/p>
⟨p>Natuurlijk is het waar dat God "alles in allen" wordt. Dus ook voor degene die afneemt van de woorden van deze profetie is God zijn of haar Redder. Natuurlijk is dat waar. Maar het gaat hier over die toekomende aionen; niet iedereen heeft daar deel aan. Dat uiteindelijk elk mens, en ook degenen die in de tweede dood zijn, tot leven geroepen worden, is een Bijbelse waarheid, maar dat is niet wat hier benadrukt wordt. Als je wilt weten hoe dat precies zit, dan moet je bij Paulus wezen. Bij Johannes is dat niet het onderwerp; dat vult hij verder niet in. Hij spreekt wel over de Redder der wereld, maar hoe dat precies zijn beslag zal krijgen, is niet zijn onderwerp. Het gaat echt over de tijd dat Christus Zijn Koninkrijk zal vestigen op aarde en in deze wereld, en niet over wat er gaat gebeuren na Zijn heerschappij.⟨/p>
⟨p>Nou, ik zie dat het vijf over negen is, dus hoog tijd dat we even gaan pauzeren. Ik was nog helemaal vergeten onze internetvrienden ook te verwelkomen en gedag te zeggen bij dezen – zegt hij dan in de camera. Wij waren gebleven bij Smyrna. Nee, we hadden Efeze inmiddels, die hele brief gelezen.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-10" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3701" title="Speel af vanaf 01:01:41">▶ 01:01:41⟨/button> ⟨span>Overgang Naar Smyrna: de Eerste en de Laatste⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>We zetten onze studie voort en gaan verder naar Smyrna. "En schrijf aan de boodschapper van de ekklesia..." De boodschapper, de shaliach Tsibbur, de chazzan in de synagoge in Smyrna. Ik wees er al eventjes op: in tegenstelling tot Efeze — wat ooit de hoofdstad van Asia was — is Smyrna tegenwoordig nog steeds een enorme stad. Ik heb het niet nagekeken, maar tegenwoordig is dat Izmir. Dat is echt een wereldstad; ik meen dat er zelfs tweeënhalf miljoen mensen wonen, dus heel wat meer dan in Amsterdam. Tegenwoordig heet het dus Izmir, maar je hoort nog steeds diezelfde klank erin van Smyrna. "Schmeer", "schmerig"... nee, dat is niet waar. Sorry, ik denk wat associatief, dus dan krijg je dat soort dingen. Maar dat was dus hier. U ziet ook op de foto van Izmir dat het aan de kust ligt, aan een baai op een schiereiland.⟨/p>
⟨p>Laten we dat eventjes parkeren. Smyrna wordt niet genoemd in de brieven van Paulus, hoewel hij heel actief is geweest in Asia. Het zijn de Joodse ekklesia's die worden aangeschreven, en een daarvan was Smyrna. "En schrijf aan de boodschapper van de ekklesia in Smyrna: deze dingen zegt de eerste en de laatste." Ook hier geldt weer wat we in Efeze zagen en wat we in alle andere brieven ook weer zullen zien: er wordt teruggegrepen naar de verschijning van de Zoon des mensen in hoofdstuk 1. "De eerste en de laatste", dat was gezegd in hoofdstuk 1 vers 8 en in vers 18.⟨/p>
⟨p>Het idee daarbij is natuurlijk niet voor niets dat het op die manier wordt geformuleerd. Het is Degene die aan het begin staat, maar die ook het einde is. Alles loopt op Hem uit, maar Hij weet dus ook waar alles op uitloopt. Dat is erg handig, als ik het zo plat mag zeggen, voor als je profeteert. Of liever gezegd: je kunt alleen maar profeteren als je weet waar het op uitloopt. Dat is heel simpel. Dan kun je voorzeggen, dan weet je wat de volgorde van de dingen is en sterker nog, dan weet je zelfs het laatste. Want Hij zegt: "Ik ben de laatste." Het komt uiteindelijk allemaal bij Mij terecht.⟨/p>
⟨p>Prachtige term, want ik zei zojuist dat je bepaalde waarheden niet direct bij Johannes moet zoeken, maar dat je die vindt bij Paulus. Bijvoorbeeld over de afloop van de hele schepping en hoe alle mensen levend worden gemaakt en hoe de dood volledig tenietgedaan wordt. Maar de aanzetten ertoe vinden we natuurlijk net zo goed bij Johannes, zonder dat hij dat daar dan helemaal uitlegt of in de tijd weergeeft. Maar alleen al de waarheid dat Hij de laatste is, geeft aan dat alles bij Hem terechtkomt. Hij is het einde, de Omega. En dat is precies ook de waarheid waar het om gaat: dat Hij alle dingen aan Zich zal onderwerpen. Elk creatuur, elke knie die gaat buigen en elke tong die zal belijden: Hij is Heer, tot eer van God de Vader. Dat wordt weliswaar niet door Johannes zozeer uitgelegd, maar in de kiem ligt het er wel. Hij is de laatste. Bij Hem komt alles terecht en Hij is Degene die het uiteindelijk ook allemaal weer terug zal geven aan Zijn God en Vader.⟨/p>
⟨p>Daar heb ik net nog een vraag over gekregen, want ja, ik had natuurlijk wat onaardige dingen over Sint-Nicolaas gezegd. Maar dit is wel waar het om gaat: de verhouding is dat Jezus Christus het beeld van God is, de icoon van God, maar ook Degene aan wie alle gezag en de opdracht is gegeven om heel de schepping weer terug te brengen bij God. En dat doet Hij ook. Als alles onderworpen en ondergeschikt zal zijn, en alles Hem ook zal erkennen, dan kan Jezus Christus een volmaakt koninkrijk — waarin niets en niemand meer ontbreekt — teruggeven aan Zijn God. Dan kan Hij opnieuw zeggen: "Het is volbracht." Want daar was het allemaal om begonnen: dat alles weer terug zou keren tot God. Alles is uit Hem, alles is door Hem en alles is ook weer tot Hem. Deze dingen zegt de eerste en de laatste, die een dode werd en leeft.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-11" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4068" title="Speel af vanaf 01:07:48">▶ 01:07:48⟨/button> ⟨span>Die een Dode Werd en Leeft: de Overwinning op de Dood⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Ik geef toe, het staat wat vreemd om het op die manier te formuleren. Het klinkt wellicht wat vertrouwder zoals het in de NBG-vertaling is weergegeven: "die dood geweest is en hij is levend geworden." Maar zo staat er niet in de tekst. Nu hoort u het van iemand die er verstand van heeft? Ja, dat zeg ik zonder blikken of blozen: er staat dat Hij een dode werd. Het gaat hier om details, maar die zijn belangrijk. Het gaat namelijk niet over de doodstoestand; dat is een ander woord, ⟨em>thanatos⟨/em>. Dan ben je in de dood. Maar het gaat er hier niet over dat Hij in de dood was, maar dat Hij een dode was. Dat is iets anders. Een dode is de persoon die zich in de doodstoestand bevindt. Het één is de toestand, het ander is de persoon die daarin is. En Hij werd een dode.⟨/p>
⟨p>Dat is — ik weet niet of het het juiste woord is — juist filmisch geformuleerd. Je ziet dan eigenlijk iemand die levend was en een dode werd. Je ziet de film van het kruis in zo’n eenzame term uitgebeeld. Hij was het niet, maar Hij werd het. Het is een proces dat daarin beschreven wordt. En Hij leeft. U ziet dat met dat horizontale streepje hiervoor? Hij leeft. Aorist. Het feit wordt gesteld zonder enige beperking in tijd. Het is simpelweg: Hij leeft. Dus niet: Hij werd levend. Nee, Hij leeft.⟨/p>
⟨p>Hij werd een dode en Hij leeft. Ik kan me voorstellen dat sommige mensen nu afhaken en zeggen: "André, sorry, maar dat zijn wel hele kleine details." Toch is het goed om daarop te wijzen. Niets in de Schrift is tevergeefs en voor niets. Hij werd een dode en Hij leeft. Het feit staat vast, wanneer maakt niet uit: Hij leeft. Die waarheid beeldt uit dat Hij de dood achter Zich heeft. Hij werd een dode, Hij was een dode en Hij leeft nu onbepaald. Voor onbepaalde tijd. Dat wil zeggen: Hij heeft onvergankelijk leven aan het licht gebracht.⟨/p>
⟨p>Feitelijk is dat ook het Evangelie. Omdat Hij dat is, is Hij ook de Eersteling. Hij is de Eersteling die dat leven aan het licht bracht en Hij is ook de garantie dat iedereen zal volgen. In Adam sterven wij allen, in Christus zullen allen levend worden gemaakt, maar ieder in zijn eigen rangorde, met Christus als Eersteling. Hij is de eerste die definitief levend werd en levend is, en onvergankelijk leven aan het licht bracht. Dat zit allemaal in zo’n waarheid besloten.⟨/p>
⟨p>In deze brieven weten we ons verplaatst in de Dag van de Heer. Hoewel hier ekklesia's worden aangeschreven in die specifieke zetting, is Degene die hier aan het woord is ook mijn Heer. Onze Heer, ons Hoofd, het Hoofd van het Lichaam. Dan gaat je hart sneller kloppen als je dat weet. Hij is de Eerste en de Laatste; alles loopt op Hem uit. Dat kan niet missen. Hij is aan het begin en aan het eind, de Alfa en de Omega, en alles is onder perfecte controle.⟨/p>
⟨p>De boodschap dat Hij de Levende is, is zo geweldig. In een wereld waarin de dood heerst en waarin alles in de dood eindigt, is het een enorme troost te weten dat er Eén is die de dood heeft overwonnen. Hij is de garantie dat Hij de dood compleet teniet gaat doen voor iedereen, ieder in zijn eigen rangorde. Dat zegt het Woord. We gaan weer even terug naar de tekst, want dit wordt gezegd aan de ekklesia in Smyrna.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-12" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4367" title="Speel af vanaf 01:12:47">▶ 01:12:47⟨/button> ⟨span>Smyrna's Beproeving en de Synagoge van de Tegenstander⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Ik weet van je verdrukking. Dat gaat verder dan alleen maar: "Ik weet dat je een verdrukking hebt." Nee, de Heer zegt: "Ik weet daar ook van, Ik ken dat ook uit eigen ervaring." Ook dat is zo. En dan de armoede. Er wordt hier een heel sterk woord gebruikt, dat niet zomaar betekent dat je wat gebrek hebt, maar dat je werkelijk helemaal niets hebt in je armoede. Maar er staat direct bij: "want je bent rijk."⟨/p>
⟨p>Dat kan. Het ene is stoffelijk en het andere is, ik zeg maar geestelijk, maar eigenlijk moet je zeggen: dat is de echte rijkdom. Sommige mensen zijn zo arm dat ze alleen maar geld hebben; dat is pas armoe! Zij in Smyrna waren rijk. Paulus gebruikt in 2 Korinthiërs 6 vers 10 ook zulke contrasten: "als arm, maar velen rijk makend; als niets hebbend en toch alles bezittend." Wie een oren heeft, die hore. Wie het vatten kan, die vatte het.⟨/p>
⟨p>Er staat: "Ik weet van je verdrukking en de armoede, maar je bent rijk. En Ik weet van de laster vanuit degenen die zeggen dat zij zelf Joden zijn en het niet zijn, maar een synagoge van de satan." Ik heb hier iets ontdekt; iemand attendeerde me er trouwens op, maar toen zag ik ineens hoe belangrijk het is. Dit specifieke woord wordt in de meeste vertalingen namelijk gewoon weggelaten. In de NBG-vertaling staat bijvoorbeeld: "de laster van hen die zeggen dat zij Joden zijn." Maar er staat: "die zeggen dat zij ⟨em>zelf⟨/em> Joden zijn."⟨/p>
⟨p>Dat is een klein detail, een taaldingetje, maar het is veelzeggend. Het betekent dat hier sprake is van een conflict. In tegenstelling tot de claim van de ekklesia van Smyrna – de gemeente van de ekklesia van Smyrna, die was Joods – waren er anderen die de Heer Jezus hier de "synagoge van de tegenstander" noemt. Zij zeggen: "Wijzelf zijn Joden." Die zin kun je alleen begrijpen als je veronderstelt dat de ekklesia van Smyrna dus ook Joods was.⟨/p>
⟨p>Dat woordje 'zelf' is heel veelzeggend. Het feit dat de vertalers dat meestal hebben weggelaten, komt waarschijnlijk doordat men niet doordrongen was van de relevantie van dat gegeven. We staan hier op Hebreeuwse bodem. Dit zijn Joodse gemeenten. Als je dat niet ziet, ga je wat slordig om met zulke dingen. Maar het staat er onmiskenbaar: "die zeggen dat zij zelf Joden zijn en het niet zijn."⟨/p>
⟨p>De ekklesia van Smyrna was dus een Joodse ekklesia. Maar er waren ook anderen die dat claimden: "Wij zijn het! Wij zijn het zelf!" Maar de Heer Jezus zegt: dat mogen ze wel beweren, maar ze zijn een synagoge van de tegenstander. Ze mogen dan misschien Joods bloed hebben, ze mogen Joods zijn, maar ze zijn een synagoge van de tegenstander. Want dat is wat het woord 'satan' natuurlijk betekent. 'Satan' is een Hebraeus begrip en het betekent 'de tegenstander'. Dat kan op één iemand slaan, maar het hoeft niet eens; het kan de tegenstander in het algemeen zijn.⟨/p>
⟨p>In dit geval is dat duidelijk, want in de eindtijd, in de dag van de Heer, zullen die tegenstellingen zich enorm gaan toespitsen. Aan de ene kant heb je daar het jodendom dat de Messias afwijst en een valse Messias volgt – want over die tijd praten we hier. En aan de andere kant zijn er groepen van Joodse gemeenschappen die erkennen wie de Messias is.⟨/p>
⟨p>Dat zie je trouwens vandaag ook al. Het Joodse karakter van bijvoorbeeld Messiaans belijdende gemeenten in Israël, de ekklesia's van Joodse gemeenschappen daar die de Messias erkennen, wordt door het officiële jodendom niet herkend. Men zegt: "Zij zijn niet echt Joods." Joodse mensen die de Messias hebben aanvaard, hebben soms zelfs moeite om zich in Israël te vestigen, want als je Jezus als de Messias erkent, ben je geen echte Jood meer. Zij zeggen precies het tegenovergestelde: "Juist omdat we de Messias herkennen, zijn we echte Joden."⟨/p>
⟨p>Het gaat me nu even niet om het Messiaanse jodendom in de tegenwoordige tijd, want dat is een verhaal apart, maar het gaat om het punt dat als je Yeshua als de ha-mashiach erkent – laat ik het op z'n Hebraeus zeggen – dan word je door het officiële jodendom uitgespuwd en zeggen ze: "Nee, jullie zijn geen echte Joden." Maar zij zijn de synagoge van de tegenstander. Die tegenstellingen zullen zich straks weer enorm gaan toespitsen.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-13" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4792" title="Speel af vanaf 01:19:52">▶ 01:19:52⟨/button> ⟨span>Vragenronde: Valse Claims op de Joodse Identiteit⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Ik zie dat het nog betrekkelijk bijtijds is. We pakken de volgende keer de draad op bij vers 10. Maar misschien is het nog even tijd voor een vraag of een aanmerking, een opmerking. Zeg het eens Frans, niet te moeilijk hè?⟨/p>
⟨p>Teruggekomen op die synagoge van de satan: je maakt er eigenlijk, tenminste zoals ik het begrijp, inderdaad een onderscheid tussen de Messiasbelijdende Joden en de Joodse mensen die Jezus verwerpen. Ik denk dan aan de orthodoxen, met een Joodse eigenaar. Ik spreek uit ervaring. Je wordt zelfs als zodanig bestempeld door deze Joden; of je nu de Messias belijdt of niet, je bent en blijft een Jood. Dus daar ben ik het helemaal mee eens, eerlijk gezegd. Zelfs een orthodoxe Jood zou zeggen: "Wat ben je het met me eens? Je bent en blijft een Jood, want je bent van geboorte een Jood." Maar over het Joodse karakter van zulke gemeenschappen zeggen ze: "Nee, dat zijn geen echte Joden." Ik heb hier een onderscheiding gemaakt tussen Ashkenazisch-Joodse en Semitische Joden. Nou, daar gaan we erg de details in, maar ik denk dat het in het algemeen het standpunt is van het officiële jodendom dat zij het Joodse karakter niet erkennen. Misschien wel de Joodse afkomst, maar iemand die Yeshua als de Messias belijdt, die kunnen zij niet meer erkennen als een echte Jood.⟨/p>
⟨p>Dat was een aanmerking dus. Maar we leven in een vrij land. Ja, natuurlijk. Heel gewaagd. Zeg het eens. Er zijn nu ook een heleboel mensen die zeggen dat ze geestelijk Joden zijn. Ja? Ik dacht al aan de vervangingstheologie en... Hoeveel dacht je daarvan? Daar hebben we het nog niet eens over gehad. Dan hebben we het over het Joodse land, maar ja, het geestelijke is er. Zij beweren Joden te zijn en zij beweren ook inderdaad: "Wij zijn het ware Israël."⟨/p>
⟨p>Ja, nu gaan we even voor de goede orde: we zijn nu dus eigenlijk niet meer op judaïstische of Hebreeuwse bodem, maar nu zijn we eventjes in de christelijke wereld. De christelijke wereld die inderdaad belijdt en zegt: "Wij zijn het ware Israël." En dat betekent ook dat alles wat aan Israël gegeven is en beloofd is, op ons van toepassing is. Ook het verbond dat met Israël gesloten is, dat is het verbond voor ons. Het Nieuwe Verbond is voor ons. En al die profetieën in het Oude Testament moeten allemaal vergeestelijkt worden; ze zijn op ons van toepassing. Zij zeggen de Joden te zijn. En ook het teken dat aan Israël gegeven werd, is van ons. Dat wil zeggen — u weet het hè? Ik heb afgelopen zondag hier in de buurt nog gesproken en toen hadden we het over Abraham. Het teken werd gegeven; het teken van dat verbond aan Abraham was het teken van de besnijdenis. "Nee," zegt de kerk, "dat is van ons." Ja oké, dan zeggen ze wel dat in de plaats van de besnijdenis de doop is gekomen. Dat wil zeggen: het teken hebben we veranderd — dat zullen ze ook niet zo zeggen — maar het teken is veranderd en de besnijdenis is nu vervangen door de doop. Men zingt bijvoorbeeld bij zo'n ritueel bij de kinderdoop Psalm 105: "Het verbond met Abraham, zijn vriend, bevestigt Hij van kind tot kind." En dat zijn wij.⟨/p>
⟨p>Dus ja, daar had ik helemaal niet eens zozeer aan gedacht toen ik deze claim zo las. Zij beweren die Joden te zijn, en dat is zonder Joods te zijn. Dat zijn we helemaal met elkaar eens. Even voor de goede orde: Frans wijst erop dat er vandaag ook heel veel Messiaanse gemeenschappen zijn die Joods leven en Joodse rituelen hebben, zoals de sabbat en ook de besnijdenis weer overnemen. En allemaal zeggen zij dat ze Joden zijn. En daarvan zei een bekende Nederlandse rabbijn, Lodi van der Kamp: "Dat zijn kringen, dat zijn heilige gemeenten die jodelen." Dat zijn niet mijn woorden, maar: "die jodelen". Die doen alsof ze Joden zijn, maar ze zijn het niet. Dus als je er eventjes over doordenkt... Dankjewel, Menno.⟨/p>
⟨p>Als je hier even over doordenkt, dan blijkt dit op nogal wat groepen van toepassing te zijn. Mensen die claimen Joden te zijn, maar ten onrechte. Ja, waarvan akte. Het is dus van groot belang om te weten wat je identiteit is. Wie ben ik? We hebben allemaal wel de discussie gevolgd van de laatste weken die ging over seksuele identiteit: "Wat ben ik nou eigenlijk?" Nou ja, dat is heel problematisch, maar het is wel van belang. Wie ben ik nou eigenlijk? En dat geldt geestelijk ook. Wie ben ik?⟨/p>
⟨p>Er is maar één manier om daarachter te komen, en dat is: wat zegt God over wie ik ben? Dat is wat mijn zelfbeeld vormt. En als dat het niet is, dan wordt je zelfbeeld misvormd. Als ik denk dat ik een Jood ben, dan ga ik me gedragen als een Jood en ga ik me voelen als een Jood. Dat heeft er allemaal mee te maken dat je vervreemd bent van wie je zelf eigenlijk bent; je weet niet meer wie je bent. En dat leidt altijd tot grote stoornissen. Een rollenspel; dan ga je dingen doen die eigenlijk helemaal niet voor jou weggelegd zijn. En je loopt uiteindelijk altijd een keertje mis, want dan zal blijken — "door de mand vallen" heet dat dan — dat het allemaal vals was. Daarom is het zo belangrijk te weten wie je bent en wat voor ons bestemd is. En daarom is het ook zo belangrijk om ons te oriënteren op de brieven van Paulus, want die zijn aan ons gericht.⟨/p>
⟨p>Zullen we het daarbij laten? Het is redelijk bijtijds, tien voor tien. Oh, Minnie? "Ik weet van je verdrukking en de armoede... en de laster..." Waarom die haakjes? Ja, dat is een onderbreking in de zin. "Ik weet van je verdrukking..." Ik weet eigenlijk niet hoe de NBG-vertaling het heeft. "Ik weet van je verdrukking en de armoede..." — en je moet dan nog verder lezen — "...en de laster vanuit degenen die zeggen dat zij zelf Joden zijn." En dat "maar je bent rijk", dat is eigenlijk even een tussenzin, een onderbreking in de lijn. Klopt dat? Gaan we doen.⟨/p>
⟨p>Dus, dankjewel Minnie en dankjewel Hans. Oh nee, maar dat is nog weer een misverstand. Het heeft namelijk ook nog weer te maken met vierkante haakjes en ronde haakjes. Rond of vierkant? Oké, nou, dat is mooi. Ik stel voor dat we het hier maar even bij laten. En dan gaan we de volgende keer verder in Smyrna. Ja, ik kan het niet anders meer zeggen dan zo: Smyrna.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-14" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="5326" title="Speel af vanaf 01:28:46">▶ 01:28:46⟨/button> ⟨span>Afsluiting en Dankgebed⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>En ik stel voor dat we deze avond zullen afsluiten met dankgebed.⟨/p>
⟨p>Trouwe God en Vader, we danken u voor het licht van uw woord en voor het feit dat u ons zicht geeft op wie u bent, wie wij zijn en wat uw plannen met ons zijn, maar ook met Israël, uw volk. Heer, het is adembenemend om ons daarmee bezig te houden: de tijdperken die nog gaan komen en dat wat u voornemens bent en ook absoluut gaat bewerkstelligen en bereiken. Uw doel zal worden behaald en dat staat op voorhand al vast. U, die van den beginne al de afloop verkondigde.⟨/p>
⟨p>Heer, wat is het geweldig dat we daarop mogen staan en ons daarin mogen verblijden. We danken u voor dat geweldige licht dat in onze ogen mag stralen, dat ons zoveel vreugde en vrede geeft en dat we daarvan mogen getuigen. Dat we zo ook als lichtende sterren in een donkere wereld mogen schijnen en het woord van het leven zo voor mogen houden. We danken u voor hem die ooit dood werd, maar nu de levende is, eens en voor altijd.⟨/p>
⟨p>Heer, we danken u zo dat we alles in vertrouwen bij u mogen neerleggen wat ons praktische leven betreft; dat u ons vasthoudt en dat u voor ons zorgt. Dat u ook met recht voor de pit zorgt, zodat we schijnen en branden en licht geven, en dat het allemaal voor uw rekening is. Zo in vertrouwen dragen we alles aan u op. Amen.⟨/p>